تۇركيا: شەشۋشى تاڭداۋ – ەكىنشى تۋردا

انادولىداعى ساياسي باسەكەگە بۇكىل الەم كوز تىكتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ ءوز سەبەپ­تەرى بار. بىرىنشىدەن, 2014 جىلدان بەرى مەملەكەت باسشىسى لاۋازى­مىن اتقارعان رەجەپ تايپ ەردو­عان ءوز ورىنتاعىن ساقتاپ قالا الا ما دەگەن ماسەلە حالىقارالىق قوعام­داستىق نازارىن اۋداردى. ەكىنشىدەن, تۇركيا – الەمدە ىق­پالى بار مەملەكەت. اسىرەسە تاياۋ شىعىس­تاعى قاقتى­عىس­تاردى شەشۋگە, ودان قالابەردى ۋكراي­ناداعى سوعىستىڭ اياق­تالۋىنا دا قوسار ۇلەسى وراسان.

ۇشىنشىدەن, تۇركيا تالاي جىلدان بەرى ەۋروپالىق وداق قۇرامىنا ەنە الماي, ۇيىمنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, اتالعان مەملەكەت ناتو-نىڭ بەلدى مۇشەسى. قازىرگى تاڭدا انادولىداعى اعايىن قۇراستىرعان قارۋ-جاراق تيىم­دىلىگىن ۇرىس دالاسىندا كورسەتتى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرسەك, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تۇركياداعى سايلاۋدى ءجىتى باقى­لاپ, ەلدىڭ تىزگىنىن كىم ۇستاي­تىنىنا الاڭداۋى تۇسىنىكتى.

تۇركيا جوعارعى سايلاۋ كە­ڭە­سىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىرگى پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعانعا ەلەكتوراتتىڭ 49,5 پا­يىزى داۋىس بەرگەن. ال ونىڭ باستى قارسىلاسى كەمال كىلىچتاروعلۋ 44,9 پايىز قولداۋعا يە بولعان. ال سينان وعاندى 5,2 پايىز ادام تاڭداعان. ۇمىتكەرلەردىڭ ەشقايسىسى سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا 50 پايىزدىق مەجەدەن اسپاعاندىقتان, ەكىنشى تۋر بەلگىلەندى. وعان ر.ەردوعان مەن ك.كىلىچتاروعلۋ ءوتتى. وسىلايشا, 28 مامىردا تاعى ءبىر ساياسي باسەكە كۇتىپ تۇر.

ساۋالناما قورىتىندىسى ەكىنشى تۋردا ك.كىلىچتاروعلۋ جەڭىسكە جەتەتىنىن كورسەتە­دى. الايدا احۋال كەز كەلگەن سات­تە وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. ساراپ­شىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, كىمنىڭ ەل تىزگىنىن ۇستايتىنى ءۇشىن­شى ۇمىتكەر – س.وعانعا بايلا­نىستى. سينان مىرزا ءوز جاق­تاۋ­شى­لارىن كىمگە داۋىس بەرۋگە شا­قىرسا, سونىڭ جەڭىسكە جەتۋى ىقتي­مالدىلىعى جوعارى. سول سەبەپتى ر.ەردوعان دا, ك.كىلىچتاروعلۋ دا س.وعاننىڭ كوڭىلىن تابۋعا تىرىساتىنىن ايتادى.

ء«بىز ءدال قازىر (ەكىنشى تۋردا) كىمدى قولدايتىنىمىزدى ايتپايمىز. بىراق تەرروريزمنەن اۋىلىن الىس قوندىرماعاندار بىزگە جاقىنداماسىن», دەپ مالىمدەدى س.وعان سايلاۋدان كەيىن.

ساراپشىلار ءۇشىنشى ۇمىتكەر­دىڭ كىمدى ناقتى قولدايتىنىن ءدوپ باسۋ ازىرگە قيىن ەكەنىن العا تارتادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, ر.ەردوعاننىڭ «ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى» (Ak party) كۇردىستانداعى «حۋدا-پار» پارتياسىمەن جاقىن قارىم-قاتىناس ورناتقان. ال «حالىق دەموكراتيا پارتياسى» اتىنان سىنعا تۇسكەن ك.كىلىچداروعلۋ تاراپى كۇردىستان جۇمىسشىلار پارتيا­سىمەن (PKK) تىعىز بايلانىس­تا كورىنەدى. سول سەبەپتى وعان مىر­زا بۇل ەكى پارتياعا دا تىم جاقىن بولماعاندىقتان, كەز كەلگەن پىكىرىن وزگەرتۋى مۇمكىن.

«Dragoman Strategies» تالداۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى ونۋر ەريم «Al Jazeera» اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا «س.وعاننىڭ كىمدى قولدايتىنى ساياسي كارەراسىنا بايلانىستى» دەپ ەسەپتەيدى. قاي تاراپ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت ۇسىنسا, سونى جاقتاۋى بەك مۇمكىن.

دەگەنمەن كەي ساراپشى ر.ەردوعان ەكىنشى تۋردا جەڭىسكە جەتۋى ىقتيمال ەكەنىن ايتادى. سايا­سات­تانۋشى الي كاركوعلۋ جەك­سەنبى كۇنگى ساۋالنامالاردان كەيىن ەردوعاننىڭ جەڭىسكە جەتۋ ىقتي­مالدىلىعى جوعارى دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.

«ەردوعان وڭتۇستىك-شىعىستا ءبىراز داۋىس جوعالتقانىمەن, انادولىنىڭ جۇرەگىندە ەلەكتوراتتارىن ساقتاپ قالدى. سونداي-اق ۇلكەن قالالاردا دا ونى جاقتايتىندار كوپ. جەر سىلكىنگەن ايماقتارعا قولداۋ كورسەتۋدە دە ءساتتى ارەكەت ەتتى», دەيدى ا.كاركوعلۋ «Al Jazeera»-عا بەرگەن سۇحباتىندا.

سونداي-اق تۇركيادا پرە­زيدەنت سايلاۋىمەن قاتار, پارلامەنت سايلاۋى دا وتكەنى بەلگىلى. ر.ەردوعان باستاعان «ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى» داۋىس بەرۋ قورىتىندىسى بويىن­شا كوپ ماندات يەلەندى. وسى­لاي­شا, «AK party» 267 دەپۋتات تاعايىندايدى. ال رەسپۋب­ليكا­لىق حالىق پارتياسىنا (CHP) 169 ماندات بۇيىردى.

ايتا كەتەرلىگى, سايلاۋدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعانمەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى. اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ر.ەردوعاندى تۇركياداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە جەڭىسكە جەتۋىمەن قۇت­تىقتادى. سونداي-اق پارلا­مەنت­­تىك سايلاۋدا «ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى» باستاعان رەسپۋب­ل­ي­كالىق اليانستىڭ جەتكەن جەتىس­تىگىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرى باۋىرلاس ەكى ەل اراسىنداعى كوپجاقتى ىنتى­ماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.