سەكسەن جىلدان سوڭ تابىلعان...

اكەسىن ىزدەگەن اسكەر

قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراساق, مارقۇم قايىرجان تىكشەكەەۆ 1916 جىلى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ايىرتاۋ اۋدانىنداعى داۋ­قارا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اتا-اناسى قاراپايىم شارۋا ادامدارى ەكەن. بۇلاردىڭ 13 بالاسى بولعانىمەن, ەل ءىشىن ىندەت جايلاعان جيىرماسىنشى جىلدارى 11 بالاسىن قارا جەردىڭ قوينىنا تاپسىرعان. ءتىرى قالعان ءبىر ۇل قايىرجان مەن جالعىز قىزى ماعريزانى پانا تۇتىپ, ءورت شالعان وكسىگىن باسىپ سابىر ەتكەن.

زامانا بەتى ءسال بەرى قاراعان 1929 جىلى اتا-اناسى قايىرجاندى كورشى سۋلىكول اۋى­­لىنىڭ بويجەتكەنى قاي­ني ماح­مەتقىزىنا ۇيلەندىرەدى. جاس وتاۋ يەلەرى كەشىكپەي ماعروي اتتى قىز بەن دۋلات ەسىمدى ۇلدىڭ اتا-انا­سى اتانادى. حات-شوتقا جۇيرىك قا­يىرجان كارل ماركس (بۇرىنعى داۋ­قارا اۋىلى) ۇجىمشارىندا ەسەپشى قىز­مەتىن اتقارعان. ول اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعاندا جارىنىڭ قۇرساعىندا قالىپ بارا جاتقان ءۇش ايلىق بالاسىن اماناتتاپ: «مىنا نارەستە ۇل تۋسا ونىڭ اتىن مەنىڭ سولداتقا اتتانعان قۇرمەتىمە «اسكەر» قويىڭدار» دەگەن ەكەن. وسىلاي 1940 جىلى شىلدە ايىندا دۇنيەگە كەلگەن اسكەر قايىرجان ۇلى 2004 جىلى باقيلىق بولعانعا دەيىنگى بار عۇمىرى ماڭدايىنان يىسكەپ ۇلگەرمەگەن اكەسىن ىزدەۋمەن ءوتتى. وسى ءىسىن دۇنيەدەن وتە­رىندە ۇلكەن ۇلى 1969 جىلى تۋعان ما­راتقا اماناتتاپ كەتكەن.

وسى ورايدا ءبىز تۋعان جەرىنە 80 جىلدان كەيىن مۇردەسى ورالعان قايىرجان تىكشەكەەۆتىڭ نەمەرەسى ءھام وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان ەلوردا تۇرعىنى كا­سىپكەر مارات تىكشەكەەۆتى سوزگە تارت­تىق:

– اتامىز 1940 جىلى 7 اقپاندا اسكەرگە بورىشىن وتۋگە اتتانعان ەكەن, – دەدى مارات اسكەر ۇلى. – اۋەلى سوچي قالاسى ماڭىندا ورنالاسقان اسكەري بولىمدە تۇراقتاعان كورىنەدى. اسكەرگە بارعان كۇننەن باستاپ ارتىندا قالعان تۋعان-تۋىس, ءۇش بالاسى مەن جارىنا ۇنەمى حات جازىپ تۇرعان. ءبىزدىڭ قولىمىزدا اتامىزدىڭ 12 حاتى بار. قازىر ءبىلىپ وتىرمىز سوڭعى حاتى ولەرىنەن ءبىر اپتا بۇرىن جازىلىپتى. بۇل حاتتاردى اپامىز قايني كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان. وسى جازبالاردا اتامىز ءوزىنىڭ قايدا جۇرگەنىن, قاي جەرگە بارعانىن تاپتىشتەپ جازىپتى. كەيىن مەن وسى حاتتاردا اتتارى ايتىلعان ەلدى مەكەندەر بويىنشا كارتا جاساپ كوردىم. مىسالى: داۋقارا – سوچي – ۆوروشيلوۆگراد (قازىرگى لۋگانسك) – سۆياتوگورسك – كارل ماركس (ۋكرايناداعى شاعىن سەلو) – رجيششەۆو دەپ كەلىپ وسى جەر­دەن اتامىزدىڭ ءىزى جوعالعانىن اڭعار­دىم.

بۇل جەردە ەسكەرەتىن دۇنيە – 1941 جىلى سوعىس باستالعان كۇنى اتامىز كيەۆ قالاسى ماڭىندا ىرگە تەپكەن گورنيزوندا بولعانى انىق. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرى ۆەرماحت اسكەرىنىڭ ەكپىنى قاتتى بولعانىن بىلەسىزدەر. كيەۆ قالاسى وسى نەمىستەردىڭ كۇشتى سوق­قىسىنا تاپ بولىپ, قورعاپ تۇرعان قىزىل اسكەر قوسىندارى تۇگەلدەي تال­قاندالعانى جايىندا بىلەمىز. وسى قىر­عىن قايىرجان اتامىزدىڭ عۇ­مىرىن قيىپ كەتكەنىن جاڭا بىلدىك. ياعني اتامىز سوعىس باستالعانىنا ءبىر-اق اي تولعان 1941 جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە قازا تاۋىپتى.

– اتاڭىزدىڭ مۇردەسى تابىلعانى تۋرالى حاباردى قالاي ءبىلدىڭىز؟

– پاندەميا ناعىز كۇيىپ تۇرعان 2020 جىلدىڭ 26 ناۋرىزى ەدى. ۇيدەن استە شىعۋعا بولمايدى. سودان ادەتتەگىدەي الەمجەلىنى اقتارىپ وتىرىپ, اتامىزدىڭ سۇيەگى تابىلعانى تۋرالى اقپاردى كورىپ قالدىم. «تىكشيكەەۆ كايرجان 1916 جىلى تۋعان. قازاق سسر, كوكشەتاۋ وبلىسى, ايىرتاۋ اۋدانى, داۋ­قارا سە­لوسى» دەپ تۇر. ءدال مەنىڭ اتام. جا­رىق­تىق اكەمنىڭ ءومىر بويى اكەسىن ىزدەۋمەن وتكەن مۇڭلى كۇندەرى ەسىمە ءتۇسىپ, وكسىپ-وكسىپ الدىم. دەرەۋ انا­ما, ءىنى-قارىنداستارىما حابارلاپ, كەرەمەت جاڭالىقپەن ءبولىستىم. ولاردىڭ ءبىرى الماتىدا, ءبىرى قىزىلجاردا دەگەندەي... ولار دا تاڭ-تاماشا.

سوناۋ جىلدارى «اتالارىڭ قايىر­جان ءتىرى ەكەن. نەمىس ايەلگە ۇيلەنىپ گەر­مانيادا تۇرادى-مىس» دەگەندى دە ەستىدىك. انىق-قانىعىنا جەتۋ ءۇشىن بيزنەستەگى ارىپتەسىم گەرمانيانىڭ ەس­سەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى ۆيكتور كاي­زەر ارقىلى ىزدەۋ سالسام دا, ناتيجە شىق­پادى. جالپى, ادام بالاسىنىڭ تۇيسىگى الدامايدى ەكەن. اكەم: «مەنىڭ اكەم ەشقاشان ساتىلمايدى, ول وتانشىل ادام» دەيتىن ەدى. اقىرى راس بولدى.

– اتاڭىزدىڭ قانداي اسكەري قۇرى­لىم ساپىندا مايدانعا قاتىسقانى جايىندا دەرەك بار ما؟

– قاي پولكتا, قاي روتادا قىزمەت جاساعانىن دالدەپ ايتۋ قيىن. بىراق مۇردەسى تابىلعان جەردى انىقتاعاننان كەيىن زەردەلەپ كورسەك, اتامىز كيەۆ­تى قورعاعان 28-تاۋلى اتقىشتار ديۆيزياسىندا بولعانى انىق. 1941 جىلى شىلدە ايىندا ۆەرماحتىڭ «وڭتۇستىك» توبى كيەۆ-جيتومير باعىتىمەن قۇ­تىرىنا ۇمىتىلعانى تۋرالى دەرەك بار. قىزىل اسكەر نەمىستەرگە قارسى ءۇش اتقىشتار ديۆيزياسىن (28, 171 جانە 165-ءشى) قويعانى جايىندا مايدانگەر-جازۋشى راۆيل ءباي­بۋريننىڭ «يدەت ۆوينا نارودنايا» اتتى كىتابىنىڭ «گەرويچەسكايا وبورونا كيەۆا» اتتى بولىمىندە تولىق سۋرەتتەلگەن. وسى كىتاپتا: «د.ي.شەپەلەنكو باستاعان 28-تاۋلى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 144-اتقىشتار پولكى وشپەس ەرلىك جاساپ, ءبارى قازا تاپسا دا نەمىستەرگە قاتتى قار­سىلىق كورسەتتى» دەگەن جولدار بار. مەنىڭ اتام ءدال وسى 144-اتقىشتار پولكىندا بولعان دەگەن پايىم ايتا الامىز. ويتكەنى پولكتا شەپتى قورعايتىن مەرگەن اۆتوماتشىلار روتاسى بولعان كورىنەدى. ءوزىمىزدىڭ داۋقارا اۋىلىنىڭ تۋماسى سوعىستان امان ورالعان ءالىمجان دۇيسەنوۆ: ء«دال سوعىس باستالاردان ءبىر كۇن بۇرىن تۇندە قايىرجاندى بەيتانىس كوماندير كەلىپ «سەن اۆتوماتپەن جاقسى اتاتىن مەرگەنسىڭ» دەپ الىپ كەتتى. سودان كەيىن ول كىسىنى كورمەدىم» دەگەنىنە قاراعاندا اتامىز العى شەپتە بولىپ, ەرلىكپەن قازا تاپقانى حاق. الداعى كۇندەرى مارقۇم اتامنىڭ ەرلىك ىستەرى ەسكەرىلىپ, ەلىمىز تاراپىنان ماراپاتتاۋ ءىس-شاراسى جۇزەگە اسسا دەگەن ۇسىنىسىم بار.

جات جەردە جان قيعان

ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز قازاق جاۋىن­گەرىنىڭ مۇردەسىن العاش تاپقان ۋكراي­نالىق ىز­كەسۋشى «ۆەرتيكال» اتتى ۇيىم. سو­نىڭ ىشىندە ۆولوديمير جاركو دەگەن جىگىت باستاعان توپ مۇشەلەرى. بۇ­لارعا اۋەلى دالادان مەتالل تەرىپ كۇ­نەلتىپ جۇر­گەن تەمىر ىزدەۋشىلەر حا­بارلاسقان. ولاردىڭ جەر استىندا جاتقان مەتالل تۋرالى حابار بەرەتىن قۇرىلعىسى ءدال مارقۇمنىڭ زيراتىنا كەلگەندە ىزىڭداپ بەلگى بەرگەن. ويتكەنى مارقۇمىنىڭ تەمىر كاسكاسى مەن كۇرەگى وزىمەن بىرگە جەرلەگەنى پايداعا اسقان. مەتالل ىزدەۋشىلەر اۋماقتى قازىپ كورىپ, بەلگىسىز سولداتتىڭ مۇردەسىنە تاپ بولعانى جايىندا جوعارىداعى ۇيىمعا حابارلاعان. ولار كەلىپ مۇردەنىڭ اتى-ءجونى, مەكەنجايى جازىلعان جەز كاپسۋلا بارىن اڭعارعان. ءسويتىپ, بۇل جاۋىنگەردىڭ «قايىرجان تىكشەكەەۆ» ەكەنى انىقتالادى. وسىلاي اتى-ءجونى انىقتالعان ادامنىڭ قازاق ەكەنىن بىلگەن ۋكراينالىق «ۆەرتيكال» ۇيىمى قازاقستانداعى ارىپتەسى «اتامنىڭ اماناتى» قوعامدىق بىرلەستىگى ارقىلى جاريالاعان. وسى اقپارات ءتاڭىردىڭ قا­لاۋىمەن مارقۇمنىڭ نەمەرەسى ما­رات اسكەر ۇلىنىڭ كوزىنە شالىنعان. تاع­دىردىڭ قالاۋىن قارامايسىز با؟!

كوردى قازعان ىزكەسۋشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مارقۇمدى مايدانداستارى قاندى شايقاس ۇستىندە ءوزى قازعان وكاپتىڭ ىشىنە اسىعىس بەتىن جاسىرىپ كەتە بەرگەن. كاسكاسى مەن كۇرەگىن دە الىپ ۇلگەرمەگەن. شىندىعىن ايتقاندا, سوعىستىڭ العاشقى ايىندا مۇزداي قارۋلانعان نەمىستەر جولىنداعى كەڭەستىك اسكەري قوسىنداردى شىبىن شاققان قۇرلى كورمەي اپىرىپ-جاپىرىپ, قىرىپ-جويىپ وتە شىققانى انىق. مۇنداي الاساپىران شاقتا قايتا مارقۇمنىڭ بەتىن جاسىرىپ ۇلگەرگەنى – ۇلكەن ەرلىك.

وسى وقيعا تۋرالى 2020 جىلدىڭ مامىر ايىندا ۋكراينالىق «ينتەر» تەلەارناسى سيۋجەت ءتۇسىرىپ, ونى 9 شىلدە كۇنى ەفيرگە شىعارعان. وسى ءتۇسىرىلىمدى كورگەن «ەۋرازيا» ارناسىنىڭ ءجۋرناليسى ناتاليا ماكسيموۆا وقيعانى جەتىلدىرە زەرتتەپ جان-جاقتى قاراستىرىلعان حابار جاساپ شىعادى. ول حابار تەلە­ارنانىڭ «جدي مەنيا» باعدارلاماسى ارقىلى 2020 جىلى 12 قاراشا كۇنى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلادى. كوپ كەشىكپەي بۇل وقيعا جايلى «استانا» ارناسى 2020 جىلى 26 قاراشادا «گەروي ۆەليكوي پوبەدى» اتتى 17 مينۋتتىق دەرەكتى ءفيلمدى ەفيرگە شىعارسا, «استانا» راديوسى قازاق تىلىندە ارنايى حابار ۇيىمداستىردى.

جوعارىداعى تەلەسيۋجەتتەر مەن راديو حاباردان اڭعارعانىمىز قازاق جاۋىنگەرىنىڭ مۇردەسى تۋعان جەرگە ورالۋى­نا زور ەڭبەك سىڭىرگەن ادام قا­زاقستان ەلشىلىگىنىڭ ۋكرايناداعى اسكەري اتتاشەسى پولكوۆنيك ءسابيت بەكمۇراتوۆ كورىنەدى. وسى كىسىنىڭ ارالاسۋىمەن اۋەلى ماكاروۆ سەلوسىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە قازاق جاۋىنگەرىنىڭ مۇردەسىن تۋعان جەرىنە اتتاندىرىپ سالۋ ءراسىمى جو­عارى دەڭگەيدە ۇي­ىم­داستىرىلىپ, 2020 جىلدىڭ قازان ايىندا مۇردە وزىمەن بىرگە تابىلعان كاسكا جانە ساپەر كۇرەگىمەن بىرگە ۇشاقپەن استاناعا جەت­كىزىلەدى. الىستان كەلگەن مارقۇمدى ۇلىقتاۋ ءراسىمى اسكەري-تاريحي مۋزەيدە ءوتىپ, ءازىز سۇيەگى سەكسەن جىلدان كەيىن تۋعان توپىراعىمەن قاۋىشتى.