كولەڭكەلى نارىقتىڭ قۇرىعى ۇزىن

الماتىداعى ء«ۇش قوڭىر», «ۆەسنوۆكا», «سەنىم» تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالعان Development قۇرىلىس كومپانياسى مەن «ليدەر­ گرۋپپ» سەرىكتەستىگى ءوز ۇلەسكەرلەرىن تاقىر­عا وتىرعىزىپ كەتكەن. ازاماتتار ءۇش جىل­دا ء«ۇش قوڭىر» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنەن پا­تەر الۋ ءۇشىن قارجىسىن قۇيعان. ۇلەس­كەر­لەر­دىڭ ءبىرى دانيار نيازباەۆ جۋرنا­ليس­تەرمەن­ كەزدەسكەن كەزدە 24 ملن تەڭگەنى تو­لىق تولەپ, ىشىنە كىرىپ كورىپ, العان پاتەرىنە باس­قا بىرەۋلەردىڭ جوندەۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزىپ جاتقانىن ايتقان. ىلە-شالا 5 ناۋ­­­رىزدا «Lider Group Consalt» جشس ديرەك­تو­رى جانە بىرنەشە لاۋازىمدى تۇلعا, ء«ۇش قوڭىر» جانە «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشەن­دەرىن سالۋشىلار قاماۋعا الىندى. ولار­دى ەكى ايعا قاماۋ تۋرالى بۇلتارتپاۋ شارا­سى قولدانىلدى. قاراجات كەيبىرىنە قاي­تارىلسا دا, سول قارجىعا ءدال سونداي ءۇي سا­تىپ الۋ مۇمكىن ەمەس. ال پوليتسيا وكىلى وسى ­كومپانيانىڭ ديرەكتورىنا قاتىستى الاياق­تىق بابىمەن تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقانىن جەت­كىزدى.

ەكونوميست ەلدار ءشامسۋتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, الماتىدا الدانعان ۇلەسكەر­لەر­دىڭ ماسەلەسىن تەز ارادا شەشۋ مۇمكىن بولما­دى,­ سەبەبى اۆتونەسيەمەن سالىستىرعاندا بۇل جەردە ادامدار الدىن الا قوماقتى سوما بە­رىپ قويعان. الدىن الا تولەم مىندەتتى تۇر­دە قاجەت ەدى, ويتكەنى «7-20-25» بويىنشا بەكى­تىلگەن پاتەردىڭ ەڭ جوعارى باعاسى (25 ملن)­ مەن نارىقتاعى ساتىلاتىن باعاسىنىڭ (38 ملن) ايىرماشىلىعى 10 ملن-نان اسادى جانە­ بۇل سومانى ساتىپ الۋشى برونداۋ نەمە­سە­ ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىمشارت بويىن­شا تولەيدى.

الماتى اكىمى ەربولات دوساەۆ قالاداعى ەكى تۇك-ءنىڭ الدانعان ۇلەسكەرلەرىنىڭ ماسە­لە­سىنە وراي, قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرىگىپ, قۇرى­لىس كومپانياسى ءىس-ارەكەتىنىڭ زاڭدى­لىعىن تەكسەرۋدى تاپسىردى.

ء«ۇش قوڭىر» جانە «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشەن­دەرىن سالعاندار قاماۋعا الىندى, پاتەر­لەرگە سانكتسيا سالىندى. الماتى پولي­تسيا دەپارتامەنتى اتالعان تۇرعىن ءۇي كەشەن­دەرىنىڭ ۇلەسكەرلەرىنىڭ ۇجىمدىق ارىزى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابى 4-بولىگى 2-تارماعى (الاياقتىق) بويىنشا قىلمىستىق ءىستى تەرگەپ جاتىر. الماتى قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى قىلمىستىق ىستەر ءبىر وندىرىسكە بىرىكتىرىلىپ, تىنتۋلەر جۇرگىزىلىپ, بارلىق قۇجات تاركىلەنىپ, ساراپتاما دايىندالىپ جاتقانىن ايتتى. «الماتى قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى تەرگەۋ ورگانىنىڭ «Lider Group Consalt» جشس ديرەكتورى مەن بىرقاتار لاۋازىمدى تۇلعانى قاماۋعا الۋدى سانكتسيا­لاۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن قولدادى. تەرگەۋ سوتىنىڭ سانكتسياسىمەن بۇل تۇلعالار ەكى اي مەرزىمگە ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا قاماۋعا الىندى», دەلىنگەن حابارلامادا.

ەسكە سالا كەتەيىك, الماتىدا الدانعان ۇلەسكەرلەر قالا اكىمىنەن سالىنىپ بىتپەگەن «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋدى سۇراعان ەدى. ولار قىلمىس­تىق ءىس قوزعالعانىنا قاراماستان, قۇرىلىس سالۋشىنىڭ پاتەر­لەردى ساتۋدى­ جالعاستىرىپ جاتقانىن مالىم­دەدى. ال «ۆەسنوۆكا» تۇرعىن ءۇي كەشە­نىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ, ۇلەسكەرلەر اقشا­سىز,­ باسپاناسىز قالدى.

ۇلەسكەرلەر نەگە الدانادى؟

بۇل سۇراقتىڭ 100 ءتۇرلى جاۋابى­ بار. ولاردىڭ ءبارى ەستىر قۇلاققا قيسىندى. تاۋەل­سىز­ ساراپ­شىلار قۇرىلىس نارىعىنداعى ويىن­­شىلاردىڭ كەمى 30 پايىزى كولەڭكەدە جۇر­گەنىن ايتادى. كولەڭكەلى اينالىمى بار­ مونوپوليالانعان نارىق «جارىققا شى­عۋعا» ءالى دايىن ەمەس. ولاردىڭ پروب­لەماسىن شەشپەسەك, 2006-2007 جىل­دار­دا­عى يپوتەكالىق داعدارىسقا قايتا تاپ بولۋى­مىز ابدەن مۇمكىن. سول جىلدارى جۇزدە­گەن قۇرىلىس كومپانياسى بانكروتقا ۇشى­را­عانىن, مەملەكەت 65 مىڭ ۇلەسكەردىڭ ماسە­لەسىن شەشۋ ءۇشىن جۇزدەگەن ملرد تەڭگە بولۋ­گە ءماجبۇر بولعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز.

قازىر ەل كولەمىندە مىڭداعان ۇلەسكەردىڭ جاعدايى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەگەن دەگەن پىكىر بار. كولەڭكەلى نارىق جاعدايدى الدىن الا بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, سەبەبى كولەڭكەمەن كۇرەسۋ مۇمكىن ەمەس. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ 60 پايىزى زاڭسىز جانە ۇلەستىك قۇرىلىستىڭ كولەڭكەلى سحەماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىنى, قۇرىلىستىڭ سوڭىنا دەيىن جەتكىزەرىنە كەپىلدىك بەرىلمەيتىنى قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ايتىلعان.

ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قاي­تا جانداندىرۋدىڭ تەتىكتەرىن ىزدەپ, قول­دا­نىسقا ەنگىزۋگە دايىندالىپ جاتىر. پاتەر­لەردى ۇلەسكەرلەردىڭ كولەڭكەلى ەمەس, زاڭدى­ جولمەن ساتىپ الۋىنا جول اشۋ ءۇشىن نىسان­عا مەملەكەتتىك كەپىلدىك قولجەتىمدى بولا تۇسپەك. وسىنداي كەپىلدىكتى بەرەتىن «قازاق­ستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» اق قۇرى­لىس كومپانيالارىنان تالاپ ەتەتىن قۇجات­تار ءتىزىمى كۇرت ازايتىلعانى وسىعان دەيىن­ ايتىلعان.

2023 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا يندۋس­تريا­ جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيس­­ترىنىڭ №432 بۇيرىعى بويىنشا بىرىڭ­عاي­ وپەراتور – «قازاقستان تۇرعىن ءۇي كوم­پا­نيا­سىنىڭ» كەپىلدىگىن الۋ ءۇشىن قۇجاتتار سانى ەكى ەسە قىسقاردى.

ءبىزدىڭ ەلدە ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان اقشا­سى­ن­ىڭ زاڭدىلىعىن باقىلايتىن جۇيەنىڭ جوق­تىعى نارىقتىڭ كولەڭكەلى سەگمەنتىنىڭ تا­مىرىن تەرەڭدەتىپ جىبەرگەنىن ساراپشى­لار­ كوپتەن ايتىپ ءجۇر. قازاقستان قۇرىلىس­شى­لار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور ميكريۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الماتى مەن استاناداعى پاتەردىڭ ءبىر شارشى مەتر ءۇشىن­ باعاسى 230-250 مىڭ تەڭگە بولاتىن بول­سا, بۇعان كۇمانمەن قاراۋ كەرەك.

«نارىقتاعى شاعىن قۇرىلىس كومپا­نيا­­لارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى «پيراميدا جۇيە­سىمەن» جۇمىس ىستەيتىن بولعان. قازىر­گى باس­تى مىندەت – زاڭدى بارىنشا تار­تىمدى ەتىپ, «كولەڭكەلى» نارىقتان با­سىم­دىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالۋ كەرەك. قازىر ىشكى نارىقتا شامامەن 634 نىساننىڭ قۇرى­لىسى ءجۇرىپ جاتىر. بىراق ولاردىڭ بارلى­عى­نىڭ بىردەي جىل سوڭىنا دەيىن امان-ەسەن ساقتالاتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە ال­مايدى. تۇرعىن ءۇيدى ساتىپ الۋ-ساتۋ مامى­لەلەرىنىڭ سانى, جاڭا نىسانداردىڭ قۇرى­لى­سى ازايىپ كەلەدى. ءبىراز كومپانيالار كەي­بىر تەتىكتەر ارقىلى نارىقتاعى ورنىن ساق­تاپ قالۋعا تىرىسىپ جاتىر», دەيدى ۆ.ميكريۋكوۆ.

ساراپشى نارىق قازانىنىڭ توڭكەرىلىپ قالۋى­نا ەشبىر سەبەپ جوق ەكەنىن اشىپ ايتىپ­ وتىر. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعا­سى سوڭعى 2-3 ايدا تۇراقتى. لوگيس­تي­كالىق تىزبەكتەر قالپىنا كەلە باس­تادى. قۇرىلىس كومپانيالارى جاڭا جاع­داي­لار­دا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلىپ قالدى. تەڭ­گە باعامى بىرقالىپتا تۇر. دەمەك قۇرى­لىس كومپانيالارىنىڭ تاۋار باعاسى قىم­باتتاپ, جۇمىسىمىزدى اياقتاي الماي قال­دىق­ دەپ بايبالام سالۋىنا سەبەپ جوق.

«وتكەن جىل قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتە­ريالدارى ءوندىرىسىنىڭ دەڭگەيىن كوتە­رە­تىن­دەي وزگەرىستەر الىپ كەلمەدى. يمپورتقا تاۋەل­دىلىك دەڭگەيى سول دەڭگەيدە قالدى. الدا­عى بىرەر جىلدا تۇرعىن ءۇي باعاسى ارزاندامايدى. باعانى قازىرگى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى – جەتىستىك», دەيدى ساراپشى.

تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ينۆەستيتسيانى كوبى­رەك سالۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشۋگە مۇم­كىندىك بار ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ارلەۋ ماتەريالدارىن, لاك-بوياۋ بۇيىمدارىن, كەراميكالىق پليتالار مەن سانيتارلىق-تەحنيكالىق بۇيىمداردى ءوندىرۋدى ىنتالاندىرۋى كەرەك.

بولجامدارعا سايكەس, 2023 جىلى قازاق­ستان­نىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىن قيىن­ كەزەڭ كۇتىپ تۇر. سوزىلمالى سيپات الا­ باستاعان ەكونوميكالىق داعدارىس پەن­ قىمباتشىلىق حالىقتىڭ تولەم قابى­لەت­تىلىگىن تومەندەتىپ, قۇرىلىس سالاسىن بۇ­يىردەن سوققىلاپ جاتىر. قۇرىلىس سالۋ­شى­لار­دىڭ 83 پايىزى ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى زاڭ­نىڭ تالاپتارىن ورىنداي المايدى. تەك 17 پايىزى عانا ۇلەستىك قاتىسۋ زاڭىنىڭ شەڭ­بەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ال 6 پايى­زى «قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» ­اق ارقىلى, ال 11 پايىزى اكىمدىكتەر مەن­ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جوبالارى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى.

الداعى ۋاقىتتا قۇرىلىس كوم­پا­نيا­­لارى­ تابىستىلىقتىڭ تومەندە­گى­نەن تۇر­عىن ۇيلەردىڭ شارشى مەترىن قىس­قار­تۋعا شەشىم قابىلداۋى مۇمكىن. بۇل سى­ناققا تەك الپاۋىت قۇرىلىس كومپانيالا­رى­ عانا توتەپ بەرە الادى. الماتىداعى قۇ­رى­لىس­ سالاتىن بوس جەردىڭ باعاسى قىمبات. تاۋار­لارى دا ينفلياتسياعا تاۋەلدى بولىپ تۇر.

الماتىنىڭ قۇرىلىس سەگمەنتىنە قال­تا­­لىلاردىڭ ىقىلاسىنىڭ شەكتەن شى­عىپ كەتكەنى وسىعان دەيىن تالاي رەت اي­تىل­عان-دى. بيىل الماتىنىڭ قالالىق ءماس­لي­حاتىنان ماندات العانداردىڭ ارا­سىنان قۇرىلىس سالاسى وداعىنىڭ تور­اعا­سى, ءارى «SHEBERBUILD» قۇرىلىس كوم­پا­نيا­سىنىڭ قوجايىنى ەرالى ساۋرانباەۆ, «Kusto Group» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ وكىلى مۇرات وتەمىسوۆ, «اتريكس-ستروي» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ءامىرجان نابيەۆ, «Qazaq Stroy» قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى بولات يبراگيم ۇلىن بايقاپ قالدىق. تومەن پايىزدىق يپوتەكالىق باعدارلامالار نارىقتان كەتىپ جاتقاندا, قۇرىلىسشىلار جاڭا جول ىزدەيتىنى انىق. تاۋەلسىز ساراپشىلار وسى كۇنگە دەيىن تۇر­­عىن ءۇي نارىعىنىڭ ءىرى ويىنشىلارى ءماسلي­حات ارقىلى ىقپالىن جۇرگىزە بەرە مە دەپ­ الاڭ­داي باستادى. سەبەبى سايلاۋدىڭ الدىن­دا, اقپان ايىندا الماتى اكىمى ەربولات دوساەۆ قالاداعى الماتىدا از قاباتتى­ ۇيلەر عانا سالىناتىنىن ايتتى. باس­قاشا ايتقاندا, الماتىنىڭ ءوز «رۋبليوۆ­كا­سى», سارايلار اۋدانى پايدا بولاتىنىن,­ قالا ورتاسىنداعى ءوندىرىس وشاق­تارى قالا سىرتىندا شىعارىلاتىنىن الما­تى­ اكىمىنىڭ ءوزى ايتتى. ە.دوساەۆ ايتقان جوبا­ ماقۇلدانسا, قالاداعى ۇيلەردىڭ 90 پايى­زى 6 قابات جانە ودان جوعارى كوپپاتەر­لى ۇيلەر بولماق. 7,8 پايىزى تاۋنحاۋس­ ۇلگىسىندەگى از قاباتتى, 2-3 قاباتتى عيماراتتار, 2,2 پايى­زى ساراي­لار مەن كوتتەدجدەر بولادى.­ قىسقاسى, الماتىنىڭ اكىمى 2020-2040 جىلدار ارالىعىندا 45 ملن 607,5 مىڭ شارشى­ مەتر بولاتىن جاڭا تۇرعىن ءۇي قالا­شى­عىن­ سالىپ تاستاۋعا بەكىنىپ وتىر.

«مەملەكەت باسشىسىمەن كەزدەسۋىمدە ول الماتىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى زاڭ ارقىلى جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى قۇرىلىسقا قاتىستى تالاپتاردى كۇشەيتەتىن تاسىلدەردى ماقۇلدادى. كوكتەمدە وسى جۇمىستى باستايمىز جانە ءبىزدى دەپۋتاتتار قولدايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەگەن اكىم الەۋمەتتىڭ قالتاسى كوتەرەتىن پاتەرلەر جايلى اۋزىن اشپادى.

قارجى تالداۋشىسى ەرلان يبراگيم قۇرىلىس نارىعىن سكرينگتەن وتكىزبەي جاتىپ, جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قيسىنسىز ەكەنىن ايتادى. الماتىدا شارشى مەترى 1 ملن تەڭگە تۇراتىن ۇيلەردەگى پاتەرلەردىڭ قانشا پايىزى بوس تۇرعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, الماتىنىڭ قۇرىلىس نارىعى باعا كوپىرشىگىنىڭ دەفلياتسيا كەزەڭىنە جاقىنداپ قالدى. قازىرگى جاعدايدى وسىدان 5-6 جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. تۇرعىن ءۇيدى ساتۋمەن عانا شەكتەلىپ كەلگەن نارىق كەلمەسكە كەتتى. بىزگە نارىقتىڭ تالعامى ەمەس, قالتاسىن, ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن قاپەرگە الىپ ءجۇرۋ, تەك ءسان­-سالتانات قانا ەمەس, ەستەتيكا مەن ەكونو­­ميكانىڭ تەپە-تەڭدىگىنە ءباس تىگۋ ماڭىز­دى بولماق.

ە.يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا, الماتىنىڭ كەلبە­تىن جاسارتامىن دەگەن اكىمنىڭ نيەتى دۇرىس­. ەگەر كوزىن تاپساق, بۇل جوبا ءوزىمىزدىڭ قۇرى­لىس تاۋارلارى سەگمەنتىن دامىتۋعا سەر­پىن بەرەتىنى انىق.

«الماتى بيلىگى الماتىدا شارشى مەترى­ 300-350 تەڭگە بولاتىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ­دىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن ءبىلىپ وتىر. مەم­لەكەت تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇلەسىن ازاي­تۋعا نيەتتى. تۇرعىن ءۇي كەشەن­دە­رىن­دەگى پاتەرلەردىڭ 10 پايىزىن قۇرىلىس كوم­پا­نيا­­لارىنىڭ قارجىسىمەن سۋبسيديا­لاي­تىن­ تالاپ ەنگىزەتىن كەز كەلدى. مۇنداي تا­لاپ حالىقارالىق تاجىريبەدە بار. بۇل تا­لاپ اۋادان اقشا جاساپ كەلگەن قۇرىلىس ماگنات­تارىنىڭ تابەتىن تەجەيدى, نارىقتا جاڭا­ ويىن­شىلاردىڭ تىنىسىن اشادى», دەيدى ول.

ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمى بىرجاقتى: ەل تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە يپوتەكالىق باعدارلامانىڭ ءوزى قىمبات, جالعا الۋ قولجەتىمسىز بولىپ بارادى. سونىمەن قاتار استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنا قاتىستى 2023 جىلعا ارنالعان بولجامدار نەگىزىنەن ازىرگە ءماز ەمەس. نارىقتاعى باعانىڭ ءبىر اياعى ەلدە بولسا, ءبىر اياعى ينفلياتسيانىڭ قاناتىنا جارماسىپ تۇر.

سونىمەن قاتار Moody's حالىقارالىق رەي­تينگ اگەنتتىگىنىڭ ەسەبىندە الەمدىك تۇر­عىن ءۇي نارىعىندا باعا باسەڭدەي باس­تا­­عانى ايتىلعان. ال ءبىزدىڭ نارىق ءۇشىن قۇ­رىلىس ماتەريالدارى نارىعىنداعى يم­پورت­قا شەكتەن تىس تاۋەلدىلىك الدەقايدا ما­ڭىزدى بولىپ تۇر.

الماتى