جىل سايىن حالىقتىڭ ءوز قاجەتتىلىگىن وتەۋ, كاسىپ پەن قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا الىناتىن نەسيەگە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىققا نەسيەنىڭ تۇرلەرىن ءبىلۋدىڭ ماڭىزىن ايقىندايدى.
ەلىمىزدە نەسيە الۋ جانە ونى وتەۋ ەكى جولمەن جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اننۋيتەتتىك, ەكىنشىسى – ديففەرەنتسيالدى, ياعني ءبولىپ تولەۋ. ول «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسادى.
ءسىز نەسيەنى اننۋيتەتتىك تولەم ارقىلى وتەيتىن بولساڭىز, ءسىزدىڭ اي سايىنعى تولەمدەرىڭىزدىڭ مولشەرى بىركەلكى بولادى. بۇل كوپتەگەن تۇتىنۋشىلاردىڭ نەسيەنى وتەۋى كەزىندە قولدانىلادى جانە بانككە دە, تۇتىنۋشىعا دا نەسيەنى ەسەپتەۋگە وتە قولايلى. الايدا, وسى تولەم جۇيەسى ارقىلى نەسيەنى وتەۋ كەزىندە ۇستىنە قوسىلاتىن پايىز كولەمى دە ەداۋىر ۇلكەن بولادى. سوندىقتان دا اننۋيتەتتىك تولەم قارجىلىق تۇرعىدان تيىمسىزدەۋ. بىراق نەسيەنى بۇل تۇرعىدا وتەيتىن بولساڭىز, ءسىزدىڭ سۇرانىسىڭىزدى قابىلداۋ ماسەلەسى تەز ءارى ىڭعايلى تۇردە جۇزەگە اسادى. ءار اي سايىن جاسايتىن تولەمىڭىزدىڭ مولشەرى بىركەلكى بولادى.
ال ديففەرەنتسيالدى تولەم كەزىندە نەسيە مولشەرى ءار ايعا ءوز مەرزىمىنە قاراي بولىنەدى. اتالمىش تولەم جۇيەسىندەگى نەگىزگى جۇكتەمە نەسيەنى تولەۋدىڭ العاشقى جارتىسىندا كوبىرەك بولادى جانە اي سايىن تولەيتىن اقشاڭىزدىڭ مولشەرى ازايا بەرەدى. ەگەر ۇلكەن نەسيەنى ۇزاق مەرزىمگە جوسپارلاعان بولساڭىز, بۇل ءادىس وتە قولايلى. سونىمەن قاتار اننۋيتەتتى تولەم جۇيەسىنە قاراعاندا ارتىق جۇكتەمە مولشەرى دە ازىراق بولادى.
ال وسى ەكى نەسيە تۇرىندەگى باستى فاكتورلاردى زەردەلەيتىن بولساق, بۇل تۇرعىدا بىرقاتار ەرەكشەلىكتى اتاپ وتۋگە بولادى. نەسيە الاتىن كەزدە بانك مەنەدجەرى ەكى ءادىستىڭ قاي ءتۇرىن تاڭداۋ كەرەگىن ۇسىنادى, الايدا كوپ تۇتىنۋشىلار بانكتىڭ سۇرانىستى ماقۇلداعانىن عانا قالايدى. كوپتەگەن بانكتەردە اننۋيتەتتى تولەم جۇيەسى قولدانىلادى. سەبەبى تۇتىنۋشى ديففەرەنتسيالدى تولەم جۇيەسىن تاڭداعان كەزدە بانكتىڭ نەسيە بەرۋ ىقتيمالدىعى تومەن. ال اننۋيتەتتى تولەم جۇيەسى ارقىلى نەسيەنى وتەۋ ءارى ءتيىمدى, ءارى تۇسىنىكتى. سونىمەن قاتار بانكتىڭ ماقۇلداۋ ماسەلەسى دە جۇيەلى.
سونداي-اق نەسيە الار كەزدە ونى قولما-قول نەمەسە كارتا ارقىلى راسىمدەۋدى انىقتاپ العان ءجون. نەسيەنى الاردا بانك مەنەدجەرى تۇتىنۋشىدان قاراجاتتى قانداي ماقساتتا جۇمسايتىنىن سۇرايدى. بۇل تۇرعىدا نەسيەنىڭ قانداي ماقساتتا الىنىپ, قانداي ماقساتتا جۇمسالىناتىنى جونىندە بانك قىزمەتىندە مالىمەتتەردىڭ بولۋى شارت. سەبەبى ءوز تۇتىنۋشىلارى جايلى مالىمەتتى ەسكەرمەي, بانك نەسيە بەرە المايدى. نەسيەنى راسىمدەگەننەن كەيىن تۇتىنۋشىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە بۇل قاراجاتتى وتەي الاتىندىعىن ايقىنداۋ ماڭىزدى.
ەلىمىزدەگى قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى, نەسيەنىڭ مولشەرلىك كوەففيتسيەنتىن, پايىزدىق مولشەرلەمەسىن ايقىنداۋ بارىسىندا مەملەكەتتىك ساياسات تاراپىنان بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ قابىلداعان 2020-2024 جىلعى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ەلىمىزدەگى نەسيەلىك مولشەرلەمەنى رەتتەۋ ارقىلى قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ماسەلەسى جاندانىپ كەلەدى.
دامۋشى مەملەكەتتەردەگى نەسيەنى وتەۋدىڭ نەگىزگى ماقساتىن ايقىنداۋداعى باستى ەرەكشەلىك – تۇتىنۋشىلاردىڭ بانكتىڭ نەسيەلىك مولشەرلەمەسىنىڭ اسەرىنەن كەي جاعدايدا ودان باس تارتۋى. بىرىنشىدەن, ينفلياتسياعا بايلانىستى تۇتىنۋشىلار اتالمىش باعىتتاعى ماسەلەنى زەردەلەۋدە قارجىلىق ساۋاتتىلىعى جەتپەي جاتادى. ەكىنشىدەن, بانكتەگى نەسيە پايىزىنىڭ كوپتىگى تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىنى بىرقالىپتى وتەۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي جاتادى. مىنە, وسى ماسەلەلەر بانك ىسىندەگى اننۋيتەتتى جانە ديففەرەنتسيالدى تولەم جۇيەلەرىن جانداندىرۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار اننۋيتەتتى تولەۋ كەزىندە تۇتىنۋشىلاردىڭ قوسىمشا جۇكتەمەنى بايقاعاندا نەسيە الۋعا دەگەن نيەتىن سارالاۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بۇل كوپتەگەن تۇتىنۋشىنىڭ بانكتىڭ نەگىزگى كەلىسىمشارتىن, نەسيە الۋ كەزىندەگى باستاپقى جارنانىڭ قانداي كولەمدە بولاتىنىن ايقىنداۋدى بىلمەگەندىكتەن بولاتىن جاعدايلار. سول سەبەپتى ءاربىر تۇتىنۋشى ءوزى الىپ وتىرعان نەسيە مولشەرىنە قوسىلاتىن جۇكتەمەاقىنى, پايىزدىق مولشەرلەمەنى جانە بانكتىڭ وزىندىك ەرەجەلەرىن الدىن-الا ءبىلىپ العانى ءجون.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە ءتۇرلى باعىتتاعى شارۋاشىلىقتاردى جانداندىرۋ ماقساتىندا جاڭادان نەسيە تۇرلەرى پايدا بولىپ جاتىر. اتار بولساق, قايتارىمسىز نەسيە رەتىندە اۋدان ورتالىقتارى مەن شالعاي ايماقتارداعى نەگىزگى ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ مەن شارۋاشىلىق سالالارىن جەتىلدىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدەگى نەگىزگى ماسەلە بولىپ سانالاتىن شارۋاشىلىقتى ىلگەرىلەتۋدەگى باسىم باعىتتاردىڭ قاتارىنا جاتادى. بەلگىلى ءبىر شارۋاشىلىقتى الشاڭ باستىرۋ ءۇشىن وزىندىك قولداۋ مەن كومەك اسا قاجەت. وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك باعدارلامالار تاراپىنان كاسىپكەرلەرگە, تۇتىنۋشىلارعا قايتارىمسىز نەسيەنى ۇسىنۋ ارقىلى وزىندىك نەگىزگى بازالىق دۇنيەنى ىسكە اسىرۋ اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. 2020 جىلى قابىلدانعان قايتارىمسىز نەسيە جونىندەگى زاڭنامادا وسى ماسەلە تولىعىمەن قامتىلعان.
ارۋجان ناعاشىباي,
ەۇۋ, ستۋدەنتى