كىتاپ وقىمايدى دەگەن – بوس ءسوز

وقىعاندا قانداي!

ءبىز اينالامىزعا, كوشەدەگى ەلدىڭ پىكىرىنە قاراپ, ءبىر-بىرىمىزدەن ەستىپ الىپ «قازىرگى جاستار كىتاپ وقىمايدى» دەيمىز. مۇلدە ولاي ەمەس. كىتاپ وقىپ, زەرتتەۋشىلىكپەن شۇعىلداناتىن ادام كوشەدە جۇرەدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ جانە ونداي جاندا بوس ۋاقىت بولا ما ءوزى؟ وقيتىن, اينالاعا بەيجاي قارامايتىن جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وسىنداي كىتاپ جارمەڭكەسى سىندى پايدالى, اقىل-ءبىلىم ساتاتىن جەرگە توپتالادى ەكەن-اۋ دەستىك. بۇل پىكىردى جالعىز ءبىز ەمەس, ءبىرشاما تۇلعا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءبولىسىپ تە جاتىر. كىتاپ كورمەسىندە ءۇش كۇن جۇرگەندە كىتاپ قاراۋعا مۇرشا بەرمەي, كادىمگىدەي سامساپ كەزەكتە تۇرعاندار قاراسى ۇزىلمەدى. ءبىر عانا مىسال, ءىس-شارا باستالعان كۇننىڭ ەرتەسىنە اقىن بايانعالي ءالىمجاننىڭ بالالارعا ار­نالعان «400 ءتاتتى تاقپاق» كىتابى­نىڭ تۇساۋى كەسىلدى, ىلە-شالا اتالعان كىتاپ تۇرعان «فوليانت» باس­پاسى دۇكەنىنىڭ ساتۋشىلارىنا «قالاي ءوتىپ جاتىر؟» دەسەم, «وتە جاقسى ءوتىپ جاتىر» دەدى.

«وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا داناسى وتكەنىن تاپ باسىپ ايتا الاسىز با؟» دەپ ەدىم, «جوق, ازىرگە ونى ايتۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق مىنە, قازىردىڭ وزىندە ەكى جاشىگى كەتتى», دەپ باسقا تۇتىنۋشىلارعا بۇرىلدى. ماعان قياتىن ۋاقىتى جوق ساتۋشىنىڭ. ءسىز «ە-ە, ول بالالار ادەبيەتى بولعان سوڭ سولاي عوي» دەۋىڭىز مۇمكىن. «فوليانت» باسپاسىنىڭ وتاندىق جانە الەمدىك كوركەم ادەبيەتتەر ساتىپ تۇرعان تۇسىنا قايىرىلساق, تاعى سول جاعداي. قاپتاعان كىسى, توپىرلاپ كەزەك كۇتكەندەر جانە بۇل ۇزىننان ۇزاق كەزەكتە تۇرعاندار اتالعان باسپادا عانا ەمەس, ءبىر بۇرىشتاعى «Qasym», «مازمۇنداما», «وتباسى حرەس­­­­تو­­­­­­­­­ما­تياسى» كىتاپ دۇكەندەرىنە بار, بارىن­دە سامساعان كىتاپ, قاپتاعان كەزەك كۇتۋشىلەر. باستاپقىداي ەمەس, ءتورتىنشى كۇنى ەل اياعى باسىلار دەپ ويلاپ ەدىك. ول كۇنى كەلسەك, كەزەك تىپتەن ارتىپتى. ءدال وسى كۇنى اقىن ۇلاربەك دالەي Facebook پاراقشاسىنا بىلاي دەپ جازدى: «وتباسى حرەستوماتياسى» باسپاسىنداعى كەزەكتە تۇرىپ, ءبىراز كىتاپ ساتىپ الدىق. مۇنداعى كىتاپتار «پيراشكي» سياقتى ءوتىپ جاتىر عوي, ساتۋشىلار ۇلگەرمەيدى, ءتىپتى.

«مازمۇنداما» مەن «قاسىم» باسپاسىندا دا توپىرلاعان حالىق. ول جەردەن دە ونداعان كىتاپتى قورجىنعا باستىق».

وسىنداي پىكىر جاريالاعان لاۋازىمدى تۇلعالار دا بولدى. «كىتاپ «پيراشكي» سياقتى ءوتىپ جاتىر» دەگەن سوڭ جەتكىلىكتى شىعار. ءبىر انىق نارسە, «جاستار كىتاپ وقىمايدى», دەگەن ءسوز – سۋداي وتىرىك. قازاق جاستارى كىتاپ وقىماسا, ىرگەلى بىلىمگە ۇمتىلماسا, حالىقارالىق, الەمدىك جوبالاردا توپ جارعان جاستار, زياتكەر ۇرپاق قايدان شىعىپ جاتىر ەكەن؟ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى شيرەگىندە ازداپ قوجىراعان كەز بولعان شىعار, قازىرگى بۋىن مەن ولاردى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. باسەكە زامانى كەلە جاتقانىن تۇسىنگەن ءبىلىمدى جاستار از ەمەس. ونىڭ ءبارى ينتەرنەتتەن ەمەس, كىتاپحانادان ءوسىپ شىعىپ جاتىر نەمەسە قازىرگى ينتەرنەت كىتاپ دۇكەندەرى ارقىلى «كورىنبەي بارىپ الاتىن» تۇرعىندار اراسىنان.

تانىمال تاۋار تەز وتەدى

بايقادىڭىز با, ءبىز جوعارىدا اتاعان باسپا دۇكەندەرى بەرتىنگى برەندتەر. باياعى «جازۋشى» نەمەسە «جالىن» باسپاسى ەمەس. ولاردى جوققا شىعارۋ ويىمىزدا جوق. مەملەكەتتىك باسپالار وقىرمانعا قىزمەت ەتىپ كەلەدى جانە قىزمەت ەتە بەرەدى. ال ءبىز اتاعاندار نارىق زامانى تۋدىرعان جەكەمەنشىك باسپالار ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ولار ءبىرىنشى كىتاپتىڭ ساپاسىنا, بەزەندىرىلۋىنە ءمان بەرەدى. نارىقتى زەرتتەيدى. سۇرانىس بار ما؟ ەل نە وقۋى مۇمكىن. سوسىن جارناماسىن وكىرتەدى. مىڭ ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ, قازىر جارناماسىز العا باسۋ جوق (قاي زاماننان سولاي بولعان, نەگىزى). قازاقشالاعاندا, ۇيدەگى قىزىل سيىردىڭ بۇزاۋىن تىعىپ تاستاپ, جەلىنى سىزداعاندا اۋىل شەتىنە قويا بەرسە, ول اۋىلدى باسىنا كوتەرىپ ازىناماي ما؟ سوسىن اۋىلدىڭ قاي تۇسىنان جىبەرسەڭ دە ءتولى ەنەسىن داۋىسىنان ىزدەپ تابارى انىق. سول سياقتى, «قاسىم», «مازمۇنداما», تاعى باسقا باسپالارداي ءسۇپ-سۇيكىمدى ەتىپ شىعارعان كىتاپتارىڭنىڭ جارناماسىن جاقسىلاپ جاساي ءبىل. عالامتور ارقىلى ساتىپ, تەگىن جەتكىزۋدى ۇيىمداستىرا الساڭ, كەرەك كىتابىن ەل ۇيدە جاتىپ-اق ينتەرنەتپەن ساتىپ الادى قازىر.

ماسەلەن, كىتاپ كورمەسىندە نارىقتاعى كىتاپ ساۋداسىنا قاتىستى ويىمەن بولىسكەن «ماز­مۇنداما» قوعامدىق قورىنىڭ توراعا­سى,­ باسپاگەر شىڭعىس مۇقان قازىرگى جاس­تار­ تانىمدىق ادەبيەتتى كوپ وقيتىنىن ايتا­دى. «سونىمەن قاتار پسيحولوگيالىق دۇنيە­لەردى, ءوزىن-ءوزى دامىتاتىن, موتيۆا­تسيا بەرەتىن ادەبيەتتەردى دە وقيدى. وعان سەبەپ, بۇگىندە پسيحولوگ تالىمگەرلەر كوپ. ينستا­گرام­دارىندا ميلليونداعان وقىرمان بار. ولار ترەنينگتەرىندە «وسىنداي اۆتوردىڭ مىنا­داي كىتابىن وقىساڭىزدار» دەپ ۇسى­نا­دى. ماسەلەن, الەمدە 50 ميلليون تيراجى­ سا­تىلىپ, ەڭ كوپ تاراعان لۋيزا حەيدىڭ كىتا­بىن­ بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ساتا باستادىق. ءالى كۇنگە ەڭ كوپ وتەتىن وندىقتان تۇسپەي كەلەدى. مۇنداي پسيحولوگيالىق ەڭبەكتەر «ۇشىپ» تۇر.

قازىر جازۋشى بولۋدىڭ العىشارتتارى وزگەر­دى. ول اۋەلى كىتابىن ەمەس, ءوزىن وتكى­زە­ ءبىلۋى كەرەك. وسى جاقىندا پەريزات مىر­زاح­مەت دەگەن بلوگەر, ستسەناريست قىزدىڭ ء«ومىر­دىڭ اتى م» اتتى شاعىن كىتابى شىق­تى.­ ءبىر كۇندە 200 دانادان ءوتىپ تۇردى. جازۋ­شى­نىڭ تانىمالدىعى ءرول وينايدى جانە ول الەۋمەتتىك جەلىگە كوپ بايلانىس­تى. جەلىدە تانىمالدىلاردىڭ كىتاپتارى وتىمدىرەك» دەيدى.

وسى «مازمۇنداما» باسپاسى جۋىردا «تارماقتار» اتتى كىتاپ شىعارىپتى. اتى كىتاپ, بىراق ءار بەتتە ءبىر ولەڭنىڭ ءساتتى تۋعان جالعىز جولى عانا ورنالاستىرىلعان. سول جولدىڭ استىندا QR كود بار. سونى تەلەفونعا تۇسىرسەڭىز, ول وقىرماندى Youtube-تان ءبىر-اق شىعارادى دا, وندا ولەڭ تولىعىمەن ادەمى فون ارقىلى وقىلادى. كىتاپتى تەلەفونسىز وقي المايسىز.

بۇل «تارماقتار» باستاپقىدا قازاق پوە­زياسىنان قىسقا-قىسقا ۇزىندىلەر جاريالاناتىن ينستاگرام اككاۋنتى رەتىندە اشىلىپ, كەيىن جازىلۋشىلار سانى 30 مىڭداپ ارتقان سوڭ, الگىندەي جوباعا ۇلاسقان. سول «تارماقتاردىڭ» 2000 داناسى ەكى ايعا جەتپەي ءوتىپ كەتكەن.

بىراق ۇزىندىمەن عانا شەكتەلگەندى كىتاپ وقى­عانعا ساناي الامىز با دەگەن سۇراق تۋادى.­ ول جاعى ەندى باسقا اڭگىمە.

باسەكەگە توتەپ بەرگەن باسپاگەرلەر

وسىدان شامامەن 7-8 جىل بۇرىن كىتاپ دۇكەن­دەرىندە قازاقشا كىتاپ كوپ كەزدەسە بەر­مەيتىن. كەزدەسسە دە وڭكەي ەسكىلەرى, جاڭا­لارى بىرەن-ساران بولاتىن. قازىر دە دۇكەن­دەردە قازاقشا كىتاپ كوپ ەمەس, الايدا بار. ىزدەگەن كىتاپتارىڭىزدى دۇكەندەر بى­لاي تۇرسىن, ينتەرنەت دۇكەندەردەن, كاسپي بانك قوسىمشاسىنان دا ساتىپ الا الا­سىز. بۇل ورايدا شىڭعىس مۇقاننىڭ مىنا پىكىرى كوڭىلگە قوندى. «وسىدان ءبىراز جىل­ بۇرىن بىزگە 3000 قازاقشا كىتاپ كەرەك­ دەگەن تاپسىرىس ءتۇستى. ىزدەستىرە كەلگەندە­ نارىقتان قازاق تىلىندە شىققان 700 اتاۋ كىتا­پ­تى ارەڭ تاپتىق. بۇرىن شىققان كىتاپ­تار­ كىتاپحانالاردا بار, بىراق نارىقتا جوق.­ كىتاپحاناداعى دۇنيە مەن نارىقتاعى, ياعني­ كىتاپ دۇكەنىندەگى كىتاپتى شاتىستىرماۋ­ كەرەك. نارىق ءۇشىن كىتاپ دۇكەنى وتە ما­ڭىز­­­دى. ءبىز 700 كىتاپتى ارەڭ تاپتىق, ال ءبىر كىتاپ دۇكەنىن اشۋ ءۇشىن 3000 كىتاپ كەرەك.­ تەك قانا قازاقشا كىتاپ دۇكەنىن اشام­ دەۋ – دالباسا. سەبەبى نارىقتا 3000 اتاۋ كىتاپ جوق. 700 كىتاپتى تاپقان سوڭ, تاپ­سىرىس بەرۋشىلەر «بىزگە كىلەڭ قاتتى مۇقا­با­مەن كەرەك» دەدى. جاڭاعى 700 كىتاپ سوندا­ قاققا ءبولىندى. ءسويتىپ, قازاق تىلىندە قاتتى مۇقابامەن شىققان 350 كىتاپتى ارەڭ تاپتىق.

بۇل قازاق تىلىندە كىتاپ جوق دەگەن ءسوز ەمەس. شەت تىلدەن اۋدارىلعانى, وتاندىق تۋىندىلار – ءبارى كىتاپحانالاردا. كىتاپ دۇكەندەرىندە جوق. نەگە؟ سەبەبى كىتاپ دۇكەنىندە كىتاپتى ۇستاپ وتىرۋ – وتە قيىن ءىس.­ ماسەلەن, ءبىر كىتاپ شىعارۋعا ءسىز 1 ميلليون تەڭگە اقشا سالاسىز. ونى قايتىپ الۋعا سىزگە 1 جىل ۋاقىت قاجەت. 1 جىلدا 1000 دانا كىتاپ وتەدى. ەندى وسى سومانى نان­ وندى­رۋگە سالساڭىز, اقشاڭىزدى ءارى كەت­سە ءۇش-ءتورت كۇندە شىعارىپ الاسىز. سون­دىق­تان ينۆەستيتسيا رەتىندە باسپا ءىسى اسا ءتيىم­دى بولا بەرمەيدى. اقشا اينالىمى وتە باياۋ.­ دەمەك, كىتاپ شىعارىپ, ول وتكەنشە قوي­ما­دا ساقتاپ وتىرۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك. جىلدام وتسە ءبىر ءسارى. شەكسپيردىڭ مىڭ داناسى 3 جىلدا ءوتۋى مۇمكىن كەيدە. كىتاپ نارىعى وسىنداي نارىق» دەيدى باسپاگەر.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى نە؟ «فوليانت» باستاعان باسپا ىسىمەن اينالۋ­شى­­­لار نارىققا وڭاي كەلە سالعان جوق. اۋەلى ادام ىشەر تاماق, كيەر كيىم, تۇرار ءۇي ىزدەيدى. ودان كەيىن بارىپ اقىل, ار ءىلىمى قاتتالعان كىتاپقا كوزىن سالا ما, جوق پا؟ ءجۇز ادامنىڭ جيىرماسى وقۋى مۇم­كىن. ەلۋى بولسا تىپتەن كەرەمەت. بىراق حالىق­ارالىق كىتاپ كورمەسى كۇندەرى ونەر-ءبىلىم «ساتىپ الۋدىڭ» كەزەگىندە توپىرلاپ تۇر­عان قازاق جاستارىن كورگەندە, ءبىر كوتە­رىلىپ قالدىق. ءبىر جاعىنان وقىرمان قالىپ­تاس­تى­رۋدا نارىقتىق باسەكەگە توتەپ بەرىپ وتىر­عان باسپاگەرلەردىڭ ەڭبەگى ەرەن. مىسا­لى,­ بۇرىن تەك وزگە تىلدەر ادەبيەتىنەن تۇرا­تىن «مەلومان» كىتاپ دۇكەنىندەگى قازىر­گى قازاقشا كىتاپتارعا كوز تويادى. كوبى «قاسىم» باسپاسىنىڭ ءونىمى. بۇل – بۇگىنگى باسپاگەرلەردىڭ ەرلىگى. سول ەرلىك ۇزىلمەي, ۇزاعىنان بولسىن!