2022 جىلى باستالعان تاۋەكەلدەر بيىل توقتاپ قالمايدى. كەرىسىنشە, ودان ءارى ءورشي ءتۇسۋى ىقتيمال. ارينە ءبىردى-ەكىلى جىلىمىق ۇدەرىس بايقالىپ قالادى. ماسەلەن, بيىل قازاقستان ەكونوميكاسى جاقىن جانە الىس كورشىلەس ەلدەردىڭ ينفلياتسيالىق قىسىمىنا ۇشىراۋىن جالعاستىرعانىنا قاراماستان, ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بۇكىل الەمدە ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋىن كورسەتىپ وتىر. ناۋرىز ايىندا رەسەيدە جىلدىق ينفلياتسيا 3,5 پايىزعا, ال اقش-تا 5 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. قىتايدا تۇتىنۋشىلىق ينفلياتسيانىڭ ءوسۋ قارقىنى ناۋرىزدا 0,7 پايىزعا دەيىن باياۋلاعان (سوڭعى ءبىر جارىم جىلداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش), ال ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ باعاسى 2,5 پايىزعا دەفلياتسيانى كورسەتەدى. ەلىمىزدە دە باعانىڭ تومەندەۋى بايقالادى: اقپاندا ينفلياتسيا 21,3 پايىزدى قۇرادى, ال ناۋرىزدا ءوسۋ قارقىنى 18,1 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ەكونوميكانى قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعى (AERC) ەلىمىزدىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق احۋالىنا قاتىستى كەزەكتى شولۋىن جاريا ەتتى.
AERC ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى «شوكتار» مەن رەتسەسسيا قاۋپىنە قاراماستان, ەل ەكونوميكاسى العان باعىتتان جاڭىلماي, ءوسىم ديناميكاسىن كورسەتىپ كەلە جاتىر. 2023 جىلدىڭ قاڭتار-اقپانىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق ەكسپورت 0,7 پايىزعا وسكەن. ال جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ قالپىنا كەلۋىنە بايلانىستى يمپورت كولەمى 40 پايىزعا ارتقان. ولاردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق ونىمدەرى – مۇناي, مەتالل, استىق نەگىزىنەن رەسەي تەرريتورياسى ارقىلى تاسىمالدانادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە سوڭعى گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى ۇلكەن تاۋەكەل تۋعىزىپ جاتىر.
«سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ تمد ەلدەرىنە ەكسپورتى 20 پايىزعا ءوستى. ال باسقا ەلدەرگە ساتۋ كورسەتكىشى 3,3 پايىزعا قۇلدىرادى. تمد ەلدەرىنەن يمپورت 6,9 پايىزعا ازايدى. وزگە ەلدەردەن كەلەتىن يمپورت 82 پايىزعا ءوسىم كورسەتتى. رەسەيدى اينالىپ ءوتىپ, اقتاۋدان باكۋگە مۇناي تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ 5 ەسە ارتۋىن جاقسى جاڭالىق دەپ ايتۋعا بولادى. ارينە بۇل باعىت ارقىلى تاسىمالداناتىن كولەم رەسەي ارقىلى وتەتىن كولەمدى تولىق جاپپايدى. سونىڭ وزىندە ءتاۋىر كورسەتكىش. بىلتىر رەسەيگە بالاما جولدار ارقىلى تاسىمالدانعان مۇناي كولەمى 1,8 ملن توننا بولدى. دەگەنمەن كتك مۇناي ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى جانە ەكونوميكالىق جاعىنان ەڭ ءتيىمدى باعىتى بولىپ قالا بەرەدى, ول ارقىلى جەتكىزۋ 2022 جىلى 1 پايىزعا قىسقاردى», دەلىنگەن شولۋدا.
رەتسەسسيا تاۋەكەلىنە, ۋكرايناداعى قاقتىعىستىڭ جالعاسۋىنا, سونداي-اق تايۆانداعى تەكەتىرەستىڭ ورشۋىنە قاراماستان, AERC ءوزىنىڭ 2023 جىلعا ارنالعان ءىجو بولجامىن جيىنتىق سۇرانىس مودەلى بويىنشا جاقسارتقان.
بازالىق ستسەناري جاعدايىندا, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەگەنىنە قاراماستان, دوللارعا قاتىستى تەڭگە باعامى ءبىرشاما نىعايدى. ورتاشا العاندا, ناۋرىزدا تەڭگە/دوللار جۇبى 449,99 تەڭگە بولىپ تۇراقتادى. اقپاندا 1 دوللار 451,94 تەڭگە بولعان. اقپانداعى تەڭگەنىڭ نىعايۋى ەلىمىزدەگى سالىق اپتاسىنا بايلانىستى بولدى. ال ناۋرىزدا ۇلتتىق قوردان ترانسفەرتتەردى قامتاماسىز ەتۋ اياسىنداعى ۇلتتىق بانكتىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىلىمعا شىعارۋى ءتول ۆاليۋتاعا قولداۋ كورسەتتى. سونىمەن قاتار امەريكالىق قوس ءىرى بانك – Signature Bank پەن Silicon Valley Bank-ءتىڭ بانكروت بولۋى دوللاردى ءبىراز السىرەتىپ كەتتى.
AERC 2023 جىلى تەڭگە/دوللار جۇبى 453,6 تەڭگە دەڭگەيىندە قالىپتاسادى دەپ بولجايدى.
سونىمەن بىرگە AERC ساراپشىلارى بيىلعى مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى 3,9 ترلن تەڭگە نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 4,1 پايىزى بولاتىنىن ايتادى.
«قۇندىق ماندە وسى جىلدىڭ بيۋدجەت تاپشىلىعىن باعالاۋ قاڭتارداعى شولۋمەن سالىستىرعاندا قىسقارتىلدى (بۇرىن – 4,1 ترلن تەڭگە), بىراق ءىجو-گە قاتىستى تاپشىلىق بولجامى وزگەرىسسىز قالدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ شىعىندارىن ازايتۋ ۇلتتىق قوردان بۇرىن جوسپارلانعان 2,2 تريلليون تەڭگەدەن 3,0 تريلليون تەڭگەگە دەيىنگى ترانسفەرتتىڭ ءوسۋى, سونداي-اق سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن بولادى. ەكونوميكانىڭ بىرقاتار سالالارىندا ءونىم شىعارۋ بولجامىن وڭدى قايتا قاراۋ اياسىندا AERC كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى تۇسىمدەرىنىڭ 3,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوسۋىن كۇتۋدە. بولجام قاڭتار ايىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما جاقساردى. حالىقتىڭ نومينالدى اقشالاي كىرىستەرى ءوسۋ قارقىنىنىڭ ۇلعايۋىن ەسكەرە وتىرىپ, جەكە تابىس سالىعى بويىنشا كىرىستەردىڭ ءوسۋى 1,6 ترلن تەڭگەگە (بۇرىن – 1,5 ترلن تەڭگە), الەۋمەتتىك سالىق – 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە (بۇرىن – 998 ملرد تەڭگە). بيىلعى مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىنى 21,0 ترلن تەڭگە دەپ بولجانىپ وتىر», دەلىنەدى شولۋدا.
AERC باس ديرەكتورى جانىبەك ايعازيننىڭ ايتۋىنشا, بيىل ءبىرىنشى توقساندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ 4,9 پايىزعا دەيىن ءوسىم كورسەتۋىنە قۇرىلىس, ساۋدا, ترانسپورت, وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالالارى ۇلەس قوستى. سونداي-اق ول جاھاندىق ءۇردىستىڭ ءىزىن الا وتاندىق ينفلياتسيانىڭ دا باياۋلاي باستاعانىن نازارعا الادى.
«2023 جىلى ناۋرىزدا ينفلياتسيا 18,1 پايىز بولدى. سونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك تاۋارى بويىنشا – 18,1 پايىز, ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار – 18,1 پايىز جانە قىزمەتتەر بويىنشا – 14,4 پايىز. 2023 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ AERC ينفلياتسيا بولجامىن جاريالايدى جانە ونىڭ ناۋرىز ايىنداعى جىلدىق باعالاۋى 18,41 پايىز (شىن مانىندە – 18,1 پايىز) بولدى, ال ينفلياتسيا تومەندەۋ ۇردىسىنە يە بولادى. وسىعان بايلانىستى رەتتەۋشى كۇتۋ پوزيتسياسىن ۇستانادى جانە ءتورت اي بويى بازالىق مولشەرلەمەنى 16,75 پايىز دەڭگەيىندە ۇستاپ وتىر. الايدا پروينفلياتسيالىق تاۋەكەل ساقتالادى, سول سەبەپتى دە مونەتارلىق احۋال قاتاڭ كۇيىندە قالادى», دەيدى ول.
AERC بيىل ورتاشا العاندا, تۇتىنۋشىلىق ينفلياتسيا ەلىمىزدە 10,2 پايىزدى قۇراۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى.
AERC-ءتىڭ بازالىق ستسەناريى بويىنشا بيىل قازاقستان ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسىمى 4,3 پايىز بولماق. ساراپشىلار مۇناي باعاسى باررەلىنە 83,1 دوللاردان 84,9 دوللارعا بارادى دەپ بولجايدى.