قازاق دالاسىنا قانشاما جىلدان بەرى بيىل سوقتى وتامالى. قازاق بالاسى ۇمىتۋعا اينالعان وتامالى وڭدىرمايدى دەۋشى ەدى, بۇل جولى دا جەتىستىرمەدى. وتامالىنى ولتىرگەن بەس كۇن سوققان بورانداي ءبۇرىپ كەلدى. جالاڭاشتانعان جەر ءبۇرىستى, جەرمەن بىرگە ەل ءبۇرىستى. ەندى تۇسپەستەي ەرىپ جوعالعان قار ءبىر-اق كۇندە قالانىڭ اۋزى-مۇرنىن بىتەپ تاستادى. قالادا مۇنداي بولعاندا, دالادا مال باققان ەلدىڭ جايى نە بولدى ەكەن دەستىك. اتتىڭ بەلىنە قاراپ قالعان بۇرىنعى زامان ەمەس, دەسەك تە, ءتورت ت ۇلىك ەندى تولدەپ جاتقاندا وڭاي تيمەگەنى انىق قوي. جاڭا تۋعان جاس ءتول بىلاي تۇرسىن, قوستاناي مەن تورعايدىڭ اراسىندا كولىكتەر تۇرالاپ جاتقانىن الەۋمەتتىك جەلىدەن كوردىك. ءبىز توبىق جارماعامبەتوۆتىڭ «وتامالىسىن» پاراقتادىق.
وتامالى قازاقتىڭ ءوز ۋاقىتى, امال. وتامالى – قازاقتىڭ ءوزى, بىلگەنگە. اۆتور شىعارمانىڭ باسىندا بىلاي ەمەۋرىن ەتەدى. «ەرتەدە قازاق دالاسىن بوراندار مەن اڭىزاقتار, جۇت پەن قاسقىرلار, سوسىن... ازداعان قازاقتار جايلايتىن». سول ازداعان قازاقتىڭ ءبىرى وتامالى ەكى كەشتىڭ اراسىندا قوجاسىنا كىرىپ, ەسكەرتۋ جاسايدى. بۇرىن قازاق بالاسى توتەننەن ءبىر نارسە تۋماسا ەكى كەشتىڭ اراسىندا كەس-كەستەپ جۇرە بەرمەگەن. كەش جامىلىپ ارەكەتكە كوشكەندى سۋىت جۇرىسكە بالاعان. جاراتپاعان. وتامالى وسى سالتتى بۇزىپ ۇيىنە كىرىپ, بوساعاعا جايعاسقانىنان-اق ءبىر سۇمدىقتى ءىشى سەزگەن باي سۇراقتىڭ استىنا الادى. «وتامالى نامازدىگەردە كەلمەيتىن...» دەپ باستايدى. قازاقتىڭ الگىندەي سالتى ءوز الدىنا, ونىڭ ۇستىنە وتامالى بەيساۋات كەلمەيتىنىن قوسىڭىز. دەمەك, الدەبىر جايسىزدىق نە كەلەڭسىزدىك قۇلاق قىلتيتتى دەگەن ءسوز.
«– وتامالى نامازدىگەردە ەتىگىن جامايتىن يا قويىن قايىراتىن. قويلارىن تۇنگى ورىسكە الىپ شىعۋعا دايىندالاتىن.
– دۇرىس, بايەكە. نامازدىگەردە وتامالى ەتىگىن جامايدى, بايەكە نامازىن وقيدى, قارعا ۇياسىنا كىرەدى. بىراق بۇگىن وتامالى ەتىگىن جاماعان جوق. بۇگىن كەشكە قاراي قارعا ۇياسىنا كىرمەي, قينالىپ ءبىراز ۇشتى... وتامالىعا كيىم كەرەك. ەرتەڭ كۇن سۋىق بولادى... بۇگىن ءتۇن سۋىق بولادى...
– وتامالىنىڭ ۇيىندە ەشتەڭە جوق. وتامالىعا قالىڭ تون كەرەك.
– وتامالىعا كوكتەم بەرىلدى.
– وتامالىعا تاماق كەرەك.
– وتامالىعا جىلى ءتۇن بەرىلدى.
– وتامالىعا بايپاقتى ەتىك كەرەك.
– وتامالىعا بۋسانعان جەر بەرىلدى.
– وتامالىعا جاقسى ات كەرەك.
– وتامالىعا ەكى اياق, ءبىر تاياق بەرىلدى».
اڭگىمە باستالعاندا-اق مۇرتىن اققا مالىپ شۇبات سوراپتاپ وتىرعان بايدىڭ مىنا جاۋاپتى سوزدەرى ىزا تۋدىرادى. قىرىق جىل قويىن باعىپ, بوساعاسىندا جۇرگەن قويشىسى كىرگەندە كوڭىل اۋدارىپ, ادام كەلدى-اۋ, يت كەلدى-اۋ دەمەيدى, شۇبات ءىش دەۋ بىلاي تۇرسىن. وتامالى قالىڭ كيىم سۇراسا, بۇل كوكتەمنىڭ كەلگەنىن, تاماق ورنىنا جىلى ءتۇن بەرىلگەنىن ايتىپ مازاق قىلادى. كوكتەم كيىم, ءتۇن تاماق بولىپ پا؟ قايتا وقىپ كورىڭىزشى, تىرشىلىك اتاۋلىعا ءتاڭىرى, تابيعات بەرگەننىڭ ءبارىن ءوزى سىيلاپ وتىرعانداي جايباراقاتتىق تانىتادى. قويىن باعىپ وتىر, ساۋلىعىن قوزداتىپ وتىر. ءوز الدىنا ءۇي دە قىلماعان قويشىسىن. مىنا جاپان بايعا عانا ەمەس, ونىڭ اكەسىنەن بەرى ەڭبەگى ءسىڭىپ, ماڭداي تەرىن توگىپ كەلە جاتقان وتامالى ەمەس پە؟ ابايشا ايتساق, «ەڭبەك بىلمەس بايدىڭ دا جوق وي ورنى». مۇنشا قاتتى, قىتىمىر باي بولار ما؟ سوندا اكەسىنەن بەرى جالشىلىقتا جۇرگەندە باسىنا تيگەنى جامان لاشىق, ونىڭ ءوزى ءار جەرىنەن جىرتىلىپ, جۇلدىز سانايتىن بولعان. ۇيلەندىرىپ, جەكە ءۇي قىلىپ قويسا, قازاقتىڭ تاعى ءبىر وتباسى كوگەرىپ كەتپەس پە ەدى؟ جالپى, قازاق دەگەن سانا بار ما وسى بىزدە؟ شىعارماداعى مىنا بايدىڭ سوزىنەن ول اڭعارىلمايدى. كەكەسىن مەن مازاقتان باسقا.
كوركەم شىعارمانىڭ ءبىر قاسيەتى جالقىنىڭ جالپىعا, جالپىنىڭ جالقىعا كەلە بەرەتىنى جانە ۋاقىت تالعامايدى. وتامالى قازاقتىڭ ءوزى دەپ تەگىن ايتپادىق و باستا. كۇننىڭ قاشان بۇزىلىپ, قاشان اشىلارىن قىرىق جىل قوي باققان كىسى بىلەدى. تۋرا سول سياقتى, «ارقاسىنا ەر باتقانىن يەسى ەمەس, ات بىلەر». ونى ەلەگەن باي جوق. بىلمەي ايتىپ تۇرسا ءبىر ءسارى. ءبىلىپ كەلىپ وتىرعانىن باي ونىڭ سۋىت جۇرىسىنەن-اق اڭعارادى. سويتسە دە بىلمەگەنسيدى. دەمەك, بۇل قازاق قوعامىندا ەرتەدەن بار ادەت. قازىرگە دەيىن قالماعان جامان ادەت: ەلەمەۋ, ەنجارلىق, كەرەناۋلىق, بەيقامدىق. «مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن» دەپ قازاق ءباسپاسوزى مەن الەۋمەتتىك جەلىسىندە دەر كەزىندە, ءتىپتى كۇنى بۇرىن كوتەرىلگەن ماسەلە از ەمەس. ەلەنبەيدى, ەلەمەيدى. مۇرتىن زەرەنگە مالىپ شۇباتىن سوراپتاعان بايدىڭ كەيپى دە قازىرگى قوعامدى ەلەستەتەدى. ەگەر اقىلعا سالسا, كەز كەلگەن ءبىر كەلەڭسىزدىك بوي كوتەرە باستاسا, سونىڭ سالدارىمەن جۇمىس ىستەپ, الدىن الاتىن قارسى كۇش پايدا بولۋى كەرەك قوي. قىزارىپ باتىپ بارا جاتقان كۇن تەگىن شاپىراشتانبايتىنىن, قارعالار ۇيالارىنا قونباي بەكەر بەيمازا بولمايتىنىن شارۋا باسىندا, قويدا جۇرگەن وتامالى پايىمدايدى. ەلدىڭ ىشىندە نە ءتۇرلى سۇمدىقتى كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەن حالىق تا سونداي. كەيدە ەرتەڭگى بوراندى سەزىپ قارعالارداي شۋلاپ قويادى. ەرتەڭ «كۇن سۋىق بولادى! ءتۇن سۋىق بولادى! قويلار ىعىپ كەتەدى. وتامالى قويلاردى ورىسكە شىعارمايدى!» دەپ تۋلاعان بولادى. بىراق باي تىزەگە باسىپ, ەزۋلەپ قويمايدى. شايناپ تاستاعىسى كەپ كوزى شاپىراشتانىپ جاۋاپ قاتادى. جەرىنە جەتكىزىپ ايتقان وتامالى بايدان تۇڭىلسە دە بەتىنە تىك قاراپ «مەن ايتىپ بولدىم؟» دەپ تاعى جاۋاپ كۇتىپ قاراپ وتىرادى. سەبەبى تابيعات توسىن مىنەز تانىتىپ, بوران سوعاتىنى, بۇگىن-ەرتەڭ قوزداۋعا شاق تۇرعان وتار قىرىلاتىنى انىق-تى. كاسىبى ادال, ءناسىبى كامىل قويشىدا گاپ جوق. سويتسە دە, توسىلا بەرگەن بايىن قوستاپ بايبىشە وت الىپ كەتىپ, بىلايشا ايتقاندا, ءزارىن توگەدى. ايەل ەمەس, بۇل جاۋىردى جابا توقۋشى «ۇلكەندەردىڭ» بەيقامدىعىن قولداپ-قورعاۋشى قوعامدىق قۇرىلىم دەپ تانىڭىز. ءبىر-ءبىرىن قوستاپ شىققان سوڭ كوپ قورقىتپاي قويا ما؟ اش-ارىق, كيىم-كەشەكسىز وتامالى ەرىكسىز قويعا كەتەدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, شىعىپ بارا جاتىپ, «قوش بول, وشاق» دەپ جىرتىق لاشىعىمەن قوشتاسقان قويشىنىڭ الداعى كورەسىنىن ءىشى بىردەن سەزەدى. اۆتور بىراق ونى ءسىز بەن ءبىز ويلاعاننان دا ايانىشتى ءارى شىنايى سۋرەتتەپ بەرەدى. شىعارمانىڭ سوڭىنا دەيىن وتامالى ولمەي اۋىلعا جەتسە, كۇن اشىلسا ەكەن دەپ وتىرعانمەن, ءۇمىت اقتالمايدى. الدىنداعى قويىمەن بەس كۇن, بەس ءتۇن ۇسكىرىك بورانمەن ارپالىسادى. كەيىنگى كۇنى قويلار قوزداپ, جاس تولىمەن قوسا قىرىلادى. اقىرىندا اشتىقتان وزەگى تالىپ, ۇسىك شالىپ ولۋگە اينالعان وتامالى اقىل-ەستەن ايىرىلىپ, ساندىراقتاپ ءجۇرىپ باسىن ءبىر كوتەرسە, ءوزىنىڭ وشاعى مەن قازانى ۇشىپ كەلە جاتىر ەكەن دەيدى. قوشتاسىپ كەتكەن قاراسى سول ەدى عوي. ولار دا ۇستاتپاي وتە شىعادى قاسىنان. ەندى ءبىر قاراسا, ومىرىندە كورگەن ءبىر كەرەمەتى بايدىڭ ۇيىنە بارىپتى: «مىنە, ول بايدىڭ ءۇيىنىڭ ەسىگىن كوتەرىپ اشتى دا, كىرىپ كەلدى. ۇيدە باي شۇبات ءىشىپ وتىر ەكەن. مۇنى كورگەندە, بايدىڭ ءتۇسى وزگەرىپ قويا بەردى. وتامالى ۇندەگەن جوق. قۇلاعىنا بايدىڭ كەتەردە ايتقان: «جاعىڭا جىلان جۇمىرتقالاسىن!» دەگەن سوزدەرى كەلەدى. باي دىرىلدەپ بارادى. كەنەت ەسىك اشىلىپ, ىشكە اق تۇتەك شاپشىدى. سونىڭ ءبىر شەتى بايدىڭ مۇرتىنا ءتيىپ ەدى, ول لاپىلداپ جانا باستادى. «مۇرت دەگەن جاقسى جانادى ەكەن عوي», دەپ ويلاپ تۇر ول. اقىرىندا, بايدىڭ ورنىندا ءبىر ۋىس كۇل قالدى. وتامالى اڭ-تاڭ بولىپ بوساعادا تۇر», دەيدى اۆتور.
بۇل – وتامالىنىڭ ساندىراعى ەمەس, اۆتوردىڭ قيالى دا ەمەس, انىق دۇنيە دەر ەدىك. كىم بولسا دا ءبىر ۋىس كۇل بولماسا دا, ءبىر ۋىس توپىراققا اينالارى كۇمانسىز عوي. ءومىردىڭ ءوزى ولىمگە دايىندىق ەكەنىن ۇمىتپاساق, مۇنشا قياناتقا جول بەرمەس ەدىك. وتامالىنى ولىمگە ايداعاننان گورى, ءولتىرىپ الماۋدى ويلاساق ەتتى...