ماشينا جاساۋ سالاسى: جاڭا تەحنولوگياسىز جاڭارۋ قيىن

فورۋم قاتىسۋشىلارىنا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ارنايى حات جولداپ, لەبىزىن ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل فورۋم وسى سالانى وركەن­دەتۋگە ىقپال ەتەتىن تىڭ تاسىلدەر تابۋعا ارنالعان ءتيىمدى ديالوگ الاڭىنا اينالدى.

«ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن يننوۆاتسيا جانە وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن وڭدەۋ ونەركاسىبىن قارقىندى دامىتۋ وتە ماڭىزدى. وسى ستراتەگيالىق ماقساتقا جەتۋ جولىندا ماشينا جاساۋ ءوندىرىسى ايرىقشا ءرول اتقارادى. بىلتىر بۇل سالادا جالپى قۇنى 3 ترلن تەڭگەدەن اساتىن ءونىم ءوندىرىلدى. تاۋار تۇرلەرى, ەكسپورت كولەمى كوبەيدى. مىڭداعان جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇعان كاسىپورىن ۇجىمدارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەملەكەتتىڭ ورنىقتى ساياساتى جانە اۋقىمدى قولداۋ ءىس-شارالارى زور سەپتىگىن تيگىزدى. ءبىز ماشينا جاساۋ ونەركاسىبىنە ينۆەستيتسيا سالۋعا قولايلى جاعداي جاساپ, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن مەنىڭ تاپسىرماممەن كەشەندى جوسپار جوباسى ازىرلەندى. وندا كورسەتىلگەن ءىس-شارالاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋى وسى سالانىڭ تىڭ قارقىنمەن دامۋىنا جانە ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە بارىنشا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىن. ءوز ءوندىرىسىمىزدى جانداندىرۋ, تەرەڭ ونىمدەلگەن ونىمدەردى كوبىرەك شىعارۋ جانە بىرتىندەپ سىرتقى نارىققا شىعۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز», دەلىنگەن پرەزيدەنت سوزىندە.

پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ لوكوموتيۆى سانالاتىن وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىن ۇكىمەت ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرمايدى.

«بۇگىندە ءبىز ەلدى يندۋستريالاندىرۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ ساياساتىن جالعاستىرىپ جاتىرمىز. بىلتىر ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى ءوندىرىس كولەمى 9,4 پايىزعا ارتسا, وسى جىلدىڭ ءتورت ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 36 پايىزعا ءوستى. ماشينا جاساۋ ونىمدەرىنە قاتىستى ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىسى 23 ملرد دوللاردى قۇرايدى. بۇگىندە ونىڭ تەك 3,1 ملرد دوللارى عانا وتاندىق وندىرىس­پەن قامتىلىپ وتىر. سوندىقتان يمپورت­تى الماستىرۋدىڭ ەسەبىنەن ماشينا جاساۋ ءوندىرىسىن ءارى قاراي دامىتۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ الدىمىزدا قول­جەتىمدى قارجى قۇرالدارىن ۇسىنۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, جەرگىلىكتى قۇرام­دى ۇلعايتۋ جانە ەكسپورتتى دامىتۋ ارقى­لى ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى تۇر. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيز­نەس­تىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى جۇمىسى قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

قازاقستان ماشينا جاساۋ وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى مەيرام پىشەمباەۆ سالانىڭ تسيفرلىق قولداۋعا مۇقتاج ەكەنىن باسا ايتتى.

«پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ونەركاسىپ سايا­­ساتى تۋرالى زاڭ قابىل­داندى, ونەر­كاسىپتى دامىتۋ قورى قۇرىل­دى جانە وتان­دىق ماشينا جاساۋ ونەركاسىبىن قولجەتىمدى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن كەدەندىك, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلدى. ارينە, مۇنداي قولداۋ 2024 جىلعا دەيىنگى ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ جول كار­تاسىنداعى ماڭىز­دى مىندەتتەردى ورىنداۋعا كومەكتەس­تى. بۇگىنگى فورۋم­نىڭ تاقىرىبى – «ماشينا جاساۋ – جاڭا تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا دامۋى­نىڭ درايۆەرى». جاڭا تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋى ءدال قازىرگىدەي وزەكتى بولعان ەمەس. جاساندى ينتەللەكت, ونەركاسىپتەگى روبوتتەحنيكالارى – ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز. ماشينا جاساۋ – بۇكىل الەمدە يننوۆاتسيانىڭ درايۆەرى. قازىر بۇل سالا تسيفرلان­دىرۋ مەن جاڭا تەحنولوگياعا سۇرانىس تۋعىزىپ وتىر», دەيدى وداق باسشىسى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ سوزىنشە, بيىل ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا جەڭىلدەتىل­گەن قارجىلاندىرۋ بەرۋ ماقساتىندا قازاقستان دامۋ بانكى جانە ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى اياسىندا 500 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. تيىسىنشە وتىنىمدەردىڭ باسىم بولىگى ماشينا جاساۋ سالاسىنان كەلىپ تۇسكەن. قازىردىڭ وزىندە 200 ملرد تەڭ­گەدەن استام سوماعا جوبالار ماقۇل­دانىپتى. الداعى ۋاقىتتا قارجىلاندىرۋ كولەمى 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىلمەك.

«ونەركاسىپتىك قۇراستىرۋ كەلىسىمىنە سايكەس ءوندىرۋشى كەدەندىك باج سالىعى­نان جانە قوسىمشا قۇن سالىعىنان (ققس) بوساتىلادى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا جانە اۆتوموبيل جاساۋشىلارعا قاتىستى. قازىر مۇنىڭ يگىلىگىن تۇرمىستىق تەحنيكا جاساۋشىلاردىڭ دا كورۋىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ءسويتىپ, ولار دا قوسىمشا قۇن سالىعىنان 5 جىلعا بوساتىلادى. سونداي-اق ءبىز دە ارنايى سالىق شاراسى بار, ياعني ماشينا جاساۋشى كومپانيا قۇرامداس قۇرىلعىلاردى يمپورتتاعان كەزدە ءبىز ولاردى ققس-تان بوساتامىز. بۇل ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتادى. بۇعان دەيىن بۇل شارا 4 تاۋار توبىنا قاتىستى بولسا, قازىر ءبىز ونى 10 تاۋار توبىنا دەيىن كەڭەيتتىك. نورما 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كۇشىندە بولادى. سالىق كودەكسى اياسىندا اتالعان قولداۋ شاراسىنىڭ مەرزىمىن كەڭەيتۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز», دەپ اتاپ ءوتتى ۇكىمەت باسشىسى.

تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ شىعىندارى 40 پايىزعا دەيىنگى كولەم­دە وتەلمەك. باعدارلامالىق قامتا­ما­سىز ەتۋدى الۋ جانە ءوندىرىستى مودەر­نيزاتسيالاۋعا شەتەلدىك مامانداردى اكەلۋ شىعىندارى دا تولەنەدى. بۇل ءۇشىن مينيسترلىك جەلىسىندە قاراجات بولىنگەن.

ماشينا جاساۋ سالاسىن دامى­تۋ­دىڭ كەشەندى جوسپارى ايا­سىن­دا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق شىعىن­دار­دىڭ شەگەرىمىن ءبىر جارىم ەسە ۇلعا­يتۋ, سىناق زەرتحانالارى ءۇشىن قۇرىلعى­لار اكەلۋدى قارجىلان­دىرۋ جانە قىزمەت­كەرلەردى شەتەلدىك كاسىپورىنداردان تاعلىم­دامادان وتكىزۋ  ماسەلەسى دە قاراس­تى­رىلىپ وتىر. قازىر سالادا 5 مىڭنان استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى جانە سونىڭ 99 پايىزى – شاعىن جانە ورتا بيزنەس.

«جاڭا رەتتەۋ ساياساتىنىڭ ەنگىزىلۋى اياسىندا بىلتىر بۇكىل رەتتەۋشىلىك اكتىلەرگە تۇبەگەيلى رەۆيزيا جۇرگىزدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە بيزنەسكە نەگىزسىز قويىلعان 10 مىڭنان استام تالاپتى انىقتادىق. قازىر وسى ارتىق تالاپتاردى زاڭنامادان الىپ تاستاۋ بويىنشا پارلامەنتپەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارى اياسىندا بانك كرەديتتەرى بويىنشا پايىزدىق مولشەرلەمە سۋبسيديالانادى. بانك نەسيەسى بويىنشا كەپىلدىك تە بەرىلەدى. بيىل وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە 500 ملرد تەڭگە سوماسىندا 12 مىڭداي جوباعا سۋبسيديا بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونىمەن بىرگە 12 مىڭ جوباعا 400 ملرد تەڭگە كولەمىندە كەپىلدىك ۇسىنىلماق», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.

مەيرام پىشەمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق وندىرۋشىلەر تاپ بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر قيىندىق – شيكىزات الۋ جايى. مول شيكىزاتقا قولجەتكىزۋ وڭاي بولماي تۇرعان كورىنەدى. ونەركاسىپ ساياساتى تۋرالى زاڭعا سايكەس وتاندىق كاسىپورىنداردى ءوزىمىزدىڭ شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى كەلىسىمدەر, وفتەيك كەلىسىمشارتتار وندىرۋشىلەرگە قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس ەدى. الايدا ازىرگە ول مۇمكىن بولماي تۇر» دەپ بازىناسىن ايتتى. وعان جاۋاپ بەرگەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ شيكىزاتتىڭ ءۇش ءتۇرى – اليۋميني, قورعاسىن جانە مىس بويىنشا جۇمىس ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. 

«وتاندىق وڭدەۋشىلەر ءۇشىن ۇسى­نى­لاتىن بۇل نورما قازىر ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ەكى مىندەت تۇر, ءبىرىنشىسى – جاڭاعى نورمانى مىندەتتى تالاپقا اينالدىرۋ. ياعني قازىر شاعىن جانە ورتا بيزنەس مەتاللۋرگتەردەن مەتالدى الۋ ءۇشىن ارنايى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, شارتتاردى كەلىسۋگە ءماجبۇر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەندى وندىرىلگەن مەتالدىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى مىندەتتى تۇردە وڭدەۋشىلەرگە بەرىلۋگە ءتيىس. سوندا مەتاللۋرگتەر وزدەرىنىڭ ءونىمىن وتكىزەتىن نارىق ىزدەي باستايدى. ەكىنشى نورما – تاۋارلىق پوزيتسيانى كەڭەيتۋ. قازىر ەكى قوسىمشا ءونىم ءتۇرىن تالقىلايمىز, ولار – قارا مەتالل جانە پوليپروپيلەن. ءبىز اتالعان ءونىم تۇرلەرىنىڭ تومەندەتىلگەن باعادا ەل ىشىندە ۇسىنىلۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرامىز», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازىر ماشينا جاساۋدى دامىتۋدىڭ 2027 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسى ازىرلەنىپ جاتىر. قۇجاتقا وتاندىق وندىرۋشىلەردى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا شارالارى ەنگىزىلمەك. «سول 2027 جىلى وتاندىق زاۋىتتاردا 500 مىڭداي اۆتوموبيل قۇراستىرۋ مەجەسىن دە باعىندىرامىز» دەيدى مينيستر.

«كەلەر جىلى وتاندىق وندىرۋشىلەر 150 مىڭ جاڭا اۆتوموبيل شىعارادى. نارىقتىڭ جاڭا اۆتوموبيلدەرگە دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىق جابامىز. الماتىدا قىتايلىق كولىكتەردىڭ ءوندىرىسى بويىنشا جاڭا مۋلتي برەندتىك جوبا دا بار. مىندەتىمىز – 2026-2027 جىلدارعا تامان ءوندىرىس كولەمىن جارتى ميلليوندىق مەجەگە جەتكىزۋ», دەيدى.

سالانىڭ كەلەشەگىنە مەيرام پىشەم­باەۆ تا زور پوزيتيۆپەن قارايدى. بىراق ءالى دە بولسا يمپورت ۇلەسى تىم باسىم بولىپ تۇرعانىن جاسىرمادى.

ء«يا, جاڭا عىلىمي قادامدار, يننوۆاتسيالار ەنگىزىلىپ تە جاتىر. بىراق يمپورتقا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلا الماي وتىرعانىمىز دا شىندىق. اسىرەسە, ەلەكتر تەحنيكاسى سالاسىنداعى ۇلەس اسا جوعارى. ماشينا قۇراستىرۋ سالاسى 20 ملرد دوللاردى قۇرايدى. بۇل – جالپى يمپورتتىڭ 40 پايىزى. مۇناي-گاز ماشينا جاساۋ قۇرىلعىلارىنىڭ يمپورتى 2 ملرد دوللارعا جۋىق بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى – 1 ملرد دوللار اينالاسىندا. ەڭ ءىرى تۇتىنۋشى بولىپ سانالاتىن ەلەكتر تەحنيكالىق ماشينا جاساۋ – اۆتوماتتار, ترانسفورماتورلار, كابەلدىك ونىمدەر – 4 ملرد دوللارعا جۋىق», دەيدى ول.

فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا ماشينا جاساۋ سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى ستراتەگيانىڭ كەم-كەتىگى تولىعىپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىستار جولدانادى.