ءوندىرىسى ورگە باسقانمەن, اتىراۋدىڭ ەكولوگياسى وركەن جايا الماي تۇر. مۇندا جۇرتتىڭ ءبارى قىزىعا قارايتىن باررەلمەن باعالانعان مول مۇناي بار. بىراق قورشاعان ورتا تازالىعى الاڭداتارلىق احۋالدى باستان كەشىپ وتىر. عالامدىق جىلىنۋدىڭ اسەرى مە, الدە وزگە سەبەبى بار ما, الا جازداي جاڭبىر, قىس ايلارىندا قار جاۋمايدى. تۇڭعيىعىندا «قارا التىن» تۇنعان قازىنالى وڭىردەگى اپتاپ ىستىق پەن قۇرعاقشىلىقتىڭ, بالكىم, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا نەمقۇرايدى كوزقاراستىڭ اسەرى مە, ايتەۋىر باتىس پەن شىعىستان قاتىنايتىن تەمىرجول مەن اۆتوكولىك جولىنىڭ بويىندا جايقالىپ تۇرعان جاسىل جەلەك جوق. ءۇپ ەتكەن سامال جەلدىڭ ەكپىنى ءسال ۇدەسە, ءاپ-ساتتە كەنەزەسى كەۋىپ, شولىركەگەن كەڭ جازيرالى دالانى دا, ۋ-شۋى كوپ مۇنايلى شاھاردى دا الا شاڭ باسادى.
ءتۇتىن بە, الدە تۇمان با؟
تەگىندە تابيعاتقا قارسى جاسالعان تاعىلىقتىڭ وراسان زاردابى بار. قورشاعان ورتا تازالىعىنا قانشالىقتى باقىلاۋ جاساپ وتىرعانىمەن, زاڭ تالابى ءجيى بۇزىلادى. كەن ورنىن يگەرەتىن, جول قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن كاسىپورىندار قۇددى ءۇيدى اينالا بەرىپ, تەنتەكتىك جاسايتىن ەركە بالانىڭ ارەكەتىندەي تابيعاتقا ويىنا كەلگەنىن جاسايدى. ال مۇنىڭ زاردابىن تۇرعىندار دا, تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ءبارى تارتىپ وتىر. دالەل رەتىندە ايتساق, كەيىنگى جىلدارى اتىراۋلىقتار تۇتىننەن كوز اشپايتىن بولدى. ءتىپتى كەيدە اتىراۋ اسپانىن تۇمشالاپ, كۇن كوزىن كولەگەيلەگەن ءتۇتىن مەن تۇماندى ايىرۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, بىلتىر دا, بيىل دا كاسپي جاعالاۋىنداعى قامىس ءورتى بىرنەشە كۇن بويى سوندىرىلمەدى. جاعالاۋداعى 1 200 گەكتاردى جالىن شارپىدى. بۇعان نە سەبەپ؟
اتىراۋ وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرلان جاڭاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قامىس ءورتىن ءسوندىرۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى تەڭىز جاعالاۋى سۋلى, باتپاقتى بولعاندىقتان, قامىس ءورتىن تەك اۋەدەن ءسوندىرۋ قاجەت. جاعالاۋداعى قامىس قوپاسى بىرنەشە جىلدان بەرى جينالىپ قالعان. ونى سوقامەن جىرىپ, تامىرىمەن قوپارۋ قاجەت. قوپانىڭ ۇستىمەن اۋىر تەحنيكانىڭ ءجۇرۋى قيىن. سوقانىڭ جوقتىعىنان, توتەنشەلىكتەر قامىس قوپاسىن كۇرەكپەن قازۋعا ءماجبۇر.
«بىرنەشە جىلدان بەرى جينالىپ قالعان قامىس قوپاسىنىڭ قىزۋى بەت قاراتپايدى. ءورت سوندىرۋشىلەر وعان 50 مەترگە دەيىن تاياپ بارا الادى. تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءورتتى ءسوندىرۋ ءۇشىن ەكى تىكۇشاق قاجەت», دەيدى ن.جاڭاباەۆ.
جالىنمەن ارپالىسىپ, اپاتتىق قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىندە جۇمىس ىستەيتىن 852 ادام بار. ونىڭ ىشىندە 744 ادام ءورت ءسوندىرۋ جانە اۆاريالىق قۇتقارۋ قىزمەتىندە جۇمىس ىستەيدى. ال اتىراۋ قالاسىندا 8 ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى بولۋى كەرەك. قازىر شاھاردا 4 ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى عانا بار. جىل باسىندا 137 ادامنىڭ جۇمىس ورنى بوس تۇرعان. جاقىندا 54 ادام جۇمىسقا قابىلدانىپتى. الايدا جاڭادان جۇمىسقا قابىلدانعانداردى بىردەن ءورت ءسوندىرۋ ىسىنە جىبەرمەيدى. ويتكەنى ولار ءورت ءسوندىرۋدىڭ قوسىمشا وقۋ كۋرسىندا تاكتيكالىق ادىستەرىن ابدەن ۇيرەنۋى قاجەت.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ارمان ءحايرۋلليننىڭ مالىمەتىنشە, «اقجايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, رەزەرۆاتتا شىنجىر تاباندى 11 تراكتوردىڭ بىرەۋى دە جوق. ءورت سوندىرۋگە ارنالعان 3 كولىكتىڭ ەكەۋى عانا بار. بىراق ەسكى كولىكتەر بۇزىلىپ تۇر. 9 تراكتوردىڭ ەكەۋىمەن ءونىمدى جۇمىس اتقارۋعا بولا ما؟ باقىلاۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى 69 موتوتسيكلدىڭ بىرەۋى دە الىنباعان.
مىنە, وسىنداي سەبەپتەر كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى قامىس ءورتىنىڭ تەز سوندىرىلمەۋىنە اسەر ەتىپ وتىر. قامىس تۇتىنىنەن اتموسفەرالىق اۋا ب ۇلىنەدى. مۇنى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى جوققا شىعارمايدى. دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان اقپاراتقا قاراعاندا, Air.kz سايتىندا 29 ناۋرىزدا اۋا ساپاسىن باقىلايتىن بىرنەشە ستانسادا كۇكىرتتى سۋتەگى قوسپاسىنىڭ دەرەگى تىركەلگەن. ماسەلەن, «نكوك ن.ۆ.» كومپانياسىنا تيەسىلى «جيلگورودوك» ستانساسىندا كۇكىرتتى سۋتەگى قوسپاسى ءبىر تەكشە مەترگە 94,6 مكگ بولعان. «اۆانگارد» ستانساسىندا 82,4 مكگ, «زاگورودنايا» ستانساسىندا 160 مكگ, «شاعالا» ستانساسىندا 57,9 مكگ, «اكيمات» ستانساسىندا 62,3 مكگ, «ۆوستوك» ستانساسىندا 53,0 مكگ كورسەتكەن. ال اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا تيەسىلى «حيمپوسەلوك» ستانساسىندا بۇل كورسەتكىش 39,0 مكگ, «پروپاركا» ستانساسىندا 20,0 مكگ, «پەرەتاسكا» ستانساسىندا 42,0 مكگ, «ميرنىي» ستانساسىندا 68,0 مكگ تىركەلىپ, قىزىل تۇسكە بويالعان.
ال 7 ساۋىردە اتىراۋ قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان دامبى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى الەۋمەتتىك جەلىدە ۆيدەو جۇكتەدى. وندا تۇتىننەن الدە تۇماننان كولىكتەردىڭ قوزعالىسى قيىنداعانى ايتىلعان. وسىعان وراي ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ زەرتحانالىق-تالدامالى باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ساپار تۇرسىنبەكوۆ, دامبى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ۇزاقباي بايزۋللين, توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى جاسۇلان اقتاەۆ, «قازگيدرومەت» رمك قورشاعان ورتانى مونيتورينگىلەۋدىڭ كەشەندى زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى اسەم مۇراتۋللينا, مەتەوپروگنوزدار ءبولىمىنىڭ باسشىسى اينا قازعۇلوۆا اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەستى. ولاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, 7 ساۋىردە جەرگىلىكتى ۋاقىتپەن ساعات 05:01-09:15 ارالىعىندا تۇمان بايقالعان.
«وكپەمدى وكپەلەتپە!»
اۋانىڭ لاستانۋى اتىراۋلىقتاردى الاڭداتقالى بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. الايدا تۇرعىنداردىڭ الاڭداۋىنا نازار اۋدارىلىپ وتىرعان جوق. سول سەبەپتەن 9 ساۋىردە جەرگىلىكتى جۋرناليستەر رۇقسات ەتىلگەن بەيبىت ميتينگ ۇيىمداستىردى. بەيبىت ميتينگكە جينالعاندار قولىنا «وكپەگە اۋا جەتپەيدى», ء«اتموز, ءبىزدى ۋلاما!», «وكپەمدى وكپەلەتپە!», ء«بىزدى ۋلاۋدى دوعارىڭىز!», «تازا اۋا – تازا بولاشاق», «اتىراۋ, دەم ال!» «ەكولوگيا پايدادان قىمبات» سەكىلدى جازۋى بار پلاكاتتار ۇستاپ شىقتى.
ء«بىزدى اۋانىڭ لاستانعانى ابدەن شارشاتتى. سوڭعى كەزدە تىنىس الۋ مۇمكىن ەمەس. اۋادا كۇكىرتتى سۋتەگىنىڭ ءيىسى قاتتى سەزىلەدى. ءبىز دە ادامبىز عوي. تازا اۋامەن دەمالۋعا قۇقىعىمىز بار. باستى تالابىمىز – تۇرعىنداردىڭ تازا اۋامەن تىنىستاۋىنا ىقپال ەتۋ», دەيدى ۇيىمداستىرۋشىنىڭ ءبىرى نۇرگۇل حايرۋللينا.
وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ارمان ءحايرۋلليننىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, اتىراۋ وبلىسىندا كەيىنگى بەس جىلدا ەكولوگيانى لاستاۋعا بايلانىستى 2 500-دەن اسا دەرەك تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە قورشاعان ورتاعا جوعارى لاستانۋ اسەرى تيەتىن 300-دەن اسا دەرەك بار. ماسەلەن, «تەڭىزشەۆرويل» جشس اتموسفەرالىق اۋاعا جىلىنا 60 مىڭ توننا, NCOC 23 مىڭ توننا, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى 10 مىڭ توننا زياندى شىعارىندى شىعارادى. وسىنداي زياندىلاردى قوسا ەسەپتەسەك, اتىراۋ وبلىسىنىڭ ءار تۇرعىنىنا 214 كگ-دان شىعارىندى تيەدى. بۇل – تەك ءبىر جىلدىڭ كورسەتكىشى.
ال «گلوبۋس» ەكولوگيالىق-قۇقىقتىق باستامالار ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى گالينا چەرنوۆانىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە «تەڭىزشەۆرويل» NCOC سەكىلدى كومپانيالار جاڭا تەحنولوگيانى ىسكە قوسىپ, ەكولوگيانى بۇلدىرمەيدى دەگەن ءۇمىت بولعان. الايدا كومپانيالار اۋاعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىقتار, كۇكىرت ماسەلەسىن تولىق شەشپەي وتىر.
«اتىراۋ تۇرعىندارىنىڭ ەكولوگيالىق فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن اۋرۋعا شالدىعۋ دەرەگىنىڭ ديناميكاسى تۋرالى اشىق اقپارات ايتىلمايدى. تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەيدى. ال تۇرعىندار ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ ارتۋىنا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار مەن مەملەكەتتىك ورگانداردى كىنالايدى. سول سەبەپتەن ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ اتىراۋلىقتاردىڭ دەنساۋلىعىنا اسەرىن باعالاۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەمىن», دەيدى جەرگىلىكتى بەلسەندى لاۋرا سۇلەيمەنوۆا.
جاسىل جەلەك جايقالا ما؟
جاسىل جەلەگى از قالانىڭ ءبىرى – اتىراۋ. توتەسىنەن ايتقاندا, بۇل شاھارعا جاسىل جەلەك كەرەك. بۇرىنعى كەزەڭدى ايتپاعاندا, ەل تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى بىرنەشە مىڭداپ كوشەت ەگىلگەنىمەن, جايقالا وسكەن جاسىل جەلەك كورىنبەيدى. ماسەلەن, 2020 جىلى اتىراۋ قالاسىندا جەرگىلىكتى بەلسەندىلەردىڭ ۇسىنىسىمەن جاستار ساياباعىنا 2 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىندى. وعان 1000 جەمىس اعاشىنىڭ كوشەتى ەگىلدى. سول كەزدە شاھار اكىمى لاۋازىمىن اتقارعان قايرات ورازباەۆ شامامەن 9 ايدا 20 مىڭعا جۋىق تال كوشەتى ەگىلگەنىن ايتقان ەدى. ءتىپتى ءوڭىر ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ارنايى جول كارتاسى قابىلداندى. مۇناي-گاز ونەركاسىبىنەن مول تابىس تاۋىپ وتىرعان «تەڭىزشەۆرويل», «نكوك ن.ۆ.», اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى, «ەمبىمۇنايگاز» اق سەكىلدى كومپانيالارعا جەر تەلىمى ءبولىنىپ, كوشەت ەگۋ تاپسىرىلعان ەدى.
اتىراۋ وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرلان جانتوقوۆتىڭ مالىمەتىنشە, 2021-2025 جىلدار ارالىعىندا 7 ملن كوشەت ەگۋ كوزدەلگەن.
«ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋىندا 2021-2025 جىلدارى ورمان القابىندا 2 ملرد تال ەگۋ جونىندە بەرىلگەن تاپسىرماسى بار. وسى تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اتىراۋ وبلىسىندا ورمانداردى ءوسىرۋ مەن مولايتۋعا ارنالعان كەشەندى جوسپار بەكىتىلدى. جوسپارعا سايكەس بەس جىلدا 2 803 گەكتار ورمان القابىنا بارلىعى 7 ملن كوشەت ەگۋ جوسپارلاندى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 805 ملن 400 مىڭ تەڭگە ءبولۋ جوسپارلاندى», دەيدى ن.جانتوقوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 214 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن. بۇل قارجى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنە تەحنيكا الۋعا, تۇقىم جيناۋ, وڭدەۋ, ساقتاۋ, قورشاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, ماۋسىمدىق جۇمىسقا قوسىمشا تارتىلعان جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك اقىسىن تولەۋگە جۇمسالعان. سول جىلى وبلىستاعى ورمان قورىنىڭ 309 گەكتار القابىنا 905 مىڭ كوشەت ەگىلىپتى. ال بىلتىر ورمان قورىنداعى 543,5 گەكتارعا 1 ملن 389 مىڭ كوشەت ەگۋ جوسپارى تولىعىمەن ورىندالعان. بۇل ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 253,1 ملن جۇمسالعان.
«بەس جىلدىق جوسپارعا سايكەس بيىل 573,5 گەكتار جەرگە 1 ملن 439 مىڭ كوشەت ەگۋ قولعا الىنباقشى. ونىڭ ىشىندە قارااعاش, ۇيەڭكى, شاعان, قارا تال, يرگا, سەكسەۋىل, تاماريكس كوشەتتەرى بار. قازىر دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەپ ءمالىم ەتتى ن.جانتوقوۆ.
ەلدى مەكەندەردە كوگالداندىرۋ مەن جاسىل ايماقتار قۇرۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك جوسپارى بار. سونىڭ اياسىندا 275 گەكتار اۋماققا 540 مىڭ كوشەت ەگىلەدى. بيىل 54,7 گا جەرگە 111 042 كوشەت وتىرعىزۋ جوسپارلانعان.
«كاسپيدورموستوستروي» جشس مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جوباسىمەن اتىراۋ قالاسىندا بەس جىل ىشىندە 25 مىڭ كوشەت ەگۋدى مىندەتىنە العان. سەرىكتەستىك بۇل ءىستى 2019 جىلدان بەرى اتقارىپ كەلەدى. ء«بىزدىڭ سەرىكتەستىك اكىمدىكپەن بەس جىلعا شارت جاساستى. سوعان سايكەس جىل سايىن 5 مىڭ كوشەت ەگەمىز. بيىل سوڭعى جىل. كوكتەم ماۋسىمى باستالعالى 300-گە جۋىق كوشەت ەگىلدى. قازىر قالاداعى ابىلقايىر حان, بەرعاليەۆ كوشەلەرى مەن اتىراۋ – ورال, اتىراۋ – استراحان باعىتىنداعى جولداردىڭ بويىندا 25 مىڭعا جۋىق جاسىل جەلەك بار. ءبىزدىڭ مىندەتىمىزگە شاھارداعى 67 مىڭ تال مەن 130 شارشى مەتر جاسىل الاڭدى, 12 مىڭ شارشى مەتر گۇلزاردى باپتاۋ كىرەدى», دەيدى اتىراۋ قالاسىن كوگالداندىرۋ جوباسىنىڭ جەتەكشىسى لەونيد زادەرنىي.
ال وتكەن اپتادا وبلىستىق, قالالىق اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ءوڭىر تۇرعىندارى اتىراۋ – ورال تاسجولىنىڭ بويىنا قارااعاش, شاعان مەن ۇيەڭكىنىڭ 500 كوشەتىن ەكتى. الايدا ءار جىل سايىن مىڭداعان كوشەت ەگىلگەنىمەن, بۇدان قايران بولار ەمەس. جىل سايىن شاھاردىڭ اسەم عيماراتتارىن شاڭ باسىپ, ەكولوگياعا كەرى اسەرى ءتيىپ تۇر.
اتىراۋ وبلىسى