كەشە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ كونتسەرت زالىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ كەزەكتى ءححىى سەزى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.بوبروۆ, پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى ە.ورىنباەۆ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گ.ءابدىقالىقوۆا, پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ەكونوميكانىڭ جانە الەۋمەتتىك سەكتوردىڭ بارلىق سالاسىنان ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنان كەلگەن 320 وكىلەتتى دەلەگاتتار قاتىستى.
سەزد جۇمىسىن كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى سيازبەك مۇقاشەۆ اشتى. مەملەكەتتىك ءانۇران ورىندالعان سوڭ سەزدىڭ جۇمىس ورگاندارى سايلاندى. ودان ءارى توراعا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەزد دەلەگاتتارىنا ارناعان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىپ بەردى. وندا كاسىپوداقتار الەۋمەتتىك قوعام رەتىندە اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى جانە جۇمىس بەرۋشىلەرمەن ارىپتەستىك ۇنقاتىسۋ ورناتۋدى جاقتايتىن ازاماتتىق قوعامنىڭ ماڭىزدى بولىگى. كاسىپوداقتار الەۋمەتتىك پروگرەستى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋدە, الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدا ەرەكشە ءرول اتقارادى دەلىنگەن. ودان ءارى ەلباسى قازاقستان كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسىنا بيىل 20 جىل تولعانىن اتاپ ءوتىپ, وسى جىلدار ىشىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزگەن ول قاتارىنا 2 ملن.-داي مۇشە تارتقانىن ايتقان. بۇل ۇيىمعا قاشاندا جاسامپازدىق رۋحى, مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دەگەن ۇمتىلىس ءتان. فەدەراتسيا بۇدان بىلاي دا وسى ماقساتتارىن ورىنداي بەرەدى دەپ سەنەمىن, دەي كەلىپ, ەلباسى سەزد جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەپتى.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى س.مۇقاشەۆ دەلەگاتتار اتىنان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىنا العىس ءبىلدىردى. ودان ءارى وتكەن سەزد شەشىمدەرىنىڭ قالاي ورىندالعانى جانە فەدەراتسيانىڭ 2010-2015 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسى تۋرالى ەسەپتى بايانداما جاسادى.
توراعا بايانداماسىنان كەيىن مىنبەرگە كوتەرىلگەن پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆ. بوبروۆ قازىرگى زامانداعى كاسپوداقتار رولىنە توقتالىپ, سەزد جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.
كاسىپوداقتار سەزىندە تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى ب.ناۋرىزباەۆا الەمدەگى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس تۇسىندا كاسىپوداقتاردىڭ ەلىمىزدە قابىلدانعان داعدارىسقا قارسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا بەلسەندىلىك تانىتقانىن ايتا كەلىپ, وسى كەزەڭدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. كاسىپوداقتاردىڭ وتكەن سەزىندە 7 ادامنان سايلانعان تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ اتقارعان ىستەرىن دەلەگاتتار الدىندا بايانداعان شەشەن كاسىپوداق فەدەراتسياسى جۇيەسىنىڭ قارجىلىق ساياساتىن دا جىكتەپ ايتىپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, جىل سايىن كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ جارناسىنان جينالاتىن قارجى كولەمىنىڭ ءوسىپ وتىرعانىن, ول 2006 جىلى 12 ملن. 823 مىڭ تەڭگە بولسا, 2008 جىلى 21 ملن. 385 مىڭ تەڭگەگە وسكەنىن العا تارتتى.
سونىمەن بىرگە, ەسەپتى ۋاقىت ارالىعىندا كاسىپوداقتار قۇرىلتايشىلىق ەتەتىن كاسىپورىنداردىڭ دا قارجىنى مولايتۋداعى ەڭبەگى دەلەگاتتار نازارىنا ۇسىنىلدى. سونداي-اق بىرقاتار كەمشىلىكتەر جايىن دا ورتاعا سالعان كوميسسيا توراعاسى فەدەراتسيانىڭ كوبىنە ايماقتاردا كورىنىس بەرەتىن ول ماسەلەلەرگە كوڭىل اۋدارۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گ.ابدىقالىقوۆانىڭ ءسوزىن جينالعاندار ىقىلاسپەن تىڭدادى. ويتكەنى, كاسىپوداققا مۇشە, فەدەراتسيا ءسوزىن سويلەيتىن 2 ميلليوننان استام ازامات ءۇشىن مينيستر اۋزىنان شىققان ءاربىر مالىمەتتىڭ ءمانى بار. جالاقىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 40 پايىزعا جەتپەي تۇرعانى, ەڭبەكاقى تولەۋدەگى تەڭسىزدىكتەردىڭ ورىن الۋى, قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردىڭ شەتەلدىك كاسىپورىنداردا بىردەي ەڭبەك ەتكەنىمەن, شەتەلدىكتەردەن تومەن ەڭبەكاقى الۋلارى, وزدەرىن وزدەرى جۇمىسپەن قامتىپ كەلە جاتقان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى, ەرتەڭ زەينەتكە شىققاندا ولاردىڭ زەينەتاقى قورلارىنا سالعان قاراجاتتارى بولماعاندىقتان, قانداي كۇي كەشەتىندىگىنىڭ جايى كاسىپوداقتاردىڭ قاشاننان باستارىن اۋىرتىپ جۇرگەنى راس.
مينيستر 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان “لايىقتى ەڭبەك” باعدارلاماسىنا سايكەس ەڭبەك قاتىناستارىن حالىقارالىق نورمالار مەن ستاندارتتارعا سايكەس رەتتەۋ, ەركەكتەر مەن ايەلدەردىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋىندا الەۋمەتتىك جاعىنان ءتيىمدى قورعالۋى, كاسىپوداقتارمەن ىنتىماقتاسۋ جانە الەۋمەتتىك ۇنقاتىسۋدى قالىپتاستىرۋدى دامىتۋ سىندى 3 باعىتتا جۇرگىزىلۋى كوزدەلگەنىن ايتتى. ەلىمىز بۇگىنگى كۇنگە دەيىن حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ) 17 كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاعان. سول سەبەپتەن ءبىزدىڭ ۇلتتىق زاڭدارىمىزدى وسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋدى جالعاستىراتىن بولامىز, دەدى مينيستر. سونىمەن بىرگە, قازىرگى كۇنى حەۇ-نىڭ “اسبەستى پايدالانۋدا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ”, “انا مەن بالا”, “ەڭبەكاقى تۋرالى” كونۆەنتسيالارىن راتيفيكاتسيالاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە ەكەنىن ايتتى. ارينە, ەلىمىزدەگى بارلىق ەڭبەك زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋى “ەڭبەك كودەكسىنە” كەلىپ تىرەلەدى. كودەكستە كاسىپوداقتارعا ەڭبەكشىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا قاجەتتى وكىلەتتىلىك پەن كەپىلدىك بەرىلگەن. دەگەنمەن, ۋاقىتتىڭ دا, زامان تىنىسىنىڭ دا وزگەرمەلىلىگىنە, العا جىلجۋىنا بايلانىستى بۇل زاڭدى دا جەتىلدىرە ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى زور, بۇل جۇمىستا كاسىپوداقتاردىڭ بەلسەندى تۇردە ارالاسۋىمەن مينيسترلىك كودەكستى جەتىلدىرە تۇسەتىن بىرقاتار ۇسىنىستارى بار پاكەتتى ۇكىمەتكە ەنگىزۋگە دايارلانۋدا, دەگەن مينيستر “جول كارتاسى” بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستارعا دا توقتالدى. مىسالعا, وسى باعدارلامانىڭ جاستارعا باعىتتالعان جوباسى نەگىزىندە وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 54 مىڭ جاس جۇمىسپەن قامتىلىپتى. ال بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ۇستىمىزدەگى جىلى بولىنگەن 100 ملرد. تەڭگەگە قوسىمشا وبلىستاردىڭ قورجىنىنان شىققان 43 ملرد. تەڭگەنىڭ ارقاسىندا 3224 جوبا جۇزەگە اسىرىلماق كورىنەدى. ال مۇنىڭ قانشاما جۇمىس ورنى ەكەندىگىنە, سول ارقىلى حالىقتىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ “جول كارتاسىنىڭ” كومەگىمەن ناپاقا تاباتىنىنا كۇمان جوق.
ءۇزىلىس كەزىندە جۋرناليستەر گ.ابدىقالىقوۆانى سوزگە تارتقان. ءجيى-ءجيى تەلەديداردان, باسپاسوز بەتتەرىنەن قۇرىلىسشىلار ەڭبەكاقىلارىن الا الماي جۇرگەندەرىن ايتىپ شاعىمدانىپ جاتادى, وسىعان بايلانىستى نە ايتاسىز دەگەن ساۋالعا مينيستر: “قازىرگى ەسەپ بويىنشا رەسپۋبليكادا 4 ملرد.-قا جۋىق جالاقى قارىزى بار. ول بويىنشا اكىمدىكتەردىڭ قاسىندا ارناۋلى كوميسسيالار قۇرىلعان. ول كوميسسيالار اپتا سايىن جينالىپ, ماسەلەنى شەشىپ وتىر. وتكەن جىلى قارىز قاراسى وتە ۇلكەن بولاتىن, قازىرگى اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە بۇل قارىز مولشەرى تومەندەۋدە. مەملەكەتتەن, بيۋدجەتتەن قارجىلاناتىن مەكەمەلەردىڭ ەڭبەكاقى بويىنشا قارىزدارى جوق. ول نەگىزىنەن جەكەلەرگە قاتىستى. دەگەنمەن, ءارى قاراي كاسىپوداقتاردى كىرىستىرىپ, ونى شەشۋدى قاراستىراتىن بولامىز”, دەدى.
اتىراۋلىق تىلەكقابىل بورانباەۆ مۇنايشىلار كاسىپوداعى فەدەراتسياسى جۇمىس بەرۋشى مەن ەڭبەكشىلەر اراسىندا تۋىنداعان ساۋالداردى شەشۋدە ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىپ وتىرعانىنا توقتالسا, جالپىعا ءبىردەي كاسىپوداق فەدەراتسياسىنىڭ باس حاتشىسى ۆ.ششەرباكوۆ تمد بويىنشا بارلىق ەلدەردە كاسىپوداقتار سانى قىسقارىپ, ولاردىڭ داۋىستارى قۇمىعىپ شىعىپ جاتقاندا قازاقستان كاسىپوداقتارى جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا قىزىعۋشىلىق تانىتتى. بۇگىنگى سەزد جۇمىسىنىڭ ءوزى سىزدەردىڭ جوعارى ىنتالارىڭىزدى, جۇمىسقا دەگەن شىعارماشىلىق قۋاتتارىڭىزدى كورسەتەدى. بۇل ءسىزدەردىڭ الەمدىك داعدارىستى ەڭسەرۋدەگى قيمىلدارىڭىزدان دا كورىنەدى. سىزدەردىڭ ءتاجىريبەلەرىڭىز وزگە ەلدەردەگى ارىپتەستەرىڭىزدى ەرىكسىز وزدەرىڭىزگە قاراتقىزادى. قازاقستاندا كاسىپوداقتار ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەسى. مەن ءۇشىن سىزدەردىڭ قاتارلارىڭىزدا جاستاردىڭ بولۋىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە, بۇل–ەرەكشە قۋانىشتى ءجايت, دەدى سەزگە قاتىسقان مەيمان.
سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە بولعان قازاقستانداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق احۋالدىڭ دامۋ ۇدەرىسى جالپى ءومىرىمىزدىڭ دە بەينەسىن وزگەرتتى. وسى جىلدارى قازاقستاندىقتار ءمادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا اۋقىمدى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ىسكە اسىرىلعانىن سەزىندى, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى-ماڭىزدى دەگەن سالالارىنىڭ قايتا قۇرىلۋىنىڭ كۋاسى بودى, ونى قايتا قۇرۋعا وزدەرى بەل شەشە ارالاستى دەگەن كاسىپوداقتار سەزدىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلدادى. اتاپ ايتار بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسىنىڭ باس كەڭەسى ۇسىنعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتارى قىزمەتىنىڭ 2010-2015 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسىنىڭ” جوباسىن, سەزدىڭ قاۋلىسىن جانە “قازاقستان ەڭبەكشىلەرىنە–لايىقتى جالاقى”, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتارى فەدەراتسياسى ءححىى سەزىنىڭ مالىمدەمەلەرىن قابىلدادى. كاسىپوداقتار جارعىسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى.
انار تولەۋحانقىزى.