شەرلى تاريح شىندىعى

جۇمىس توبى مۇشەلەرىنە قۇپيا قور­لارداعى قۇجاتتارمەن تانىسۋعا مۇم­كىندىك جاسالىپ, زەرتتەۋشىلەر الماتى, استانا, اقتوبە, قاراعاندى, سەمەي, ت.ب. قالالارعا ىسساپارعا دا شىعىپ قايتتى.

عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى باتىس قا­­زاق­­ستان وبلىسى بويىنشا جەتى با­عىت­­قا توپتاستىرىلعان بولاتىن. زەرت­­تەۋشى­­لەر الماتى قالاسىنداعى ورتا­لىق مەم­­لەكەتتىك ارحيۆ جانە پرە­زيدەنت ارحي­ۆىن­دە جۇمىستانىپ, قاجەت­تى قۇجات كوشىرمەلەرىن اكەلدى. ءتىپتى وبلىستىڭ ءوز ىشىندەگى قاراتوبە, جانى­بەك, شىڭعىرلاۋ, سىرىم, قازتالوۆ, اق­جايىق, ت.ب. اۋداندىق ارحيۆتەر دە تەكسە­رىلدى. رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ۇر­پاقتارى, كۋاگەرلەر ىزدەستىرىلىپ, جۇزدەگەن اداممەن كەزدەسۋ ءوتتى. مۇنىڭ اراسىندا ءتۇرلى عىلىمي جيىندار مەن كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاسالىپ, باق بەتىندە ماقالالار جاريالاندى.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تو­لىق اقتاۋ بويىنشا جۇمىس باستال­عان العاشقى جىلدىڭ وزىندە-اق باتىسقا­زاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر ەكى جيناقتى جا­رىققا شىعاردى. ال بىلتىر, 2022 جىلدىڭ جۇمىس ناتيجەسىندە جەتى كىتاپ باسىلىپ شىقتى. ودان بولەك, بيىل دا بىرنەشە كىتاپ باسپادان شىعۋعا ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل جيناقتاردا جارىق كورگەن تاريحي دەرەك­ت­ەر مەن قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى – بۇ­رىن كوپشىلىك كوزىنەن تاسا بولعان مالى­مەتتەر. وسى ارقىلى كسرو-دا بولعان ساياسي رەپرەسسيانىڭ اۋقىمى مەن ونىڭ وڭىرگە كەلتىرگەن زاردابى تولىق اشىلدى دەۋگە نەگىز بار.

 

حالىق كوتەرىلىستەرى حاقىندا

وڭىردەگى رەپرەسسيا سالدارىن زەرتتەۋ جەتى باعىت بويىنشا ءجۇرىپ جاتىر. ونىڭ العاشقىسى – حالىق كوتەرىلىستەرى, وعان قاتىسقانى نەمەسە قولداعانى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى زەرتتەۋ­گە باعىتتالعان. توپ جەتەكشىسى – تاريح عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حاي­­دا­روۆ وسى كەزگە دەيىن جاريا ايتىل­ماعان بىرنەشە وقيعانى انىقتادى. ءسويتىپ, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا باسپادان «باتىس قازاق­ستان وبلىسىنداعى حالىق كوتەرى­لىستەرى (1928-1932)» اتتى كىتاپ جارىق كوردى.

بۇل ەڭبەكتە وبلىس اۋماعىندا ۇجىم­­­داس­­تىرۋ ساياساتىنا قارسى بولعان حالىق كوتەرىلىستەرى باتىس قازاقستان وب­لىس­تىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ار­نايى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قۇجات­تارى نەگى­زىندە كەشەندى تۇردە زەرتتەلگەن. كىتاپ­تا جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن كوتەرى­لىسى, جىمپيتى كوتەرىلىسى, ورال توڭىرە­گىن­دەگى اۋىلدارداعى وقيعا­لار, ازعىر, وردا, جانىبەك جانە شىڭ­عىر­لاۋ اۋداندارىنداعى حالىق نارا­زى­لىقتارىنىڭ سەبەپ-سالدارى, ءجۇرۋ بارىسى, قاتىسۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك قۇرامى, ولارعا تاعىلعان ايىپتار, قابىلدانعان ۇكىمدەر, اقتاۋ قورىتىندىلارى ارحيۆ دەرەكتەرى نەگىزىندە جازىلدى.

– زەرتتەۋ جۇمىسى بارىسىندا وبلىس­تىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ №992 قو­رىنداعى ۇجىمداستىرۋ ساياسا­تىنا, سونىڭ ىشىندە ازعىر اۋدانىن­داعى كامپەس­كەلەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى دەرەكتەرگە تال­داۋ جاسادىق. ازعىر اۋدانىن­داعى كام­پەسكەلەنگەن بايلاردىڭ ءتىزىمى جاساق­تالدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتى ارنايى ءارحيۆىنىڭ №18 قورىندا ساقتاۋلى ىستەردى تۇگەل ءسۇزىپ شىقتىق, – دەيدى ەسقايرات حايداروۆ.

ناتيجەسىندە, ازعىردىڭ پەن­زاعا جەر اۋدارىلعان بايلارى, جىمپيتى اۋدانى №15 جانە №19 اۋىلدارىنداعى بايلار مەن اتقامىنەرلەردىڭ ءىسى, جاڭا­قالا جانە ءىلبىشىن كوتەرىلىسى, وردا بايلارىنىڭ باس كوتەرۋى, جانىبەك اۋدانى كۇيگەنكول اۋىلىنداعى ۇجىمداستىرۋعا قارسىلىق, ت.ب. حالىق نارازى­لىق­تارى ناقتى قۇجاتتار نەگىزىندە زەرتتە­لىپ, جارىق كوردى. ايتپاقشى, عالىمنىڭ «كۇيگەنكول اۋىلىنداعى قۋعىن-سۇرگىن» دەگەن ماقالاسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن بولاتىن. ە.حايداروۆ 1928-1932 جىلدار ارالىعىندا كەڭەس بيلىگىنە قارسى نارازىلىق, باسكوتەرۋ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ازعىر, جىمپيتى, ءبورلى, زاۋرالنىي, كامەن, جاڭاقالا, ءىلبىشىن, وردا, جانىبەك, شىڭعىرلاۋ جانە قاراتوبە اۋداندارىن قامتىعانىن انىقتادى. ال بۇعان دەيىن تەك جاڭاقالا كوتەرىلىسى عانا ايتىلاتىن.

«باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دە­پارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملە­كەتتىك ءارحيۆى قۇجاتتارى بويىنشا كوتە­­رىلىستەرگە قاتىناسقانى جانە كەڭەس وكىمەتىنە قارسى شىققانى ءۇشىن 309 ادامنىڭ جازىقسىز ساياسي قۋ­دا­­لاۋعا ۇشىراعانى انىقتالدى. 1930 جىل­دارى ورال ماڭىنداعى اۋداندار­دان جانە جىمپيتى اۋدانىنان بارلىعى 41 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. قالعان­دارى ءارتۇرلى مەرزىمدەرگە كونتسلاگەر­لەر­گە قامالىپ, كەيبىرى جەر اۋدارىل­عان. دەگەنمەن ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇربان­دارىنىڭ سانى مۇنىمەن شەكتەل­مەي­دى. زەرتتەۋ بارىسىندا ءالى دە تىڭ دەرەكتەر شىعۋى مۇمكىن», دەيدى عالىم.

 

عاسىر بويى جاسىرىلعان قۇجاتتار

كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 30-جىل­دارداعى اشتىقتا قازا تاپقان نەمەسە جاپا شەككەندەردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىن تانىمال عالىم, تاريح عى­لىمدارىنىڭ كانديداتى باقتىلى بورانباەۆا باسقارادى. عالىمنىڭ «ورال, بوكەي گۋبەرنيالارىنداعى اشتىق (1921-1922)» تاقىرىبىنداعى قۇجاتتار جي­ناعىن باتىس قازاقستان وبلىستىق مەم­لەكەتتىك ءارحيۆى قورىنداعى دەرەكتەردەن قۇراستىرىلعان.

– بۇل جيناققا 1921-1922 جىلدارداعى ورال, بوكەي گۋبەرنيالارىنداعى اشتىق­قا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار ەنگىزىلدى. وبلىستىق ارحيۆ قويماسىنىڭ №19, №28, №40, №313 قورلارىندا عاسىر بويىنا ساقتالعان قۇندى دەرەكتەر: بۇيرىقتار, قاۋلىلار, ۇندەۋلەر, نۇسقاۋلىقتار, بايان­دامالار مەن ستاتيستيكالىق ەسەپتەر – حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ورىن العان اشتىق قاسىرەتىنىڭ دايەگى مەن دالەلى. قۇپيا­سىزداندىرىلعان بۇل قۇجاتتاردىڭ باسىم بولىگى العاش رەت جاريالانىپ وتىر, – دەيدى باقتىلى سانسىزبايقىزى.

بۇل قۇجاتتاردىڭ قۇندىلىعى مىنادا: ورال وڭىرىندە ءى, ءىى سانى بويىنشا قۋعىن­دالعان بايلاردىڭ ءتىزىمى, جينالىس حاتتامالارى تولىق كورسەتىلگەن. مىسالى, 1931 جىلى كامەن اۋدانىنان ءىى سانى بويىن­شا كۋلاك رەتىندە قۋعىندالعان 31 ايەل­­دىڭ ءتىزىمى تابىلدى.

سونداي-اق 1920-1922 جىلدارى ورال, بوكەي گۋبەرنيالارىندا بولعان اشتىق قاسىرەتىنە قاتىستى قۇجاتتار وبلىستىق ارحيۆ قورىندا عاسىر بويى قۇپيا ساقتالعان ەكەن. قورداعى №28 جانە №313 قور قۇجاتتارىن زەرتتەۋ, ساراپتاۋ جۇمىسى ناتيجەسىندە كالمىكوۆ ۋەزىنىڭ بايباراق, بايعۇتتى بولىستارىنداعى اشىققان ادام­داردىڭ تىزىمدەرى تابىلدى. ورال ۋەزىنە قاتىستى دا وسىنداي قۇجاتتار بار. جوعا­رىدا ايتىلعان جيناققا بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان 120 ارحيۆ قۇجاتى ەنگىزىلدى.

 

5 جىلدا 632 باي تاركىلەنگەن

ال جانتاس سافۋللين جەتەكشىلىك ەتكەن كۋلاكتار, بايلار, جارتىلاي فەودالدار مەن شارۋالاردىڭ اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس توبى دا بىرنەشە جيناققا جۇك بولاتىن قۇجاتتاردىڭ شاڭىن قاقتى. ناتيجەسىندە, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا «باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى بايلاردى, كۋلاكتاردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ. 1928-1932» اتتى ارحيۆ قۇجاتتارى جيناعى دايىندالدى.

– بۇل جيناققا باتىس قازاقستان وبلى­سىنداعى بايلاردى, كۋلاكتاردى تار­كىلەۋ جانە جەر اۋدارۋعا قاتىستى تاريحي قۇجاتتار توپتاستىرىلدى. قۇپيا­سىزدان­دىرىلعان بۇل قۇجاتتاردىڭ دا باسىم بولىگى العاش رەت جاريالانىپ وتىر, – دەيدى جانتاس نابيوللا ۇلى.

ايتا كەتەيىك, «Dana» عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ سايتىندا ءدال وسى تاركىلەۋگە ۇشىراپ, جەر اۋدارىلعان تۇلعالار حرونو­لو­گيالىق رەتپەن ورنا­لاس­تىرىلعان. مۇن­داعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا 1928 جىل – 81, 1929 جىلى – 54, 1930 جىلى – 226, 1931 جىلى – 220, 1932 جىل بويىنشا 51 ادام مال-مۇلكى تار­كى­لەنىپ, جەر اۋدارىلعان ەكەن. جۇمىس تو­بى 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزسىز تاركىلەنىپ, جەر اۋدارىلعان, ايىپ­­پۇل سالىنعان 1214 ادامدى اقتاۋعا ۇسىندى.

 

الاش جانە اقجايىق

اقجايىق ءوڭىرى – الاش قوزعالىسى تۋ تىككەن توپىراقتىڭ ءبىرى. ءدال وسى الاش پارتياسىنا مۇشە بولعانى, الاشوردا ۇكىمەتى يدەياسىن قولداعانى ءۇشىن جۇزدەگەن باتىسقازاقستاندىق مەملەكەتتىك قۋدالاۋعا جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بولاتىن. وسىناۋ تاقىرىپقا بەلگىلى زەرتتەۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءالفيا بايبولسىنوۆا باستاعان جۇمىس توبى جۇيەلى كىرىسىپ, كوپ جۇمىس اتقاردى.

الاش قوزعالىسى تاقىرىبىن كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ءالفيا سابىرعاليقىزى بۇدان بۇرىن دا الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىن, پرەزيدەنت ءارحيۆىن اقتارىپ, قۇندى قۇجاتتاردى قولعا تۇسىرگەن بولاتىن. عالىمنىڭ كوپجىلدىق ەڭبەگى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, دارىگەر داۋلەتشاح كۇسەپقاليەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى مونوگرافياسى ءدال وسى كوميسسيا جۇمىسى اياسىندا باسپادان جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. مۇندا قايراتكەر د.كۇسەپقاليەۆتىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق-ساياسي قىزمەتى ارحيۆ دەرەكتەرى, قولجازبالار, ەستەلىكتەر جانە مەرزىمدى باسىلىمدار نەگىزىندە جاڭا تاريحي كوزقاراس تۇرعىسىندا قاراستىرىلعان.

بۇدان بولەك, ءالفيا بايبولسى­نو­ۆا­­نىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەندەر: الاش قوزعالىسىنىڭ بەل­سەندىلەرى مەن نيەتتەستەرى» اتتى ەن­تسيكلو­پەديالىق جيناق دايىندالىپ جاتىر. بۇل بۇرىن-سوڭدى وسى باعىتتا جارىق كورگەن جيناقتاردان الدەقايدا تولىمدى, تىڭ دەرەكتەرى مول ەڭبەك بولعالى تۇر. قازىردىڭ وزىندە الاش قوزعا­لىسىنىڭ كۇنباتىس قاناتىنا قاتىسى بار 550 ادامنىڭ ءتىزىمى مەن ءومىربايانى جيناقتالدى. ولاردىڭ بىرقاتارى, مىسالى وتەپ جۇماعاليەۆ, مۇ­حامەد-راحىم قاراباەۆ, ايتقالي ابى­لاەۆ سىندى تۇلعالار ءالى كۇنگە دەيىن اقتالماعان.

 

تۇرمەگە تولى دالا

ءالفيا سابىرعاليقىزى جەتەكشىلىك ەتەتىن توپتىڭ اتقارىپ جاتقان تاعى ءبىر ىرگەلى ءىسى – باتىس قازاقستان وبلىسى اۋما­عىن­دا بولعان جازالاۋ لاگەرلەرى مەن نكۆد كەڭسەلەرىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار.

شىنى كەرەك, 20-50 جىلدارى بولعان ساياسي تۇتقىندار لاگەرلەرى مەن نكۆد مەكەمەلەرى تۋرالى اقپارات تابۋ وتە قيىن ەكەن. ويتكەنى بۇل دەرەكتەر «اسا قۇپيا» دەگەن دارەجەگە يە. ءتيىستى ورگاندار بۇل اقپاراتتى ءالى كۇنگە جاسىرۋعا تىرىسادى. كەيبىر ماڭىزدى قۇجاتتار اسكەري قۇپياعا سايكەس جويىلعان. سوعان قاراماستان جۇمىس توبى وسى باعىتتا تىنباي دەرەك ىزدەستىرىپ, ءبىراز مالىمەت تاپقان.

– رەسمي دەرەك بويىنشا باتىس قا­زاقستان وبلىسىندا 1937 جىلى 853 ادام قۋعىنعا ۇشىراپ, ونىڭ 335-ءى اتىل­عانى, 1938 جىلى 936 ادام تۇتقىندالىپ, 690-ى اتىلعانى بەلگىلى. بىراق ءبىز قازىر­دىڭ وزىندە قۇجاتتىق دەرەكتەر بويىن­شا 1937 جىلى شامامەن 1500-گە جۋىق ادام, 1938 جىلى 2000-عا دەيىن قۋدا­لانعانىن انىقتادىق, – دەيدى ءالفيا بايبولسىنوۆا.

ورال وبلىسىندا گۋلاگ جۇيەسىنە كىرە­تىن كامەنلاگ, بەزىميانلاگ جانە سا­لا­ۆات لاگەر, الجير-ءدىڭ ورالداعى بولىم­شەسى قىزمەت جاساعان. ولاردا 2 مىڭ­نان 5 مىڭعا دەيىن تۇتقىن ۇستالعان. بۇ­لاردىڭ ەڭ ۇلكەنى كامەنلاگ قازىرگى ساراتوۆ وبلىسىمەن شەكتەس تاسقالا اۋدانى اۋماعىندا بولىپتى. مۇندا نەگىزىنەن وزگە وڭىرلەردەن جەر اۋىپ كەلگەندەر ورنالاستىرىلعان, ونىڭ ىشىندە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرى جانە ارنايى قونىستار جەلىسى جۇمىس ىستەگەن.

باتىس قازاقستان وبلىسى مەن ساما­را وبلىسى شەكتەسكەن اۋماعىندا ورنالاس­قان بەزىميانلاگ لاگەرى 1940 جىلى قۇ­رىلعان. 1940 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ءماج­بۇرلى ەڭبەك لاگەرى كۋيبىشەۆ فابري­كالارىنىڭ قۇرىلىسىنا ارنالعان لاگەرلەر اكىمشىلىگى بولىپ وزگەرتىلدى. 1941 جىلى قاڭتاردا بەزىميانلاگ لاگەرىندە – 42 903 ادام, 1941 جى­لى شىلدەدە – 91 211 ادام, 1942 جىلى قاڭ­تاردا – 81 278 ادام, 1943 جىلدىڭ قاڭ­تارىندا – 29 811 ادام, ونىڭ ىشىندە 1 475 ايەل, 1944 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 5 990 ادام, 1944 جىلى شىلدەدە – 8 583 ادام, 1945 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 7 122 ادام, 1946 جىلدىڭ قاڭتارىندا  5 963 ادام بولىپتى.

«الجير» جۇيەسىنىڭ ورالداعى بولىم­شەسى سالاۆات لاگەرى ورال قالاسىنداعى ورتالىق قالالىق تۇرمە جانىندا قىزمەت جاساعان. بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, ساياسي ايىپ تاعىلعانداردىڭ ايەلدەرى قاماۋعا الىندى. قىسقا مەرزىم ىشىندە بارلىق «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلدەرى قاماۋعا الىنىپ, 5-8 جىل مەرزىمگە سوتتالىپ, ەتل-گە جىبەرىلدى. وڭىردە بۇلاردان باسقا 2 ۇلكەن ماڭىزدى لاگەر جەلىسى – تۇركىستان لاگەرى جانە ورتاازيالىق لاگەر جۇمىس ىستەگەنى بەلگىلى. بىراق بۇل بۇرىنعى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ اۋىزشا دەرەكتەرى عانا. ناقتى قۇجاتتار ءالى تابىلعان جوق.

باتىس قازاقستان وبلىسىندا نكۆد-نىڭ ايىپتاۋ جانە جازالاۋ ۇكىمدەرى ورال قالاسىنداعى يتك №12 بولىمشەلەرىندە: قالالىق تۇرمەنىڭ جانىنداعى اعاش باراكتاردا, سونداي-اق دالالىق ستاندار ۆەتەلكي, بورتاۋ جانە پلودووۆوششنوي ماڭىندا بولعان. بۇعان قوسا قازتالوۆ اۋدانىنىڭ شيلنايا بالكا, بايتەرەك اۋدانىنىڭ داريان, شاپوۆ, يانايكين پوسەلكەلەرىندە, اقجايىق اۋدانىنىڭ بۋدارين, كوجەحاروۆ اۋىلدارىندا, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اششىساي كەڭشارىندا, ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبورلى پوسەلكەسىندە, بوكەي وردا اۋدانىن­داعى سايحىن اۋىلىندا, تەرەكتى اۋدانى­نىڭ فەدوروۆ پوسەلكەسىندە دە وسىنداي ۇدەرىستەر وتكىزىلىپ, ۇكىم سول جەرلەردە ورىندالىپ وتىرعان. چاپاەۆ (قازىرگى اقجايىق) اۋدانىندا بەلگىلى پرورۆا لاگەرىنىڭ فيليالى بولعان.

– ءبىز قازىر باتىس قازاقستاندا 1930-1950 جىلدارى بولعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن لاگەرلەرى مەن نكۆد كەڭسەلەرى تۋرالى دەرەكتەردى وڭدەپ, كورديناتتارىن انىقتاپ, كارتا دايىنداپ جاتىرمىز, – دەيدى زەرتتەۋشى.

 

سەنىم ءۇشىن سەرگەلدەڭ

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى دە جاپپاي قۋدا­لاۋعا ۇشىرادى. وسى جولداردىڭ اۆتورى باستاعان جۇمىس توبى 2021 جىلى ءدىني قىزمەتى ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراعان 892 مۇسىلمان, 107 حريستيان ءدىنى وكىلىنىڭ ءتىزىمىن انىقتاپ, اقتاۋعا ۇسىنعان بولاتىن. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا «قۋعىندالعان حازىرەتتەر» اتتى جيناق جارىق كوردى.

بۇل جيناققا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىل­­دارى باتىس قازاقستان وڭىرىندە قۋدالاۋ­عا ۇشىراعان ءدىن وكىلدەرى – حازىرەت-يشان­داردىڭ تاعدىرى ارقاۋ بولعان. اتال­عان حازىرەتتەردىڭ ءبىرازى حح عاسىر­دىڭ باسىنداعى قوعامدىق-ساياسي وقيعا­لار­دىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن, بۇكىل­رە­سەي­لىك مۇسىلماندار سيەزىنە, جالپى­قازاق سيەزدەرىنە دەلەگات بولىپ قاتىسىپ, ەل تاع­دىرىن شەشۋگە ارالاسقان. كىتاپ كەيىپ­كەرلەرىنىڭ ءومىر جولى حح عاسىردىڭ باسىن­داعى قازاق قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ءدىن قاي­راتكەرلەرىنىڭ ىقپالى مەن ورنىن ايقىن­داپ تۇر. قايىرشا احمەتجانوۆ, قۋاناي قوسداۋ­لەتوۆ, حاسان نۇرمۇحامەدوۆ, قاجىعا­لي ماۋلىمبەرديەۆ, نىعمەتوللا يبرا­گيموۆ, داۋلەتيار ايساريەۆ, عابدول­عازيز كوبەەۆ, عۇبايدوللا احمەتوۆ, قۇرمانعالي قۋانىشقاليەۆ, لۇقپان تۇر­سىنوۆ سىندى تۇلعالار كەڭەس ودا­عىن­دا, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا بولعان ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ بارلىق تولقىنىن باسىنان وتكەرگەن ەدى. سوندىقتان وسى تۇلعالاردىڭ مىسالىندا كەڭەستىك رەپ­رەس­سيانىڭ باعىتىن, كولەمىن, مازمۇنىن, اقىلعا سىيىمسىزدىعىن كورۋگە بولادى.

 

«ەلىم-ايلاپ» كوشكەن ەل...

زەرتتەۋشىلەر نازارىنان قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەندەر, 1920-1940 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ جازالاۋشى ارەكەتتەرىنەن قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان بوسقىندار تاقىرىبى دا تىس قالعان جوق. بۇل جونىندەگى جۇمىس توبىن تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ باسقاراتىن. قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا باسقارماسىنىڭ ارحي­ۆىندە ارنايى قونىس اۋدارۋشىلار, جەر اۋدارىلعاندار جا­نە بوسقىندارعا قاتىستى 3 582 قۇجات انىقتالعان.

دەپورتاتسياعا قازاق, قىرىم تاتارى, نەمىس, قالماق, گرەك, يران, بولگار, ازەربايجان, پولياك, اسسيريالىق, ارميان, اۋستريالىق, بەلورۋس, گرۋزين, ەۆرەي, مولدوۆان, ورىس, وزبەك, ۋكراين, شەشەن, كورەي ۇلتى وكىلدەرى ۇشىراعان.

ولارعا تاعىلعان ايىپ تا سان ءتۇرلى: شپيوندىق جاساعان, اق كازاك ۇيىم­دارىنىڭ مۇشەسى, الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت, رەپرەسسياعا ۇشىراعان تروتسكيست­تىڭ وتباسى مۇشەسى, نەمىس ارمياسىندا قىزمەت ەتكەن, ۆلاسوۆشى, ت.ب. جازبالار بار. رەپرەسسياعا ۇشىراعانداردىڭ ىشىندە كەڭەس وداعىمەن قاتار, گرەكيا, يران ازاماتتارى, سونداي-اق ازاماتتىعى جوق ادامدار دا كەزدەسەدى. كوميسسيانىڭ ۇسىنىسىمەن 2022 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپورتاتسيالانعان 1 559 ادام اقتالدى.

– ءبىز جۇمىس توبىنىڭ العاشقى كۇنى­نەن-اق باتىس قازاقستان وبلىسى­نان ءتۇرلى قۋعىن سەبەبىنەن باسقا ايماققا كەتكەندەر تۋرالى مالىمەت جيناستىرا باستادىق. سونىڭ ناتيجەسىندە 1922 جانە 1932 جىلعى اشتىق, 1928 جىلعى تاركىلەۋ كەزىندە كوپ قازاقتىڭ كورشىلەس رەسەيگە ءوتىپ كەتكەنى ايقىندالدى. الايدا كوپ قۇجاتتا قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى, اتى-ءجونى كورسەتىلمەيدى. بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا قيىندىق تۋعىزادى. ءبىز قازىرگى ۋاقىت­تا 355 ادامنىڭ اتى-ءجونىن وتباسى مۇشەلەرىمەن انىقتادىق. الداعى ۋاقىتتا اقتاۋعا ۇسىنامىز, – دەيدى ايبولات شامۇراتوۆ.

 

نەمىسكە – تۇتقىن, كەڭەسكە – ساتقىن

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا قولعا العان جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى 1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا, فينليانديا, باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىن­عان اسكەري تۇتقىندار ماسە­لەسى بولا­تىن. باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل جۇمىستى بەلگىلى ولكەتانۋشى, ورال قالاسىنداعى مانشۇك مامەتوۆا اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەيدىڭ مەڭ­گەرۋشىسى احمەديار باتىرحانوۆ باستا­عان زەرتتەۋشىلەر ابىرويمەن اتقا­رىپ كەلەدى. احمەديار قۋان ۇلى ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باتىس­قا­زاق­ستاندىق تۇتقىندار تاعدى­رىنان «تاۋقىمەت تارتقان تاعدىر­لار» اتتى سەريالى جيناق شىعارا باستادى. 2021 جىلى جارىق كورگەن العاشقى تومدا ءبورلى, جىمپيتى, تايپاق, تەرەكتى جانە چاپاەۆ اۋداندارى بويىنشا مالىمەتتەر كىرسە, 2022 جىلى شىققان ءىى تومعا جاڭاقالا, جانىبەك, بايتەرەك, قازتالوۆ, تاسقالا, قاراتوبە, بوكەي ورداسى, فۋر­مانوۆ, شىڭعىرلاۋ اۋداندارى, ورال قالاسى بويىنشا جانە باتىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ قاي وڭىرىنەن ەكەنى بەيمالىم سوعىس تۇتقىندارى تۋرالى, سون­داي-اق باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن فيلتراتسيالىق ىستەر مەن تروفەيلىك ماتەريالداردان الىنعان سوعىس تۇتقىندارى تۋرالى تىڭ مالىمەتتەر ەندى.

– باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆىندە ورالدىق 2 939 سوعىس تۇتقىنى تۋرالى مالىمەت بار. ولار ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ ءىستى بولىپ, رسفسر قك 58-1 بابىنىڭ «ب» تار­ماعىمەن وڭتۇستىك-ورال اسكەري وكرۋ­گىنىڭ اسكەري تريبۋنال ۇكىمىمەن 10-25 جىلعا سوتتالعان. سونىمەن قوسا رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ارحيۆىنەن دە باتىس­قازاقستاندىق سوعىس تۇتقىندارى جونىندە ءبىراز مالىمەت الدىق. ولار سوعىس جىلدارى جاۋ قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, قايتىس بولعاندار جانە تۇتقىننان بوساتىلىپ ەلگە امان-ەسەن ورالعاندار, – دەيدى احمەديار قۋان ۇلى.

زەرتتەۋشىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەگى ارقا­سىندا جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن 113 جاڭاقالالىق, 85 جانىبەكتىك, 59 باي­تەرەكتىك, 53 قازتالوۆتىق, 34 تاسقالالىق, 65 قاراتوبەلىك, 183 ورالدىق, 131 وردالىق, 65 جالپاقتالدىق, 39 شىڭعىرلاۋلىق بوزداقتىڭ اتى-ءجونى انىقتالعان. بۇعان قوسا باتىسقازاقستاندىق 209 تۇتقىننىڭ ناقتى مەكەنجايى كورسەتىلمەگەن.

– 1939-1945 جىلدارى فين جانە ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا باتىس قازاق­ستان وبلىسىنان 1 036 ادام جاۋ قولى­نا تۇتقىنعا تۇسكەن. 820 جەرلەسىمىز تۇت­قىن­­دا قايتىس بولعان. تۇتقىنعا تۇسكەن 216 ادامنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. «بوزداقتار» كىتابىندا حابارسىز كەتتى دەگەن 81 جەرلەسىمىز جاۋ قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەنىن انىقتادىم. ولاردان 69 ادام تۇتقىندا قايتىس بولعان. تۇتقىنعا تۇسكەن 12 ادامنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز, – دەيدى احمەديار باتىرحانوۆ.

 

ءتۇيىن. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بيىل جۇمىس توبى مۇشەلەرى «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى بويىنشا مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ 10 تومدىعىن جانە «حالىق جادى» ەستەلىك جيناعىنىڭ 20 تومىن دايىنداۋعا كىرىستى. بۇل جۇمىس تا تالاي اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋگە ۇلەس قوسارى انىق.

 

 

باتىس قازاقستان وبلىسى