جايىلىم جەتىسپەۋشىلىگى مال باسىنىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى

الماتى وبلىستىق جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى امانجول ابدار­حمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ يگەرىلمەي جاتقان جا­يى­لىم­دىق جەرلەردى اۋىل تۇرعىن­دا­رىنا قايتارىپ بەرۋ تاپسىرماسىنا سايكەس ايماقتا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

– اۋداندار جانە قوناەۆ قالاسىنىڭ اتقارۋشى ورگاندارى جىل باستالعالى بەرى جالپى اۋدانى 285,5 مىڭ گەكتار 601 سۋبەكتىنىڭ جايىلىمدىق القاپتارى پايدالانباي جاتقانىن انىقتادى. ەرىكتى نەگىزدە جانە سوت شەشىمى بويىنشا 44,0 مىڭ گا جەر مەملەكەتتىك مەنشىككە قاي­تا­رىلدى. اتاپ ايتقاندا, بالقاش اۋدانى – 758,0, ەڭبەكشىقازاق اۋدانى – 18,5, جامبىل اۋدانى – 6093,9, كەگەن اۋدانى – 5786,5, ىلە اۋدانى – 12 595,9, رايىمبەك اۋدانى – 4523,57, تالعار اۋدانى – 10,3, ۇيعىر اۋدانى – 11090,6, قوناەۆ قالاسى 3157,0 گەكتار اۋماقتى كەرى قايتارعان. بۇدان باسقا, الماتى وبلىسى پروكۋراتۋراسىنىڭ تالاپ ارىزى بويىنشا سوت شەشىمىمەن جامبىل جانە قاراساي اۋداندارىنداعى جالپى اۋدانى 1931,0 گەكتار جەر ۋچاسكەلەرى مەملەكەت مەنشىگىنە الىندى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاسادى, – دەيدى امانجول ابدارحمانوۆ.

ءتورت ت ۇلىك وسىرۋدەن جەرى شۇرايلى جامبىل اۋدانى الماتى وبلىسى ەكىگە بولىنبەي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە ءبىرىنشى ورىندا ەدى. اتاپ ايتقاندا, قوي-ەشكى مەن ءىرى قارا, جىلقى سانىنان ءبىرىنشى ورىندا بولسا, تۇيە وسىرۋدە عانا ءتورتىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن.

– مال ساناعى جىلىنا ەكى رەت وتەدى. جازعى ساناق جاس تولمەن قوسا ەسەپتەلەدى. بىلتىرعى جىلى ۇساق ءمۇيىزدى مال سانى 1 ملن 200 مىڭنان اسقان. جالپى, ۇساق مال سانى بويىنشا اۋدانىمىز رەسپۋب­­­ليكادا ءۇشىنشى ورىنعا تۇراقتايدى, – دەيدى جامبىل اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى اقنيەت تۋماتاەۆ.

الايدا مال سانىنىڭ كوبەيۋى تابي­عات­­قا, فلورا مەن فاۋناعا دا زاردابىن تيگىزبەي قويمايدى. بۇرىنعى ۇجىم­شار كەزىندە شارۋاشىلىق ورتالىق­تان­دىرىلىپ, اۋىسپالى جايىلىم بەلگى­لە­نە­تىن. ال قازىر جىل ون ەكى اي ءبىر جەردە وتىرىپ, مال جاياتىن شارۋا قو­­جا­لىقتارى كوبەي­گەن. وعان جەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن ارى-بەرى كوشۋدىڭ قيىندىعى قولبايلاۋ. سالدارىنان اۋىل توڭىرەگى توزىپ, توپىراق قۇنارسىزدانىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلە اۋدان اكىمىنىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىندە ءجيى كوتەرىلەدى. ەگەر مال باسىن كوبەي­تۋ وسى قارقىنمەن جۇرە بەرەتىن بولسا, ال­دا­عى بەس جىلدىقتا قوي باسى 2 ملن-عا جەتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن بولجام بار.

– وسى جاعدايعا بايلانىستى شاعىن بورداقىلاۋ الاڭىن ىسكە قوسىپ, ساننان ساپاعا كوشۋ ماسەلەسى تۋرالى حالىققا تۇ­سىن­دىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلە­مىز. ءبىز شارۋا قوجالىقتارىنا بارىپ «ما­لىڭ كوبەيىپ كەتتى» دەپ ەشكىمگە ايتا المايمىز. بىرەۋدىڭ داۋلەتىنە شەكتەۋ قويا المايمىز. اۋدان بويىنشا 61 ەلدى مەكەن بار. ونىڭ 54 ەلدى مەكەنىنە 42559 گەكتار ورتاق جايىلىمدىق جەر بەلگىلەنگەن. قازىرگى كۇنگە قىزىلاسكەر, ەسپە, جاڭاقۇرىلىس, ىنتىماق, شولاق قار­عالى سىندى ون شاقتى ەلدى مەكەنگە جا­يىلىمدىق جەر بەلگىلەنبەي تۇر. بۇل دا باستى ماسەلە, – دەگەن اكىم ورىنباسارى ورتاق جايىلىم ماسەلەسى كۇن تارتى­بىن­دە تۇرعانىن العا تارتتى.

جالپى اۋداننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەر­لە­رىنىڭ كولەمى – 1 477 484, اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ ورتاق جايىلىمىنا قا­جەت جەر كولەمى 159 105 گەكتاردى قۇ­راي­دى. بۇگىنگى كۇنگە وسى قاجەت­تى­لىك­تىڭ 30 پا­­­يىزى شەشىم تاپقان. جەردى قايتارىپ الۋدا شارۋا قوجا­لىق­تا­رى­نىڭ دا زارداپ شەگەتىنىن اڭگىمەگە ار­قاۋ ەتكەن اكىم ورىنباسارى اقنيەت تۇ­رىسبەك ۇلى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ بىر­نەشە جولى بار ەكەنىن, سونىڭ ءبىرى – اۋىل تۇرعىندارىنا تەك ساۋىن مالىن شەكتەپ ۇستاۋ, ياعني جايىلىمداردا باعى­لا­تىن مالدىڭ 1 گەكتارعا شاق­قان­دا­عى ۇلە­سى بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەن اسپاۋ قا­­جەتتىگىن ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس.

– مىسالى, جايسان اۋىلىنىڭ ءىشى كادىمگى مال قورا سياقتى بولىپ كەتكەن. تو­سەلگەن ءاسفالتتىڭ بەتى كوڭ بولىپ جا­تىر. ويتكەنى ول جاقتا ءبىر اۋلادان ءبىر وتار قوي ءورىپ شىعاتىن ۇيلەر بار. بۇل اۋىلدىڭ سانيتارلىق-ەپي­دە­ميا­لىق جاعدايىنا دا كەرى اسەر ەتپەي قويمايدى. اۋىل تۇرعىن­دا­رى­نىڭ جايلى ءومىر سۇرۋىنە, تازا­لىعى مەن تۇرمىسىنا دا زالالىن تيگى­زەدى, – دەگەن ول سول سە­بەپ­تەن, ەلدى مەكەن­دەردە مال ۇستاۋدىڭ شەك­تىك نورماسىن بەلگىلەۋ قاجەتتىگى ءماس­ليحات دەپۋتات­تارىنىڭ نازارىنا ۇسى­نىل­­عان­دى­عىن ايتتى.

اۋدان اكىمىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان قاناتقاقتى جوبا اقسەڭگىر اۋىل­دىق وكرۋگىنەن باستاۋ الماق. بۇل ماق­ساتتا اۋىل تۇرعىندارىنا تۇسىندىرمە جۇ­­مىستارى ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. ورتاق جايىلىمنىڭ ەڭ كوبى وسى اقسەڭگىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ەنشىسىندە, 7400 گەكتار جەرى بار, سونىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز كورى­نە­دى. ال اتالعان اۋداندا 24 اۋىلدىق وكرۋگ بار.

– بىلتىر مىڭباەۆ اۋىلىنداعى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىندا اۋداننىڭ اسىل تۇقىمدى قوشقارلارىنىڭ كورمەسىن وتكىزگەنبىز. سول كەزدە بالتىق ەلدەرىنەن كەلگەن دە­لە­­گاتسيا مۇشەلەرىنەن ەستىگەنىم, تەر­ريتو­رياسى كىشكەنە عانا ەستونيادا 30 مىڭ عانا قوي ءوسىرىلىپ, ەتىن ەكسپورتقا شىعارادى ەكەن. ال بىزدەگى ماتىبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىندەگى قوي سانى 70 مىڭعا جە­تىپ قالدى. وسىعان قاراپ اۋدان وكرۋگىنىڭ مال سانى ءبىر مەملەكەتتىڭ مال سا­نى­نان ەكى ەسە كوپتىگىن بىلۋگە بولادى, – دەگەن اقنيەت تۋماتاەۆ ايدارلى وكرۋگىنىڭ قوي سانى 55 مىڭعا جۋىق­تاي­تىن­­دىعىن, ال حالىق سانى 1200 ادام­نىڭ توڭى­رەگىندە ەكەندىگىن مىسالعا كەلتىردى.

ورتاق جايىلىم – اۋىل مالىن باعۋ­عا ارنالعان جەر. الايدا ءبىر قورا­دان مىڭداعان مال ورسە وعان ورتاق جايى­لىم­نىڭ تارلىق ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جايى­لىمدىق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جامبىل اۋىلىندا ءبىر جۇيەگە كەلىپ, پروبلەما ءتۇيىنى تارقاتىلعان. اۋىل تۇر­عىندارىنا بىلتىر – 280, بيىل 270 گەك­تار جەر ورتاق جايىلىم رەتىندە بەلگىلەنىپ بەرىلگەن. بۇگىندە اۋىلدىڭ تا­جىري­بەلى باقتاشىسى ايتجان ەسىمدى ازامات ورتاق جايىلىم جەرىن ءوزى قورىپ, وعان اۋىلدىڭ مالىن جايادى. بۇل – باسقا اۋىلدارعا ۇلگى بولارلىق ناتيجە. وسى جەردە پايدالانباي جاتقان جەردى قايتارۋ ماسەلەسى 42 مىڭ گەكتارمەن توق­تاپ قالمايتىندىعىن ءسوز ەتكەن اكىم ورىنباسارى اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلداردىڭ ورتاق جايىلىمدارىن رەت­تەۋدە قيىندىق بارىن ايتادى. مىسالى, قاراسۋ وكرۋگىندە 4 ەلدى مەكەن بار بولسا, ءار ەلدى مەكەندەگى اۋىلدىق جا­يى­لىمنىڭ كولەمى بار-جوعى 90-100 گەكتاردان اسپايدى.

جالپى جايىلىمدىق جەردى ءوز ماقسا­تىن­دا يگەرۋ دەگەنىمىز – سوعان سايكەس مالى بولۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇگىنگى كۇنگە جەرى بار, يەسى جوق شامامەن 5 مىڭ گەكتارعا دەيىنگى جەر قايتارىلعان. ناقتىلاساق, پايدالانىلمايتىن جايىلىم جەرلەر ۋچاسكەسى – 89, ياعني 55635 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە جەر پايدالانۋشىلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى 2 جەر ۋچاسكەسى بويىنشا 446 گەكتار جەر ورتاق جايىلىمعا قايتارىلعان. سونداي-اق سوت تالاپ ارىز جولدانعان جەر ۋچاسكەلەر سانى – 16, كولەمى 8536 گەكتاردى قۇرايدى. سوت شەشىمى شىقسا بۇل جەرلەر دە حالىققا قايتارىلماق. دەسە دە, مىڭ باس مالدىڭ ورنىنا ساپالى ءجۇز باس ءوسىرىپ, مال ازىعىنىڭ بەرىك قورىن جاساۋدىڭ تيىمدىلىگى ناسيحاتتالا بەرمەك. اۋىسپالى جايىلىم بولماعان جەردە مال اراسىندا جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالۋى, جايىلىمنىڭ قۇنارسىزدانۋى سىندى ماسەلەلەردىڭ ۋشىعا تۇسەتىنى انىق. ونى الدىن الۋدا جايىلىمدىق جەردى بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەرگە ساي ۇقىپتى ءارى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ما­ڭى­زى زور.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن تىڭعىلىقتى ورىنداۋدا قاراقاستەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى بەل­سەن­دىلىك تانىتىپ ءجۇر دەسەك, اسىرا ايت­­قاندىق ەمەس. بيىلعى اقپان-ناۋ­رىز ايلارىندا ۇشبۇلاقتا 93 گەكتار شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەرلەرى قاي­تارىلىپ, زاڭداستىرىلسا, بۇرعان اۋى­لىن­داعى «شىنجىرباي» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنەن – 420, ال قاراقاستەك اۋىلىنان 2000 گەكتار جەر, ء«سۇيىنباي» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ مەن­شىگىنەن الىنىپ, اكىمشىلىك تەڭگە­رى­مىنە زاڭداستىرىلىپ جاتقانىن ايت­قان اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جەكەن, مۇنىڭ بارلىعى ۇلەسكەر ازاماتتاردىڭ كەلىسىمىمەن شە­شىم تاپقاندىعىن مالىمدەدى. ءسويتىپ, اۋىل تۇرعىندارى جايىلىمعا قول جەت­كىزگەن. الايدا قاراقاستەك اۋىلىندا تابىن جوق. اۋىلدىق اكىمدىك قىز­مەت­كەرلەرى قولداعى مالدى كەلىسىپ, جاي­لاۋعا جىبەرۋدى ۇيعارىپ وتىر. سەبەبى اۋىل ماڭىندا بوس جۇرگەن مال قاراۋ­سىز قالىپ, ەگىنگە نەمەسە ەلدىڭ باۋ-باق­شاسىنا كىرىپ كەتۋ جاعدايلارى جيى­لەپ, شاعىمداناتىندار كوبەيگەن. وسىنداي رەنىش تۋىنداماس ءۇشىن ءارى جاي­لاۋدا جايىلعان مالدىڭ قوڭدى بولارى تۇسىندىرىلۋدە. بۇل ىستە اۋىل تۇر­عىنى ايگۇل ورداباەۆا بەلسەندىلىك تانىتىپ ءجۇر. بۇگىندە ول جەردى جالعا الىپ, مال باعۋدى كاسىپكە اينالدىرعان. قوي مەن ءىرى قارا باسىنا تولەنەتىن اق­شا اكىمشىلىكپەن كەلىسىلىپ بەكىتىلەدى. اۋىل­دىق وكرۋگىندەگى مال باسىنا شاق­قان­دا 15 مىڭ گەكتار جەر قاجەت بولسا, بۇگىندە 2500 گەكتار جەر شەشىمىن تاپقان. ورتاق جايىلىمدىق جەرلەر نەگىزىنەن «بولاي», «شىنجىرباي», «بۇرعان», ء«سۇيىنباي», «قاراقاستەك» سىندى ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنان قايتارىلعان.

ءتۇيىن. ەكى جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ يگەرىلمەگەن جايىلىمدىق جەرلەردى تۇرعىندارعا قايتارىپ بەرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلە اسىرەسە, تۇركىستان, الماتى, قىزىلوردا وبلىستارىندا ايقىن سەزىلىپ وتىرعاندىعىن اتاعان ەدى. ال بۇل ماسەلەنىڭ الماتى وبلىسىندا قانشالىقتى شەشىمىن تاۋىپ وتىرعانىن ءبىر اۋداننىڭ مىسالىندا ايتتىق...

الماتى وبلىسى