سۋ تاپشىلىعى – شارۋانىڭ عانا ماسەلەسى ەمەس

جەتىساي اۋدانى اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگىندەگى ك-25-16 كانالىنىڭ سىن كوتەرمەس جاعدايى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. جالپى ۇزىندىعى 5 شاقى­رىمعا جۋىق كانال 810 گەك­تارداي ەگىستىك القابىنا اعىن سۋ جەتكىزەدى. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن كانالدى جون­دەۋ جۇمىستارىنا 49 ملن تەڭ­گە قارجى قارالعان. الاي­دا جوندەۋ جۇمىستارى ساپاسىز جۇرگىزىلگەن. سۋ وتكىزۋ دەڭگەيى وتە تومەن. «قازسۋشار» مەكەمەسى قويىپ بەرگەن قۇبىر تەسىلىپ, سۋ سىرتقا اعىپ جاتىر. شارۋالار سۋ اقىسىن تولەسە دە ەگىستىك القاپتارىن ناسوسپەن سۋارۋعا ءماجبۇر. الايدا وعان دا جەتپەيتىندىكتەن سۋ سورعىلارىن كەزەكپەن قوسادى ەكەن. اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى قارشىعا اقتورەەۆا شارۋالاردىڭ جانايقايىن ءتورت-بەس جىلدان بەرى كوتەرىپ جۇرگەنىمەن, بيلىك تاراپىنان قۇلاق اسقان جان بولماپتى. سوندىقتان ديقاندار جىل سايىن بىرىگىپ, ءوز قارجىلارى ەسەبىنەن كانالدى شاما-شارىقتارىنشا تازالاپ, ەگىستىك القاپتارىن سۋارىپ كەلگەن. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋىنا جۋىردا شارۋالارمەن كەزدەسكەن اۋدان اكىمى سەرىك مامىتوۆ ىقپال ەتپەك. اۋدان اكىمى جاۋاپتى سالا ماماندارىنا اتالعان پروبلەمانى قىسقا مەرزىمدە شەشۋدى تاپسىرىپ, ناتيجەسىن ءوز باقىلاۋىنا الاتىنىن ايتقان. وبلىستاعى ەگىس القاپتارىن اعىن سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى كەزەكتى رەت جاۋاپتى باسشىلاردىڭ باسىن قوسقان وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدى شارۋا­لاردى اعىن سۋمەن قامتۋدى جۇيەلەپ, تۇراق­تى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.

وڭىردە بيىل 860 مىڭ گەكتار جەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ەگۋ جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە سۋارمالى جەر كولەمى – 552 مىڭ گەكتار. وڭىردەگى جالپى سۋارمالى جەردىڭ 30%-ى وبلىستىڭ وڭتۇستىك بولىگى جەتىساي, ماقتاارال اۋداندارىنا تيەسىلى. وسى اۋماقتاعى سۋارمالى جەرلەردىڭ بارلىعى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنان كەلەتىن ترانسشەكارالىق «دوستىق» ماگيسترالدى كانالى ارقىلى سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇگىنگى كۇنى سۇرانىسقا ساي شارۋالارعا قاجەتتى سۋدى جەتكىزۋ ءۇشىن ماشينالىق كانال ىسكە قوسىلىپ, قوسىمشا قاجەتتى سۋ جەتكىزىلۋدە. سونىمەن قاتار وبلىستىڭ شاردارا, وتىرار اۋداندارى مەن ارىس قالاسىنداعى 75 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەرگە شارۋالاردىڭ سۇرانىسىنا سايكەس «قىزىلقۇم» ماگيسترالدى كانالى ارقىلى سەكۋندىنا 50 تەكشە مەتر اعىن سۋ بوساتىلىپ وتىر. قاجەتتىلىك تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلگەن.

«ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋىندا سۋ نىساندارىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاپ, ونى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى كانالدار قايتا جاڭعىرتىلاتىنى تۋرالى ايتقان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى سونىمەن بىرگە جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوشىرۋدى تاپسىردى. بۇل رەتتە وسى سۋ نىساندارىن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى ورداباسى, وتىرار, بايدىبەك, ساۋران اۋداندارى مەن ارىس, كەنتاۋ قالالارىنىڭ 80 مىڭ گەكتارعا جۋىق سۋار­مالى جەرىن جانە تۇركىستان قالاسىن كوگالداندىرۋ جۇمىستارىن اعىن سۋمەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ەلىمىزدەگى سۋارمالى القاپتاردىڭ 4/1 بولىگى تۇركىستان وبلىسىنا تيەسىلى. سوندىقتان اعىن سۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى جانە تۇراقتى نازاردا», دەدى دارحان ساتىبالدى.

بۇگىندە وڭىردە شارۋالاردىڭ سۋدى قاجەتتىلىكتەن ارتىق پايدالانۋىنا, اعىن سۋ ىسىرابىنا جول بەرمەۋ جانە سۋ بەرۋ ءتارتىبىن رەتتەۋ ءۇشىن ناقتى تاريف بەكىتىلگەن. شارۋالارعا اعىن سۋدى تەك قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس ءبولۋ ءتارتىبى ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار سۋ شىعىنىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا «تۇركىستان» ماگيسترالدى كانالىنىڭ ءبىر بولىگىن تەمىر بەتونمەن قاپتاۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, بارلىق شليۋزدارداعى سۋ ولشەگىشتەر ەسەپكە الىنعان. سۋ بالانسىن ساقتاۋ جۇمىستارى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلگەن. وبلىس اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, «شاردارا» سۋ قويماسى مەن «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىندە, «قوسقارعان» جانە «كەڭساي-قوسقارعان-2» سۋ قويمالارىندا سۋ جەتكىلىكتى. وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار سۋ نىساندارىنىڭ جوبالارى ازىرلەنۋدە. «بايدىبەك اتا» سۋ قويماسى سالىنعاندا سۋارۋ ماۋسىمىندا «بوگەن» سۋ قويما­سىنا 68 ملن تەكشە مەتر, سونداي-اق اتالمىش سۋ قويماسىنا «بورالداي» سۋ قويماسى جوباسى ناتيجەسىندە سۋارۋ ماۋ­سىمىندا 65 ملن تەكشە مەتر اعىن سۋ قوسىمشا جەتكىزىلەدى. ەكى قويمانى سالۋ ەسەبىنەن الداعى جىلدارى تۇركىستان ءوڭىرى كەپىلدى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇدان بولەك, سۋ نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ, مەليوراتيۆتىك جاع­دايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا, وبلىس اكى­مى­نىڭ تاپسىرماسىمەن 15 سۋ نىسانىن كۇردەلى جوندەۋ, 5 نىساندى اعىمداعى جون­دەۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 3,7 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ناتيجەسىندە 63 شاقىرىم كانال كۇر­دەلى جانە اعىمداعى جوندەۋدەن وتكى­زىلىپ, 11,2 مىڭ گەكتار جەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جاقسارادى. ال «تۇران سۋ» شجق مكك ءوز قارجىسى ەسەبىنەن بيىل ورداباسى, ساۋران اۋداندارى مەن ارىس قالاسىندا جوسپارلانعان 230 شاقىرىم كانالدارعا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارىنىڭ بۇگىندە 72 شاقىرىمى اتقارىلعان. توزىعى جەتكەن سۋ نىساندارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماقساتىندا سايرام اۋدانىندا توتەنشە جاعداي قاۋپى بار «اقباي قاراسۋ» كانالىن, شاردارا اۋدانىندا كانالداردى كۇردەلى جوندەۋ, كەلەس اۋدانىندا جالپى 75 كانالدى اعىمداعى جوندەۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق 5 اۋداندا ورنالاسقان 12 سۋ قويماسىن اۋداندىق مەنشىكتەن وبلىستىق كوممۋنالدىق مەنشىككە قابىلداۋ شارالارى اتقارىلۋدا.

وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى تۇرعانبەك وسپانوۆ مول ءونىم الۋ ديقاندارعا عانا ەمەس, سالا ماماندارىنا دا ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەيتىنىن ايتادى. «ەندى ەگىس كولەمىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ساپاعا ءمان بەرەتىن كەز جەتتى. ساپالى ءونىم ديقاننىڭ ماڭداي تەرىنىڭ عانا جەمىسى ەمەس, ول تۇقىمنىڭ سور­تى مەن تىڭايتقىشقا دا, سۋعا دا تاۋەلدى. تۇ­قىم جاقسى بولماسا القاپتى قانشا كەڭەيت­كەنىمەن, ءونىم مولايمايدى», دەيدى باسقارما باسشىسى. اتالعان باس­­قار­مانىڭ رەسمي مالىمەتتەرىنە سۇيە­ن­سەك, بيىل وبلىس بويىنشا ەگىستىك­تى ارتاراپتاندىرۋعا سايكەس ءداندى دا­قىلداردىڭ ەگىس كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,3 مىڭ گەكتارعا ارتىپ, بارلىعى 318 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلعان. ال مال ازىعى داقىلدارى القابى 6,7 مىڭ گەكتارعا كوبەيىپ, 227,7 مىڭ گەكتارعا جەتتى. كوكونىس, كارتوپ, باقشا داقىلدارىن ەگەتىن القاپ 9,7 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, 129,1 مىڭ گەكتار بولادى. كەرىسىنشە ماقتا پلانتاتسياسى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 14,9 مىڭ گەكتارعا قىسقارادى. مايلى داقىلدار القابى دا 6,3 مىڭ گەكتارعا قىسقارتىلىپ, 73,5 مىڭ گەكتار بولادى. جالپى, وبلىس­تا جوسپارلانعان 488,6 مىڭ گەكتار جەر جىرتۋ جانە 115 مىڭ گەكتار سور شايۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالعان.

تۇركىستان وبلىسى