پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ۇلاسبەك سادىبەكوۆپەن اڭگىمە
– ۇلاسبەك سادىبەك ۇلى, بەسىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى قانداي بولدى؟
دەپۋتاتتار زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن وزدەرىنىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيىمەن جانە قارقىندى ەڭبەك ۇردىسىمەن اتقارا ءبىلدى. بۇلاي دەۋىمىزگە نەگىز بار. ويتكەنى, وسى ءۇشىنشى سەسسيا بارىسىندا كۇردەلى كودەكستەر مەن ماڭىزدى زاڭ جوبالارى قابىلداندى. جاڭا سەسسيانى اشقان كەزدە مەملەكەت باسشىسى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويدى. قوعامدى العا دامىتاتىن زاڭداردى قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ءسوزىندە زاڭشىعارۋشىلىق مىندەتتەردىڭ ءتورتىنشى ماڭىزدى بلوگى دەپ قۇقىق قورعاۋ زاڭناماسىن جاڭعىرتۋ جانە تەرەڭ رەفورمالاۋدى اتاپ وتكەن ەدى. سوعان وراي قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرىنىڭ جوبالارى جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس تە تولىقتاي جاڭارتىلدى. وسى زاڭ اكتىلەرىن قابىلداۋدىڭ ءناتيجەسىندە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ءجۇيەسىنىڭ الەمدىك تاجىريبەنى قولدانعان جاڭا قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاستىرىلادى.
– وسى كودەكستەرگە جەكە-جەكە توقتالىپ وتسەڭىز. كودەكستەردىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە؟
– ەلباسى: «كەز كەلگەن قىلمىس پەن زاڭ بۇزۋشىلىق ءۇشىن جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى مەن ادىلدىگىنە ەشكىمنىڭ ەشقانداي دا كۇمانى بولماۋى ءتيىس. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, قۇقىق بۇزۋشىلاردى ەركىنە قويىپ, ازاماتتاردىڭ زاڭعا «جەڭىل قاراۋىنا» ەسىركەۋشىلىك جاساۋعا بولمايدى. جاڭا اكتىلەردى قابىلداۋ قىلمىستىق سوت ءوندىرىسى جۇيەسىن جاڭعىرتادى. قازاقستاندىق قۇقىق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى مۇلتىكسىز قامتاماسىز ەتەتىن ساپالى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى», دەدى. جاڭا كودەكستەر وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
قىلمىستىق كودەكس قابىلداندى. كودەكستە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ءبىرىنشى رەت جاساعان كامەلەتكە تولماعاندارعا, الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال ادامداردىڭ باسقا دا ساناتتارىنا قىلمىستىق ساياساتتى ىرىقتاندىرۋمەن جانە ىزگىلەندىرۋمەن قاتار, قىلمىستىڭ بارلىق جاڭا تۇرلەرىنە قارسى كۇرەستىڭ نەگىزدەرى قالانعان. ەندى كريمينالدىق قىزمەتتىڭ بەلسەندىلىگى بايقالاتىن سالالاردا جازالاۋ قاتاڭداتىلدى. سونداي-اق, ۇلتتىق كەلىسىم تۇعىرىنا نۇقسان كەلتىرۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك ارانداتۋدىڭ كەز كەلگەن ارەكەتى ءۇشىن قاتاڭ جازالاۋ كوزدەلەدى. كودەكستى قابىلداۋ ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن ساپالى قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى.
سول سياقتى قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى دە قابىلداندى. بۇل كودەكس سوتتالعان ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋى دەڭگەيىن جانە قىلمىستىق جازالاۋدى ورىنداۋدىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ ماقساتىندا قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭناماسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
كودەكستى قابىلداۋ قوعامنان وقشاۋلاۋمەن بايلانىستى ەمەس قىلمىستىق قۇقىقتىق شارالاردى اناعۇرلىم كەڭىنەن پايدالانۋ, سوتتالعان ادامداردى جانە جازانى وتكەرۋدەن بوساتىلعان ادامداردى الەۋمەتتىك وڭالتۋ جانە بەيىمدەۋ, سونداي-اق, سوتتالعان ادامدارمەن ءجۇرگىزىلەتىن تاربيەلىك پروتسەسكە جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋ تەتىگىن قالىپتاستىرادى.
قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى دا ماڭىزدى ءىستىڭ ءبىرى بولدى. كودەكستى قابىلداۋدىڭ ماقساتى قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سوت ارقىلى ءتيىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسى جاڭا رەداكتسيادا قابىلداندى. بۇل قۇجات پرەزيدەنتتىڭ 2009 جىلعى 24 تامىزداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس دايىندالعان. كودەكس اكىمشىلىك زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان. اكىمشىلىك جازا رەتىندە ەسكەرتۋدى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن سانكتسيالار مولشەرىن ەكى ەسە جانە جەكە تۇلعالار ءۇشىن كەيبىر ايىپپۇلدار قۇرامدارىن ازايتۋ كوزدەلدى. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ راسىمدەرى جاڭعىرتىلدى.
– قانداي جاڭا زاڭدار قابىلداندى؟
– بۇل سەسسيا ماڭىزدى زاڭداردى قابىلداۋىمەن ەرەكشەلەندى. وسى سەسسيا بارىسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت سالاسىنا, قارجىعا قاتىستى بىرقاتار زاڭدار قابىلداندى. ونىڭ ءبارى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋعا, بيۋدجەتتىڭ كىرىسى مەن شىعىسىن دەر كەزىندە رەتتەپ وتىرۋعا ىقپال ەتەدى. ەڭ باستىسى, ناقتى باعدارلامالار بويىنشا جىل باسىندا بولىنگەن قاراجاتتاردىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىنا جانە ولاردىڭ تولىقتاي يگەرىلۋىنە باسا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. قارجى سالاسىنىڭ كۇردەلى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. جۋىردا قوس پالاتانىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2013 جىلعا ارنالعان ەسەپتەرى تىڭدالدى, ونىڭ قالاي اتقارىلعانى جونىندە جان-جاقتى حاباردار بولدىق. ورىن العان كەمشىلىكتەردىڭ سەبەپتەرى اشىپ كورسەتىلدى. دەپۋتاتتار تاراپىنان ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر ايتىلدى. جالپى, تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى 99,3 پايىزدى قۇرادى. سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وتكەن جىلدىڭ ەسەبىن بەكىتتى.
ەلباسىنىڭ پارلامەنتشىلەرگە جۇكتەگەن مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – حالىقارالىق كەلىسىمدەردى زاڭداستىرۋ. ءوز سوزىندە پرەزيدەنت ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ وزگە ەلدەرمەن قول قويعان مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالاۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى. سوعان وراي وسى سەسسيادا كوپتەگەن ەلدەرمەن قازاقستان اراسىندا جاسالعان كەلىسىمدەر, شارتتار جانە حاتتامالار زاڭمەن بەكىتىلدى. بۇل قۇجاتتار ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ينۆەستيتسيا تارتۋعا, قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى ساياسي ۇستانىمدارىن نىعايتا تۇسۋگە قىزمەت ەتەدى. مىنە, وسىنداي 30-دان استام حالىقارالىق قۇجاتتار راتيفيكاتسيالاندى.
سونىمەن قاتار, كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە قازاقستاننىڭ پوشتا بايلانىسى سالاسىنداعى زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن دۇنيەجۇزىلىك پوشتا وداعى اكتىلەرىنىڭ نورمالارىمەن ءبىرىزدەندىرۋ جانە پوشتا وپەراتورلارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك جاسادىم.
– بۇل دەپۋتاتتار ازىرلەپ, ماجىلىسكە ۇسىنعان زاڭ جوباسى عوي؟
– ءيا, وسى زاڭ جوباسىنا ءارىپتەستەرىمىز ش.وتەمىسوۆ, ز.باليەۆا, ح.ۆاليەۆ, گ.ءيسىمباەۆا, س.وسپانوۆ, م.پىشەمباەۆ, ا.ساماقوۆا, گ.سەيىتماعانبەتوۆا, ە.تاراسەنكو باستاماشى بولدى.
– ەندى قوعامدىق ماڭىزى زور زاڭنامالىق اكتىلەرگە توقتالساڭىز.
– وسى سەسسيا كەزەڭىندە «كاسiپتiك وداقتار تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى قارالىپ, ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 10 شىلدەدەگى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا جانە پرەزيدەنتتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن.
قازاقستان قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى, قازىرگى كەزدەگى قۇقىقتىق بولمىس كاسiپتiك وداقتار تۋرالى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگىن ايقىنداپ بەردى. كاسىپوداقتار ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندە جاڭا زاماننىڭ سىن-قاتەرلەرىنە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. زاڭ جوباسى قىزمەتكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ جانە قورعاۋعا, الەۋمەتتىك-ەڭبەك داۋلارىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا كاسىپوداق ۇيىمدارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
وسى سەسسيادا ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن زاڭ قابىلداندى. زاڭ نورمالارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنە قارسى ءىس-قيمىل جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولعان ادامدارعا جاردەم كورسەتۋ جونىندەگى قۇقىقتىق شارالار كەشەنىن كوزدەيدى. سوعان وراي بىرقاتار كودەكستەر مەن زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
ماڭىزدى زاڭ جوبالارىنىڭ ءبىرى دەپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ جوباسىن ايتار ەدىم. بۇل جاڭا زاڭ جوباسى تالقىلانۋ ۇستىندە. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ ءمۇشەسىمىن. جۇمىس توبىنا ءارىپتەسىم مەيرام بەگەنتاەۆ جەتەكشىلىك ەتەدى.
– شىنىمەن دە, جاستارعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر از ەمەس. بۇل زاڭ جوباسىنا قانداي ۇسىنىستار بەرىپ وتىرسىز؟
– زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى – جاستاردى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ومىرگە تارتۋ, ولاردىڭ باسەكەلى ارتىقشىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ, جاستارعا ارنالعان الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا تەڭ قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. بۇل زاڭناما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا نەگiزدەلگەن.
بۇل وتە ءمان بەرىپ قابىلدايتىن زاڭ بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. جاستار تۋرالى زاڭنىڭ ومىرشەڭ بولىپ شىعۋىنا دەپۋتاتتار وتە بەلسەندى اتسالىسۋدا. كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر وسى زاڭنامالىق اكتىدە شەشىمىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز. دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا ەڭبەكتەنۋدە. شىن مانىندە, جاستار ءبىزدى قولدايتىن زاڭ قابىلدانادى دەپ كۇتىپ وتىر. سوندىقتان ول جاستاردىڭ پروبلەمالارىنا جاۋاپ تابىلاتىن زاڭ بولۋى ءتيىس. جاستاردىڭ وركەنيەتتى زاماندا جان-جاقتى دامۋىنا, قوعامدا وزدەرىنىڭ ورنىن كورسەتە بىلۋىنە مۇمكىندىك جاسايتىن زاڭ عانا ومىرشەڭ بولاتىنى ءسوزسىز.
جاستاردىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر جەتەرلىك. جۇمىسقا ورنالاسۋ, وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىسپەن قامتىلۋى, سونداي-اق, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاقحانادا تۇرۋ, قوعامدىق كولىكتە جەڭىلدىكپەن ءجۇرۋ ماسەلەلەرى كەشەندى تۇردە شەشۋدى قاجەت ەتەدى. ءارينە, مۇنىڭ بارلىعى قوسىمشا قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدى. زاڭعا وسىنداي نورمالار كوزدەلۋى ءتيىس دەگەن ويمەن بىزدەر بۇل ۇسىنىستارىمىزدى ۇكىمەتكە جولداپ وتىرمىز.
سونىمەن قاتار, وسى جۇمىس كەزەڭىندە پارلامەنتشىلەر دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت تۋرالى جانە باسقا دا زاڭداردى قاراۋ جانە قابىلداۋ بارىسىندا تىڭعىلىقتى ەڭبەك ەتتى. ويتكەنى, ەلىمىزدە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا, سول ارقىلى حالىق دەنساۋلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر.
– جاھاندىق دامۋعا بايلانىستى ءوزىڭىزدى الاڭداتقان, ۇرپاق تاربيەسى ءۇشىن اسا قاجەت زاڭ جوباسى دەپ قايسى قۇجاتتى اتار ەدىڭىز؟
– بۇل رەتتە, ارىپتەستەرىم ا.سمايىل, س.بىچكوۆا, گ.ءيسىمباەۆا, گ.سەيىتماعانبەتوۆا باستاماشى بولعان «بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا جانە دامۋىنا زيان تيگىزەتىن اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتار ەدىم. بۇل قۇجات ءالى تالقىلانۋ ۇستىندە. ءوزىم وسى زاڭ جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسىمىن.
زاڭ جوباسى بالالاردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. وسى زاڭدى قابىلداۋدىڭ وزەكتىلىگى بالالاردىڭ ءالسىز توپقا اينالۋىمەن تۇسىندىرىلەدى, ولار جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى جاعدايىندا (ينتەرنەت, ۇيالى جانە باسقا دا بايلانىس تۇرلەرى, ساندىق حابار تاراتۋ) اقپاراتتىڭ تەرىس ىقپالىنا ۇشىراپ وتىر. تاراتىلاتىن اقپارات, كوبىنەسە, بالالارعا پسيحيكالىق كەرى اسەر ەتىپ, اگرەسسياعا, قاتىگەزدىككە, قوعامعا قارسى ارەكەتتەرگە يتەرمەلەيدى.
قازىر ماجىلىستە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ماقتا سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. بۇل زاڭ جوباسىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ق.ايتاحانوۆ, ا.قوڭىروۆ, ر.ءمادينوۆ, و.راحمانبەرديەۆ, ر.حالمۇرادوۆ بار ءبارىمىز باستاماشى بولدىق.
– زاڭ جوبانىڭ ماقساتى قانداي؟ اتالعان سالادا كەزدەسىپ وتىرعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان با؟
– ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە ماقتا ءوندىرىلەتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ بۇگىنگى كۇنى كەزدەسىپ وتىرعان پروبلەمالارى دا از ەمەس. سوعان وراي زاڭدا قازاقستاننىڭ ماقتا سالاسىن دامىتۋدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءبىرقاتار جۇيەلىك شارالارىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ قاراستىرىلادى. زاڭنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن, سونداي-اق, ماقتا سالاسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ وداقتارىمەن (قاۋىمداستىقتارىمەن) ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ نىساندارىنا ارنالعان.
وسى زاڭنىڭ قابىلدانۋى ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ۇكىمەتكە ورتا جانە ءىرى تاۋارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستەرىن قۇرۋعا بايلانىستى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ىقپال جاسايدى. بۇعان دەيىن ورىن العان اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋعا جانە ماقتا سالاسىنداعى زاڭنامالىق رەتتەۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».