ينۆەستورلار ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتى جانىنداعى شەتەل ينۆەس­تور­لارى كەڭەسىمەن بىرلەسىپ وتكى­زىلەتىن سامميت ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن اشىلدى. ەلباسى سامميتكە قاتىسۋشى­لار­دى قۇتتىقتاي وتىرىپ, بۇل فو­رۋم قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى 23-پلەنارلىق وتىرىسىنىڭ قار­ساڭىندا ءوتىپ وتىرعانىن اتادى. – جيىن اياسىندا وتەتىن ءپى­كىر­تالاس پەن جۇزدەسۋلەر ءوز جەمىسىن بە­رەدى دەگەن سەنىمدەمىن. مەن شەت­ەلدىك ينۆەستورلارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە, قازاق­ستان­دا ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاق­سار­تۋعا قاتىستى بارلىق ماسە­لە­لەردى اشىق تالقىلاۋعا ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ كەلەمىن, – دەدى ەلباسى. – تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قا­زاقستان ەكونوميكاسىنا 108 ميل­ليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىل­دى. بۇل تۇتاستاي العاندا ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ەلدەرگە تارتىلعان بارلىق شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ 80 پايىزى. بۇگىندە قازاقستاندا شەتەل كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 20 مىڭ كاسىپورىن, سونىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىندا 7 مىڭنان استام كا­سىپ­ورىن جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ارا­سىندا “دجەنەرال ەلەكتريك”, “ار­سەلور ميتتال”, “مەترو”, “تەليا­سونەرا”, “شەۆرون” جانە وزگە دە الەمدىك ءىرى كاسىپورىندار بار. ولاردىڭ جەمىستى جۇمىسى – بۇل قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى ور­نىق­تىلىعى مەن تۇراقتى دامۋى­نىڭ ناقتى كورسەتكىشى, – دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى. – ءبىز بيىل يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جاڭا باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستىك. مەن قازاقستان ۇكى­مەتىنىڭ الدىنا ەلىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدى, ونى دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق جو­لى­نا كوشىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءمىن­دەتىن قويدىم. بۇل ىستە قازاق­ستانعا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى كوپتەپ تارتۋعا ەرەكشە ءمان بەرى­لە­دى, – دەدى سامميتتە مەملەكەت باسشىسى. ەلباسى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىن­دا ەلدى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى دايىندالعانىن, وعان جالپى قۇنى 45 ميللياردتان استام دوللار بو­لا­تىن رەسپۋبليكالىق جانە اي­ماق­تىق ءمانى بار 100 جوبا ەن­گىزىلگەنىن اتادى. – قازاقستاننىڭ جاڭا ين­دۋس­تريالاندىرۋ جونىندەگى جوسپارىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەكو­نو­ميكانىڭ 12 باسىم سالاسى انىق­تالدى. بۇل – مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ جانە حيميا ونەركاسىپتەرى, اگروونەركاسىپ كەشەنى, ماشينە جاساۋ سالاسى, قۇرىلىس يندۋستريا­سى, كولىك جانە تەلەكوم­مۋ­نيكا­تسيا­لىق ينفراقۇرىلىم, سونداي-اق وزگە دە سالالار, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – قازاقستان – الەمدەگى ين­ۆەس­تورلار ءۇشىن ەڭ تارتىمدى ەلدىڭ ءبىرى. حالىقتىڭ جان باسىنا شاق­قاندا ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز سوڭعى ون جىل بەدە­رىن­دە الەمنىڭ العاشقى ۇشتىگىنە تۇ­راقتى ەنىپ وتىر, – دەگەن قازاق­ستان پرەزيدەنتى لوزانناداعى حالىقارالىق مەنەدمەنتتىك دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باعالاۋىنشا, قا­زاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگى 2008 جىلى 3 ساتىعا, 2009 جىلى تاعى دا 3 ساتىعا كوتەرىل­گەنىن جەتكىزدى. – وسىلايشا قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان الەمدە 33-ءشى پوزي­تسيا­نى يەلەنىپ وتىر, تمد-نىڭ ءىرى ەلدەرىنەن دە ەداۋىر العا وزدى, – دەگەن ەلباسى بتا قارىزدارىن قايتا قۇرىلىمداۋ جونىندەگى اق­تىق شەشىممەن بىرگە ەلدەگى بانك جۇيە­سى داعدارىستان ەس جيىپ, قال­پىنا كەلگەنىن كەزەكتى رەت ءمالىم ەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدە قارجىسىن تەك جاڭا ءوندىرىس وشا­عىن تۇرعىزۋعا سالىپ قانا قويماي, ەكونوميكامىزعا جاڭا تەح­نولو­گيالار اكەلەتىن, قازاق­ستان­­دىق مامانداردى وزىق تەحنو­لو­گيالارعا باۋليتىن ينۆەستور­لار­دىڭ ىنتا­لاندىرىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى ءسوز سوڭىندا “ينتەر­نەشنل گەرالد تريبيۋن” باسى­لى­مى­نىڭ ءسامميتتى وتكىزۋ تۋرالى باس­تاماسىنا ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. – قازاقستاننىڭ ەكونوميكا­لىق دامۋ قارقىنى  مەنى ءاردايىم قايران قالدىرىپ كەلە جاتىر, – دەدى سامميتتە ءسوز العان “ينتەر­نەشنل گەرالد تريبيۋن”  گازەتى­نىڭ پرەزيدەنتى ءارى شىعارۋشىسى ستيۆەن دانبار-دجونسون. وسى ارادا اسا اۋقىمدى جيىن­دى وتكىزۋگە مۇرىندىق بولىپ ءجۇر­گەن اتالمىش باسىلىمنىڭ قو­عامدىق پىكىر قالىپتاستىرىپ جانە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى شەشىم قابىلداي الاتىن جاندارعا ارنال­عان بەلدى گازەت ەكەندىگىن ايتا كەتۋ­گە بولار ەدى. – قازاقستاندا سوڭعى ون جىلدىڭ  ىشىندە كەمىندە 9-10 رەت بولدىم. ءار جولى مەن ەل ەكو­نو­مي­كاسىنداعى ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە قايران  قالۋمەن كەلەمىن. 1998 جىلى العاش كەلگەن كەزدە بارلىق باتىستىقتار   سياقتى بۇرىنعى پوست­­كەڭەستىك رەسپۋبليكانى كورە­مىن دەپ ويلاعانمىن. كەلەسى ساپا­رىمدا قازاقستانعا قاتىستى  كوز­قا­راسىم نىعايا ءتۇستى. سونداي-اق, ءاربىر ساپاردا  ۇلكەن وزگەرىستەردى ءوز كوزىممەن   كوردىم. نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتى شىن مانىندە  “ەل ەكونوميكاسىنىڭ اكەسى” دەۋگە بولادى, دەگەن ستيۆەن دانبار-دجونسوننىڭ ايتۋىنشا, قازاق­ستانداعى تۇراقتىلىق – ەكونو­مي­كالىق دامۋدىڭ نەگىزى بولىپ وتىر. ەقىۇ توراعالىعىندا دا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزۋدە. قازاق­ستان­نىڭ بۇكىل جەتىستىكتەرى مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ سارابدال ساياسا­تى­نىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقان. سامميت بارىسىندا كەڭ كولەم­دى ماسەلەلەر قاتارى تالقىلانىپ, ينۆەستيتسيالاردى زاڭمەن قورعاۋ, مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە ينۆەستي­تسيا سالۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى سپيكەرلەر مەن قاتىسۋشىلار ارا­سىندا سۇحبات تۇرىندە ءوربىپ جاتتى. ءسامميتتىڭ القالى  ءماجىلىس­تە­رى  “سامۇرىق-قازىنا: يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىن­دا”,  “ينۆەستيتسيانى قولداۋ ءۇشىن يندۋستريالىق بازانى قۇرۋدى  زاڭدىق قورعاۋ”, “مۇناي-گاز ونەر­كاسىبى: ينۆەستيتسيالار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن زاڭنامالىق ءوز­گە­رىستەرگە كوزقاراس”, “تاۋ-كەن ءون­دىرىس كەشەنى, دايىن مەتالل ءونىم­دەرى”, “قازاقستاننىڭ قارجى سەك­تو­رى: تۇراقتى رىنوك جانە شەتەل­دىك ينۆەستورلار ءۇشىن مۇمكىندىك­تەر”, “قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ تاۋەكەلى مەن  پايداسى” تا­قىرىپتارىندا نيەتتەستىك, ءمۇد­دەلەستىك تۇرعىدا جالعاسىن تاۋىپ وتىردى. – قازاقستاندا ويداعىداي جۇ­مىس جاساۋ ءۇشىن ەل ۇكىمەتىمەن ارىپتەستىك وتە ماڭىزدى, – دەدى سامميتتە “دجەيتياي” كومپانيا­سى­نىڭ تمد ەلدەرىندەگى ايماقتىق پرەزيدەنتى جانە “دجەيتياي” اتقارۋ كوميتەتىنىڭ رەسمي مۇشەسى مارتين برەددوك. مارتين برەددوك كومپانيانىڭ قازاقستاندا 1993 جىلدان بەرى جۇمىس جاساپ جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, ءبىزدىڭ بيزنەس ءۇشىن پايدالى ەكەنىن ەلگە كەلگەن ساتتەن باستاپ تۇسىندىك. قازاقستان رىنوگى ءبىزدىڭ كوم­پا­نيانىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى بو­لىپ تابىلادى, سونداي-اق ول ەكسپورت ەسەبىنەن يگەرۋگە دا ىڭ­عاي­لى. ءبىز قازاقستاندى ەكسپورتتىق بازا جانە ايماقتىق ەكسپورتتىق توراپ رەتىندە قاراستىرامىز, دەدى. – قازاقستان قارجى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋدا داعدارىسقا قارسى يكەمدى مەنەدجمەنت كورسەتتى, دەدى ءىV قازاقستاندىق ينۆەستيتسيالىق سامميتتە ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى توماس ميروۋ. ول ەل ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق بانك­تىڭ داعدارىس كەزىندە بانكتىك-قارجى سەكتورىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن كۇش-جىگەرىن وڭ باعالادى. سونداي-اق ەقدب باس­شىسى قارجى مەن كورپوراتيۆتىك سەكتورلار اراسىندا سالاماتتى قا­رىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەندىگىن اتاپ ءوتتى. – ەندى الدا تۇرعان مىندەتتەردى ورىنداۋ كەرەك. وعان ەكونومي­كا­نىڭ ناقتى سەكتورى ءۇشىن بانكتىك نەسيەلەۋ جەتكىلىكتى مە  دەگەن ءما­سە­لە كىرەدى. سونداي-اق كورپورا­تيۆ­تىك سەكتوردا ۇلكەن قارىزدارى بار, بىراق جەتپەيتىن اكتسيونەرلىك قارجىعا يە بولىپ وتىرعان كوم­پانيالارعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن دە ويلانۋ قاجەت. بۇل كەستەلەر ءجۇ­زەگە اسۋى ءۇشىن ءارى قاراي قادامدار جاساۋ كەرەك, – دەپ توماس ميروۋ ءوز ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. – مەملەكەت بولاشاقتا ەلدەگى جۇيە قۇراۋشى بانكتەردىڭ كاپي­تا­لى­نان شىعاتىن بولادى. بۇل شا­رالار ۋاقىتشا بولىپ تابىلادى, – دەپ مالىمدەدى, قازاقستاننىڭ قار­جى سالاسىنا قاتىستى سپيكەرلەر قاتارىندا ءسوز العان قر قارجى رىنوگى مەن قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ ءتورايىمى ەلەنا باحمۋتوۆا. الدىڭعى قاتارلى بانكتەر ىسىنە مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى ۋاقىتشا جانە قارجى سەكتورىنىڭ تۇراق­تا­نۋى­نا قاجەتتى بولعان سوڭ جاسال­عا­نىن العا تارتقان باحمۋتوۆا حا­نىم ءبىز الداعى ۋاقىتتا, مەملەكەت جۇيە قۇراۋشى بانكتەردىڭ كاپي­تا­لى­نان شىققان سوڭ, بۇل سالا بويىنشا نارىق ۇستانىمدارى مەن جەكە مەنشىككە دەگەن قۇرمەت نەگىزىندە قۇرىلاتىن جەكە مەنشىك قالىپتاساتىن بولادى دەپ ءۇمىت­تە­نە­مىز, دەپ اتاپ ءوتتى. باحمۋتوۆا شەت­ەل ينۆەستورلارى قازاقستان­نىڭ قارجى سەكتورىنىڭ دامۋىنا تۇسىنىستىكپەن قارايتىنىن جانە ينۆەستيتسيالار الدا وسەتىن بولادى دەگەن بولجامدى بايانداي وتىرىپ, قازىر ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالار بانك كاپيتالىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىندىعىن اتادى. جالپى, سامميتتە مۇنان دا وزگە, ءىرى ينۆەستورلار مەن ەل ەكو­نو­مي­كاسىنا جاۋاپتى تۇلعالار تا­راپىنان ايتىلعان پايىمدار, قاپەرگە الار ۇسىنىستار از بولعان جوق. الماتىدا ءوتىپ جاتقان ءىV قا­زاق­ستاندىق ينۆەستيتسيالىق سام­ميت­تىڭ العاشقى كۇنى ۇكىمەت باس­شى­سى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتى­سۋىمەن بىرقاتار كەلىسىم-شارتتار مەن مەموراندۋمدارعا قول قويۋ راسىمىمەن ءتامامدالدى. قول قويىلعان مامىلەلەر قاتا­رىندا   KCM (Kazyna ءCapىtal Mana­gement), EBRD جانە ADM ءCapىtal اراسىندا “Kazakhstan ءCapىtal ءRestructurىng Fond C.V.” قورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالۋ كوزدەلگەن بولاتىن. بۇل كەلىسىمگە دە قول جەتكىزىلدى. يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولو­گيالار مينيسترلىگى مەن    “Korea Elekt­rىc Power ءCorporatىon” جانە  “Samsung C&T ءCorporatىon” اراسىندا جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋ­رالى مەموراندۋمعا قول قويدى. “قازاقستان تەمىر جولى” “Alstom” جانە  “تransmash­ho­l­dىng” كومپانيالارى مەن  قازاق­ستان اۋماعىندا بىرلەسىپ قازىرگى زا­مانعى ماگيسترالدىق ەلەكتروۆوز­دار شىعارۋ سالاسىندا ءوزارا ىن­تىماقتاستىق تۋرالى مەموران­دۋم­عا, “Patentes Talgo S.A” كومپا­نيا­سى مەن استانا قالاسىندا ءبىر­لەس­كەن جولاۋشىلار ۆاگونىن شىعارۋ مەن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى تالاپتارى ءتىزىمىن بەكىتۋ مەن ءوزارا تۇسىنىستىك  مەموراندۋمىنا,  EBRD كومپانياسى مەن قازاق­ستان­نىڭ تەمىر جول كولىگى سالا­سىن­داعى ستراتەگيالىق باستامالارىن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى  مەموراندۋمعا قول قويىپ,   “Kazakhstan Ansaldo JSC”-پەن “قورعاس-جەتىگەن تەمىر­جول جەلىسى قۇرىلىسى” جوباسىن ءجۇ­زەگە اسىرۋدىڭ اياسىندا قۇرى­لىس-مونتاج جۇمىستارىن ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالادى. – بۇل كەلىسىم-شارتتار مەن مەموراندۋمداردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ولار قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جاسالىپ وتىر.  ونىڭ جالپى  قۇنى 1 ميلليارد دول­لاردان اسادى. جالپى, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 46 ميل­ليارد دوللاردىڭ 200-دەن استام جوباسى جۇزەگە اسىرىلماق, – دەدى “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى” اق باسقارما توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا. ونىڭ ايتۋىن­شا, بۇل باعدارلاما­نى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى بولماق. قول قويىلعان 9  كەلىسىم-شارت پەن مەموراندۋمدار ازىرلەۋگە 1 جىلداي ۋاقىت جۇمسالعان. جالپى, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىندا جوس­پار­لاعان  21 جوبانى  ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى جۇزەگە اسىرادى. بۇل جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 26 ميل­ليارد دوللاردى قۇرايدى. ايناش ەسالي. الماتى.