مەملەكەتتىك ءتىل ورتاق قۇندىلىققا اينالا ما؟

سوڭعى دەرەككە سۇيەنسەك, حالىقتىڭ 69,03 پايىزى قازاقتار. بۇل شامامەن 20 ميلليونعا جۋىق ازاماتتىڭ 13 ميل­ليوننان استامى دەگەن ءسوز. دەمەك, بۇگىندە دەموگرافيالىق احۋال وزگەرگەن تۇستا, ءتىل ساياساتىنا قاتىستى كوزقاراستى دا وزگەر­تەتىن ۋاقىت كەلدى. ەندىگى جەردە «قازاق ءتىلىنىڭ تۇتىنۋشىلارى كىمدەر؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك.

ەل تۇتقاسىن ۇستايتىن جاڭا شەنەۋنىك­تەردىڭ شوعىرى – پرەزيدەنتتىك كادرلىق رەزەر­­ۆى ەكەنى انىق. باستاماعا العاش 2019 جى­لى 300 مامان ىرىكتەلسە, 2021 جىلى قاتا­رى 50 جاس مامانمەن تولىقتى. بۇگىن­دە ولار­دىڭ 75% مەملەكەتتىك ورگاندارعا جانە كۆا­زي­مەملەكەتتىك سەكتورلارعا تاعايىندالعان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى جاستاردىڭ باسىم بولىگى – «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى.

2021 جىلى حالىقارالىق باعدارلا­مالار ورتالىعىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى اينۇر كاربوزوۆا: «11 مىڭنان استام تۇلەك­تىڭ 50%-دان استامى ورتا جانە جو­عارى دەڭ­گەي­دەگى جەتەكشى قىزمەت اتقا­رادى. ياعني تۇ­لەك­­تەردىڭ جارتىسىنان كوبى – قازاقستان ومىرى­­نە جانا­ما نەمەسە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ما­ڭىز­­دى شەشىم قابىلدايتىن باسشىلار. مىڭ­­نان استام تۇلەك نەمەسە 10%-ى ءوز كاسىپ­و­رىن­­دارىن اشقان. ياعني ولار شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى ىلگەرىلەتۋگە بەلسەندى قاتى­سىپ وتىر. جالپى, بۇل ساندىق جانە ساپا­لىق مىسال­­دار, قاراپايىم اريفمەتيكانى قول­دان­عان­­نىڭ وزىندە, سالىنعان قاراجاتتىڭ اقتا­لا­­تىنىن جانە تۇلەكتەردىڭ بارلىق ۇلت­تىق, رەس­پۋب­­ليكالىق جوباعا قاتىسۋى جوبا­­نىڭ تابىستى بولعانىن كورسەتەدى», دەگەن ەدى.

دەمەك وسى جاستاردىڭ قازاق تىلىن­دە ەركىن سويلەۋى مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ مارتەبەسىن ايعاقتايدى. ال قوعام­داعى «بولاشاق» ستيپەندياتتارى مەن تۇلەكتەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى مەم­لەكەتتىك ءتىلدى بىلگەنىمەن, ادەتتە ورىسشا سويلەسەدى دەگەن پىكىردى ەسكەرسەك, ستي­پەندياعا ىرىكتەۋ كەزىندەگى قازاق تىلى­نەن تەست دەڭگەيىن كۇشەيتۋ كەرەك. وسى­لايشا, قاجەتتىلىك تۋعىزۋ ارقى­لى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن ءوز دەڭگە­يىن­دە ساقتاۋعا بولادى. سۇرانىسقا يە تىل­دە عانا اتا-انالار ءوز بالالارىن وقۋ­عا بەرەدى. ادامداردى قاجەتتىلىك قام­شىلاسا, تىلگە جول اشىلادى.

ەلىمىزدە ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىم­­داماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارى تالقىلانىپ جاتىر. ءتىپتى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنت­تىگى بىلتىردان باستاپ پرەزيدەنت جا­نىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنا جوعارى وقۋدان كەيىنگى ءبىلىم الۋشى ۇمىتكەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىل­دى ورتا دەڭگەيدەن (ۆ1) تومەن ەمەس ءبىلۋى بويىنشا سەرتيفيكاتتارىنىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ ەنگىزىلگەن. ال بيىل پرە­زيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىنە ىرىكتەۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ نەگىزگى تالاپ رەتىندە بەكىتىلگەن. بۇعان ارداگەر مەملەكەتتىك قىزمەتشى سەرىك ساپانوۆ بىلايشا سالماقتى پىكىرىن ءبىلدىردى.

– ءتىلدى ءبىلۋ بىرنەشە ساتىدان تۇ­رادى. ءبىرىنشى, ءتۇسىنۋ. ەكىنشى, سويلەي ءبىلۋ. ءۇشىنشى, وقىپ-تۇيگەنىن ايتا ءبىلۋ. ءتورتىنشى, ءوز ويىڭدى ەركىن جازا ءبىلۋ. ءبىز قازىر باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ سوي­لەگەنىنە ءماز بولىپ ءجۇرمىز. مەملە­كەت­تىك ءتىلدى ءبىلۋ باسقا ۇلتتار ءۇشىن عانا ەمەس, ورىس ءتىلدى قازاق ءۇشىن دە ماج­­بۇرلىكتەن تۋىندايدى. 32 جىلدان استى, ەندى ءبىز قازاقتىڭ تىلدىك تۇرعىدا تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىن قالاساق, ءبىرىنشى دەپۋتاتتىققا جانە مەملەكەت­تىك قىزمەتشىگە ۇمىتكەرلەر قازاق ءتىلىن تولىق مەڭگەرۋى قاجەت. تەك ءتۇسىنىپ سوي­لەپ قانا قويماي, وقىپ-جازا ءبىلۋى مىن­دەتتى بولۋ كەرەك, – دەدى ول.

– نەگىزى بۇل جەردە ۇلكەن كوممۋني­كاتسيالىق پروبلەمانىڭ شەگى شىعادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەگى قازىر بولىپ جات­قان كوپتەگەن كوممۋنيكاتسيالىق داع­دارىستىڭ, كەيبىر سيتۋاتسيالاردىڭ استا­رىندا تىلدىك پروبلەما جاتقانىن مو­­يىنداۋ قاجەت. ماسەلەن, زاۋىت, فاب­ريكا­لاردا قازاقشا سويلەمەيتىن توپ-مەنەدجەرلەر بار. ولاردىڭ كوپشى­لىگى ءوز دەڭگەيىندە جۇ­مىس­­شىلار تىلىمەن سويلەسە المايدى. ويتكەنى باسشىلىق ورىسشا, قاتار­داعى قاراپايىم جۇ­مىس­شىلار قازاق­شا سويلەيدى. بۇدان ەكى ورتادا كوممۋ­نيكاتسيالىق داعدارىس تۋىنداپ جاتادى. باسشىلىق ءوزىنىڭ تى­لىن­دە سويلەمەگەن سوڭ, جۇمىسشىلاردا كىش­كەنە ارازدىق, رەنجۋ پايدا بولادى. وسىنداي ۇلكەن كوممۋنيكاتسيالىق ­پروبلەما بارى جاسىرىن ەمەس. سون­داي-اق بۇل جەردە تىلدىك فاكتوردىڭ بولۋى كوپتەگەن توپ-مەنەدجەردى نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قازاق ءتىلىن بىلمەۋى باستى پروبلەما ەكەنىن, شەشۋ­شى فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك, – دەدى جۋرناليست جايناگۇل تولەمىس.

جۋرناليست ءسوزىنىڭ جانى بار. سەبە­بى مەملەكەتتىك ءتىل مەملەكەتتىك قىز­­مەت­شى­لەرگە زاڭ جۇزىندە مىندەتتەلمەگەن. مەم­لە­كەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ 2017 جىلعى 21 اقپانداعى №40 بۇيرىعىنا سايكەس مەم­لەكەتتىك اكىمشىلىك لاۋازىمىنا ورنا­­لاسۋعا ارنالعان كونكۋرستى وتكىزۋ قاعي­داسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلۋگە ارنالعان تەستىلەۋدەن ءوتۋ ءۇشىن ءمان بەلگىلەنبەيدى» دەپ جازىلعان. دەمەك بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءوتۋ بارىسىنداعى تاپسىرىلاتىن تەستىلەۋدە قازاق ءتىلىنىڭ قاجەت­تى­لىگى جوق ەكەنىن بىلدىرەدى. بىراق مەم­لە­كەت­تىك قىزمەتكە وتكەن ازاماتقا «ۇمىت­­كەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ءتىلى مەن زاڭنامالارىن بىلۋ­گە ارنالعان تەستىلەۋدەن ءساتتى ءوتتى» دەپ بەرىلەدى. بۇل – تازا مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدەگى پارادوكس. ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەن حالىق, جۇمىس بەرۋشى مەن قاتارداعى جۇمىسشى اراسىندا كوممۋنيكاتسيالىق پروبلەما بار دەگەن ءسوز.

– ويتكەنى مەملەكەتتىك قىزمەتشى­لەر كۇندەلىكتى حالىقتى قابىلدايدى, ولارمەن تىلدەسەدى. ال قازاق ءتىلىن بىل­مەيتىندەر ولارمەن قالاي سويلەسەدى؟ سايكەسىنشە, ءوزارا ديالوگ بولماعاننان كەيىن ورتادا ۇلكەن پروبلەما تۋىندايدى. سوندىقتان قازاق ءتىلىن بازا­لىق دەڭگەيدە ەمەس, وتە تەرەڭ دەڭگەيدە ءبىلۋ قاجەت. ويتكەنى كەيبىر سوزدەردىڭ بىرنەشە ماعىناسى بولۋى مۇمكىن. ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتكە ازاماتتاردى الاردا تىلدىك دەڭگەيى 0 بالل ەمەس, شىن مانىندە تىلدىك دەڭگەيى كورىنۋى قاجەت. سەبەبى حالىقپەن سويلەسەتىن ءبىرىنشى كەزەكتە «ا» نەمەسە «ب» كورپۋسىنا وتەتىن ازاماتتار. ياعني قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ۇلكەن كورپوراتيۆتى مادەنيەتتىڭ ۇلگىسىنە اينالۋى قاجەت. كورپوراتيۆتى مادەنيەت دەگەنىمىز نە؟ بۇل ۇجىمنىڭ ءوزارا ديالوگ ورناتا الۋى, ءتۇسىنىسۋى جانە ۇجىمنىڭ قۇندىلىقتارىن, باسشىلىقتىڭ مىناۋ قاراپايىم جۇمىسشىلارعا تۇسىندىرە ءبى­لۋى. باسشىلىق ورىسشا سويلەگەندىك­تەن, ۇجىمنىڭ قۇندىلىقتارىن قاتاردا­عى ازاماتتار تۇسىنبەيدى. سالدارىنان ول جەردە تاعى دا كيكىلجىڭدەر بولىپ جاتادى. نەگىزىندە, ءتىلدى ءبىلۋ ۇجىمدىق مادەنيەتتىڭ ۇلگىسى بولۋى قاجەت, – دەدى ج.تولەمىس.

قوعام تاراپىنان مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ قىزمەت كورسەتۋىنە قاتىستى كوڭىل تولماۋشىلىقتىڭ بارى جاسى­­رىن ەمەس. ياعني كادرلىق الەۋەتكە ساپالى تۇرعىدان وزگەرىس كەرەك. مەملە­كەت­تىك ءتىلدى دامىتۋدا, حالىقتىڭ قازاق ءتىلىن ەركىن جانە تەگىن مەڭگەرۋىنە بار­لىق جاعداي جاسالعانداي كورىنەدى. بيۋد­جەتتەن بولىنەتىن ميللياردتار سولاي دەگىزبەي قويمايدى. كەزىندە مەكەمەلەردە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ كابينەت­تەرى اشىلىپ, ەلدىڭ ءبارى ءتىل ۇيرەنۋگە كىرىسكەن-ءدى. ودان ناتيجەسى شىقپادى ما, ايتەۋىر كەيىن الگى كابينەتتەر ۇشتى-كۇيلى جوعالدى. ەندەشە, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە مەم­لە­كەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ءۇشىن نە ىستەگەن دۇرىس؟

نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنىڭ ءبىر شەشىمى ساياسي ەرىك-جىگەردە جاتىر. ەگەر بيلiكتە مەملەكەتتiك تiلدi جاقسى قارقىنمەن دامىتامىز دەگەن شىن نيەت بولسا, بiر عانا زاڭنىڭ ءوزi دە جەتكىلىكتى. ال مەملەكەتتىك قىزمەتكە 30 جىل عۇمى­رىن ارناعان سەرىك ساپانوۆ اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى كەرەك دەيدى.

– كونستيتۋتسيانىڭ 7-بابىنىڭ 2 جا­نە 3-تارماقتارىن الىپ تاستاۋدى دە­پۋ­تاتتار تالقىلاۋىنا ۇسىنامىن. سەبەپ بۇۇ-نىڭ ەرەجەسىندە جەرگىلىكتى مەم­لەكەت قۇرۋشى ۇلت ەل حالقىنىڭ 2\3-نەن, ياعني 66 پايىزىنان اسسا, ول ءبىر ۇلتتى (مونوۇلتتى) مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلەدى. بارلىق ەلدە دە باسقا ۇلىس­تان وتانداستارى جەتكىلىكتى. بىراق ولار جەرگىلىكتى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت­پەن ار­تىقشىلىققا تالاسپايدى, تالاسسا ازا­مات­تىقتان ايىرىلۋى مۇمكىن. تالاس ماقسات, تالاپتى زاڭمەن ايقىنداماۋدان تۋىندايدى. مۇنى اتا زاڭمەن ايقىن­داۋ ءبىز سياقتى ورىس وتارىنان شىققان ەلدەرگە اسا ماڭىزدى. ويتكەنى وسى­نىڭ كەسىرىنەن ءبىز ءالى مەملەكەت نەگىزىن ايقىنداماي كەيبىر جەرلەستەرىمىزدىڭ اۋا جايىلۋىنا جول اشىپ وتىرمىز, – دەدى ارداگەر.

بۇل تاجىريبەنى قىرعىزستان مەن وزبەكستان ەلدەرى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىس­تى. ولار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر­گە مەملە­كەتتىك ءتىلدى مىندەتتەپ ۇلگەردى. ءبىز دە وسىعان كەلۋىمىز كەرەك. ەگەر ءبى­لىمدى, كوكىرەگى وياۋ, ەڭبەكقور جاستار – ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ باستى ينديكاتورى دەسەك, بۇل سالاعا ىرىكتەلە­تىن جاس قىزمەتكەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى جو­عارى دەڭگەيدە ءبىلۋىن مىندەتتەۋ قاجەت.