مەملەكەتشىل تۇلعا

ستاتيستيكاعا سۇي̆ەنسەك, كەڭەستىك ازەرباي̆­جاندى اليەۆ باسقارعان جىلداردا 1 155 كىتاپحانا, 1 316 كلۋب, 849 مەكتەپ, 44 مۋزەي̆ پاي̆­دالانۋعا بەرىلدى. 1971 جىلى ول اسكەري بەي̆ىمدەلگەن مەكتەپ-ينتەرناتتى قۇرۋعا باستاماشىلىق تانىتقان

بالالىق جىرى

1923 جىلعى كوكتەمنىڭ جاز­عا بەرگىسىز جىلى كۇندەرىنىڭ بىرىندە دۇنيە ەسىگىن اشقان نارەستە ءاليرزا مىرزا مەن ىززەت حانىم اليەۆتەردىڭ وتباسىنا باقىت اكەلدى. ول ناحچىۆاندا مەكتەپتە جۇرگەندە-اق العىر­لىعىمەن كوزگە ءتۇستى. مىن­دەتتى وقۋ پاندەرىن دە يگەرىپ, شىعار­ماشىلىقپەن دە اينا­لىسۋعا ۋاقىت تاباتىن. گەي̆دار سۋرەتتى جاقسى سالدى. ەجەلگى وركەنيەتتەن قالعان ساۋ­لەت ۇي̆ىندىلەرى, ارحەولوگيالىق ەس­كەرت­­كىشتەر, اتروپاتتىڭ باي̆ مۇرا­سى ونى شابىتتاندىراتىن. شى­عىستىڭ كلاسسيكالىق ولەڭ­دەرى, ازەرباي̆جان ەپوسى, ورىس پوەزيا­سى كوركەمسوزگە قۇمارتقان بولا­شاق ۇلت كوش­باسشىسىن بەي̆­جاي̆ قالدىرمادى. ول تەاتردى دا جان-تانىمەن جاقسى كوردى. كورەر­مەن رەتىندە عانا تاماشالاماي, حالىق ەپوس­تارىنىڭ, ازەرباي̆جان, ورىس, ەۋروپا كلاسسيكالىق تۋىن­دى­لاردىڭ كەي̆ىپكەرلەرىن سومدادى. بۇعان قوسا اسەرشىل ورەن حح عاسىردىڭ ەرمەگىنە اي̆نالعان كينو مەن سپورتقا دا جاقىن بولدى.

گەي̆دار اليەۆ ناحچىۆان پە­داگو­گيكالىق تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەندە العىرلىق ءھام كوش­باسشىلىق قاسيەتىمەن كوزگە ءتۇستى. اسكەري-سپورتتىق داي̆ىن­دىعى مىعىم بوزبالاعا سىنىپتاستارى «گەنەرال» دەگەن لاقاپ ات تا بەرگەن ەدى. اعا بۋىن اسكەري جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى دە وعان: «سە­نىڭ بولا­شا­عىڭ زور. تۇبىندە گەنەرال بولا­سىڭ», دەپ بىرنەشە مارتە اي̆تقان ەكەن.

سونىمەن 1939 جىلى گەي̆­دار سول ۋاقىتتا ۋچيليششە مار­تەبەسىن الىپ ۇلگەرگەن ناح­­چىۆان پەداگو­گيكالىق تەحنيكۋمىن ۇزدىك ءبىتىر­دى. قۇر­مەت گراموتاسى مەن مەكتەپ مۇعالىمى اتتەستاتىنا يە بولعان ول ەندىگى ۋاقىتتا جارتىلاي̆ ورتا جانە ورتا مەكتەپتەردىڭ 1-4 سىنىپتارىنا جانە باستاۋىش مەكتەپتەردە ساباق بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. دارىندى تۇلەكتەن تاماشا پەداگوگ شىعاتىنى دا ءسوزسىز ەدى. ايتسە دە ون التى جاس­­­تاعى جىگىتكە مۇعالىمدىك جۇ­مىستىڭ اياسى تار كورىندى. رومانتيزم مەن ىسكەرلىك, يدەا­ليزم مەن پراگماتيكا ۇلكەن ومىرگە العاشقى قادامىن جاسا­عان گەي̆داردىڭ ومىرلىك ۇستا­نىمدارىن قالىپتاستىردى.

قالىپتاسۋ كەزەڭى

ارماننىڭ جالىنان ۇستا­عان كەيىپكەرىمىز ەل استاناسى – باكۋ­دى بەتكە الادى. م.ازيز­بەكوۆ اتىنداعى ازەر­باي̆جان يندۋستريالدى ينستي­تۋتىنا تۇسۋگە جول اشى­لىپ, ساۋ­لەت ونەرىنە ەتەنە ارا­لا­سۋ­دىڭ مۇمكىندىگى تۋدى. ەكى سە­مەس­­تردى ءساتتى بىتىرگەن سوڭ گەي­­̆دار اليەۆ باكۋدى تاس­تاپ, 1940 جىلى ناحچىۆانعا قاي̆­تىپ كەلدى. ءدال وسى جەردە ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس باستالعانىن, 1941 جىلى يرانعا كەڭەس اسكە­رىنىڭ كىر­گىزىلگەنىن ەستىدى. بۇدان كەي̆ىن ازەرباي̆جاننىڭ بولاشاق كوش­باس­شىسىنىڭ ءومىرىن وزگەرت­كەن كەزەڭ كەلدى. تابيعي دارىنى, جادىنىڭ مىقتىلىعى, عى­لىمعا يكەمدىلىگى جاس گەيدار اليەۆ­تىڭ مەملەكەتتىك قا­ۋىپ­سىزدىك قىزمەتىنە سەنىممەن قا­دام باسۋى­نا نەگىز بولدى. بىر­نەشە جىل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, كەڭەس وداعى كگب-سىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن مەڭگەرگەن مامان كوپتەگەن لاۋازىمدى قىز­مەت­تى اتقاردى. 1967 جىلى ازەر­باي̆جان كسر مي­نيسترلەر كەڭە­سىنىڭ جا­نىنداعى مقك تور­اعاسى لا­ۋا­زىمىنا تاعايىن­دالدى. سول جىلدىڭ قازان اي̆ىندا گەنەرال-ماي̆ور شەنى بەرىلدى. كەيىپ­كەرىمىز 1966 جىلى ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇ­شە­لىگىنە ءوتتى.

1969 جىل­دىڭ ماۋسىمىندا ازەر­باي̆­جان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىندا گەيدار اليەۆ رەس­پۋبليكا ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى.

كوشباسشى جولى

كەيىپكەرىمىز بيلىك قۇرعان تۇستا حازار تەڭىزىنىڭ باتىس بەتىندەگى حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تى جاق­ساردى. ازەرباي̆جان دامۋ­دىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. مىسالى, 1970-1980 جىلدارى ءجۇزىم ءوندىرۋ ون ەسەگە ارتىپ, جىلىنا ەكى ءجۇز مىڭ توننادان ەكى ميلليون تونناعا كوتەرىلدى. وسىنىڭ ەسەبىنەن ازەرباي̆جاننىڭ داۋلەتى ارتتى.

ارينە, ەڭ باستىسى ينفرا­قۇرىلىم مەن ءوندىرىس تەحنولوگياسىن جاڭارتۋ, ونىڭ ىشىندە نەگىزگىسى – مۇناي̆ سالاسى نازارعا الىندى. جاڭادان مۇناي̆ مەن گاز وندىرەتىن جابدىقتار ىسكە قوسىلىپ, مۇناي̆ اي̆ىرۋ زاۋىتتارى جاڭعىرتىلدى. گاز وڭدەۋ زاۋىتى تولىق قۋا­تىن­دا جۇمىس ىستەي̆ باستادى. بۇل – رەسپۋبليكاداعى وسى با­عىت­تاعى جالعىز كاسىپورىن بولا­تىن. 1986 جىلداعى قاي̆تا قۇرۋ جۇمىستارىنان كەي̆ىن كاسىپ­ورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى 6,5 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرۋدى قامتىدى.

مادەنيەت سالاسىنا دا ەرەكشە ءمان بەردى. ستاتيستيكاعا سۇي̆ەنسەك, كەڭەستىك ازەرباي̆­جاندى اليەۆ باسقارعان جىلداردا 1 155 كىتاپحانا, 1 316 كلۋب, 849 مەكتەپ, 44 مۋزەي̆ پاي̆­دالانۋعا بەرىلدى. 1971 جىلى ول اسكەري بەي̆ىمدەلگەن مەكتەپ-ينتەرناتتى قۇرۋعا باستاماشىلىق تانىتقان. بۇل مەكتەپ رەسپۋبليكادا وسىنداي̆ باعىتتاعى ءبىرىنشى وقۋ ورنى ەدى. قازىرگى كەزدە وسى اسكەري ليتسەي̆ ازەرباي̆جاندا ازاماتتىق سوعىس كەزىندە بەل­گىلى اسكەرباسى, ديۆيزيا كو­مان­ديرى بولعان دجامشيد ناح­چىۆانسكي̆دىڭ اتىندا.

اراعا كوپ ۋاقىت سالماي̆, ماسكەۋدە گەي̆دار ءاليرزا ۇلى اليەۆ كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعاي̆ىندالدى. كوكپ وك پلەنۋمىندا كانديداتتان كوكپ وك ساياسي بيۋرو مۇشەلىگىنە اۋىستىرىلدى. ول بۇدان بىلاي̆ قۇرلىقتىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان جانە الەمدىك ساياسي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇي̆ەلەردىڭ جارىسىندا الدىڭعى قاتارلى رولگە ۇمتىلعان مەملەكەتتىڭ جوعارى بيلىگىنە قاتىسۋشىلار قاتارىنان تابىلدى. گ.اليەۆ 1982-1987 جىلدارى ەڭ جاۋاپ­تى قىزمەتتەردە تابىستى ءارى جا­سامپاز جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. دەگەنمەن 1987 جىلى سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا قارسىلىق رەتىندە وتستاۆكاعا كەتتى.

مەملەكەتشىلدىك ميسسياسى

بالكىم, ازەربايجان حال­قىنىڭ اردا ۇلى ۇلكەن سايا­ساتتاعى قىزمەتىن وسىمەن توق­تاتۋى مۇمكىن ەدى. الايدا تالاي جىل «قارا قازان, سارى بالا» قامى ءۇشىن تەر توككەن ازا­مات ەلىنىڭ باسىنا كۇن تۋعان­دا قاراپ وتىرا المادى. 1980-جىلداردىڭ اياعىندا تاۋ­لى قاراباقتا شيەلەنىس ءورشىپ, 1990 جىلعى قاڭتاردا باكۋدە نارازىلىق بولدى. كەڭەس ۇكىمەتى شاھارعا اسكەر كىرگىزىپ, كوشەگە شىققانداردى اياۋسىز باسىپ-جانشىدى. بەي̆بىت تۇرعىنداردىڭ وققا ۇشقانى, قاڭتاردىڭ 19-ىنان 20-نا قا­راعان تۇندەگى وقيعالاردا كوپ­تەگەن ادامنىڭ قازا بولعانى تۋرالى گەي̆دار ءاليرزا ۇلى 20 قاڭتار كۇنى تاڭەرتەڭ ەستىدى. سول ۋاقىتتا ول «بارۆيحا» شي­پاجاي̆ىندا دەمالىپ جاتقان ەدى. مۇنى ەستىگەن گ.اليەۆ بىر­­دەن ماسكەۋگە جينالدى. «سول قيىن-قىستاۋ كۇندەرى ءبىز ءبىر-اق نارسەنى ارماندادىق, حال­قىمىزبەن بىرگە بولۋدى, ولارعا قولداۋ كورسەتۋدى وي̆لا­دىق», دەپ ەسكە الادى سول ءساتتى ازەربايجاننىڭ قازىرگى پرە­زيدەنتى يلحام اليەۆ.

وسىلايشا, گەيدار اليەۆ ۇلكەن ساياساتقا قايتا ارالاستى. 1991 جىلدىڭ 4 قىركۇي̆ەگىندە ناحچىۆان مەدجليسىنىڭ سەسسيا­سىندا ونى اۆتونوميا پار­لا­مەنتىنىڭ توراعالىعىنا سايلادى. اليەۆتىڭ بۇل لاۋازىمنان باس تارتۋىنا قاراماستان, مەدجليس ونى ولكەنىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىگىنىڭ باسشىسى ەتىپ بەكىتتى. ناحچىۆاننىڭ دەموكراتيالىق باستامالارى بۇكىل ازەرباي̆جان ءۇشىن ۇلگى بولدى: 1991 جىلدىڭ 5 اق­پانىندا جوعارعى كەڭەستىڭ شەشىمىمەن رەسپۋبليكا اتاۋ­ى قاي̆تارىلىپ, ازەرباي̆­جان دە­­موكراتيالىق رەسپۋبلي­كا­­سىنىڭ ءۇش ءتۇستى تۋى مەم­لە­كەتتىك باي̆راققا اي̆نالدى.

1991 جىلدىڭ 18 قازانىندا ازەرباي̆جاننىڭ جوعارعى كەڭەسى مەم­لەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق اكتىنى قابىلدادى. سول جىلدىڭ 29 جەلتوقسانىندا رەفەرەندۋم ءوتىپ, وعان رەسپۋبليكا حال­قىنىڭ 95 پاي̆ىزى قاتىستى. وسىلاي̆شا, ازەرباي̆جاننىڭ ەگەمەندىگىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى شەشىمى قۋاتتالدى.

دەگەنمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارى كاسپي تە­ڭىزىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان مەملەكەت ءۇشىن وڭايعا سوق­پادى. ەلدە كوپتەگەن ساياسي قاق­تىعىستار بولدى. بيلىك ءۇشىن تالاس ءجۇرىپ جاتتى. بەيبىت حالىقتىڭ قانى توگىلدى. وعان قوسا, قاراباقتاعى احۋال دا جاع­دايدى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. مارداكەرتى قۇلاپ, اگدامىنان ايىرىلعان ازەربايجان حالقى ەلدى باستايتىن كوشباسشى ىزدەدى. سول كەزەڭدە كوپشىلىكتىڭ اۋزىندا گەيدار اليەۆتىڭ ەسىمى اتالا باستاعان-دى.

ول 2003 جىلعى 31 قازانعا دەيىن مەملەكەتتى باسقاردى. وسى كەزەڭ ارالىعىندا ازەربايجان قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن ءوتىپ, قارىشتاپ دامىدى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى كوتەرىلدى. ماسەلەن, 1994 جىلى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 1,8 ترلن مانات­قا ارەڭ جەتسە, 1999 جىلى 16,4 تريلليون ماناتتى قۇرا­دى. ين­فلياتسيا كولەمى كۇرت تومەن­دەدى, بيۋدجەت ءتۇسىمى كوبەيىپ, شىعىنى ازايدى. 1995-2011 جىلدارى ازەرباي̆جان ەكونوميكاسىنا سالىنعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى الپىس ءۇش ميلليارد دوللاردان اسادى. بۇعان قوسا, ەل ينۆەستيتسيا ەكسپورتەرىنە دە اي̆نالىپ, تۇركيا, رەسەي̆, بالقان ەلدەرى, ۋكراينا جانە باسقا دا مەم­لەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا كوپتەگەن ميلليارد ينۆەستيتسيا قۇي̆دى.

دوستىقتىڭ التىنكوپىرى

قازىرگى تاڭدا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جوعارى دەڭ­گەيگە يە. حالىقتارىمىزدىڭ دوستىعى باۋىرلاستىق قانا ەمەس, تاريحي تامىرلاستىقتا دا جاتىر. قازاقستانداعى ازەر­­بايجان دياس­پوراسى بۇ­گىندە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جان-جاقتى ۇلەسىن قوسىپ وتىر. سول سەكىلدى كاسپيدىڭ ار­عى بەتىندە حالقىمىزدىڭ ءىزى قال­عان. ماسەلەن, ازەربايجاندا قا­زاق دەگەن ۇلكەن ايماق بار.

گەيدار اليەۆتىڭ قازاق­ستان-ازەربايجان قارىم-قاتى­ناسىنىڭ نىعايۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەكىجاقتى ساپارى كەزىندە كوپتەگەن ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. سو­نىڭ ىشىندە كاسپي تەڭى­زىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىق­تاۋعا قاتىستى كەلىسىم بار. بۇ­گىندە ساباقتاستىق جالعاسىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ قوس ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتىپ, ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2022 جىلدىڭ تا­مى­­زىندا ازەربايجانعا رەس­­مي ساپارى بارىسىندا «سترا­تەگيالىق قارىم-قا­تى­­ناس­­­تاردى نى­عايتۋ جانە وداق­تاستىق ىنتىماقتاستىقتى تە­رەڭ­دە­تۋ تۋرالى دەكلارا­تسيا­عا» قول قويىلدى. وسىلاي­شا, وداق­تاستىق قارىم-قاتىناس­تارىمىز تاعى دا جوعارى دەڭ­­گەيدە بە­كىتىلدى. باسقا سالالاردا, سو­­نىڭ ىشىندە مادە­نيەت سا­لا­سىنداعى بايلانىس تا جو­عارى دەڭگەيدە.

سوڭعى جىلدارى ازەربايجان كولىك ينفراقۇرىلىمىن دا­مىتۋعا قوماقتى قارجى قۇي­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇك تا­­سى­مالداۋعا كەرەك قاجەتتى ين­فرا­قۇرىلىم بار. 2005 جىلى باكۋ-تبيليسي-دجەيحان مۇناي قۇبىرى ىسكە قوسىلدى. بۇل قا­زاقستان مۇنايىن شەتەلگە تاسىمالداۋداعى كەلەشەگى جارقىن باعىتتىڭ ءبىرى سانالادى. جىلىنا 15 ميلليون توننا جۇك تاسىمالدايتىن با­كۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى 25 ميلليون تونناعا دەيىن ارتادى. ال باكۋ-تبيليسي-كارس تەمىر جولىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى قازىرگى ءبىر ميلليوننان بەس ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايتىلادى.

ازەربايجان جانە قازاق حالقى تاريحي, مادەني تۇرعى­دان ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن. تا­ۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مادە­نيەت سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق ودان سايىن ورىستەي ءتۇستى. ماسەلەن, 1980-جىلدارى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كىتابى كاسپيدىڭ ارعى بەتىنە كەڭ تارالعانى ءمالىم. ال 2006 جىلى جامبىل وبلىسىندا «ناسيمي» ازەربايجان مادەني ورتالىعى اشىلدى. سونىمەن قاتار 2007 جىلدان بەرى «ۆەتەن» (وتان) گازەتى ازەر­باي­­جان تىلىندە جارىق كورىپ كەلەدى.

عىلىمي مەكەمەلەر اراسىن­داعى ىنتىماقتاستىق تا بەل­سەندى دامۋ ۇستىندە. ەكى ەلدىڭ ستۋدەنتتەرى ازەربايجان مەن قازاقستان ءبىلىم وردالارىندا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ تۇرادى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە ازەر­باي­­جاننىڭ ۇلتتىق كوش­باس­شىسى گەيدار اليەۆ اتىن­داعى ورتالىق, ال باكۋ مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اباي قۇنان­باي ۇلى اتىنداعى قازاق ءتىلى, تاريحى جانە مادەنيەتى ورتا­لىعى بار.

باكۋدە اباي قۇنانباي ۇلى اتىنا, سۋمگايت قالاسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنا كوشە بەرىلگەن. قازاقستاندا ازەربايجانمەن بايلانىستى كوشەلەر جەتەرلىك. ماسەلەن, ازەربايجان پرەزيدەنتى يل­حام اليەۆتىڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا استانادا گەي­دار اليەۆ كوشەسى اشىلدى. الماتىدا فيزۋلي كوشەسى بار.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2022 جىلعى تامىزدا باكۋگە ساپارى بارى­سىندا ازەربايجاننىڭ في­زۋلي قالاسىندا قۇرمانعازى اتىنداعى بالالارعا ارنالعان شىعارماشىلىق دامۋ ورتالىعى جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. جاقىندا «Qazaqstan» تەلەارناسىندا تۇركى دۇنيەسىنىڭ مەملەكەتشىل تۇلعاسى گەيدار اليەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان «عازيز عۇمىر» اتتى دە­رەكتى فيلم كورسەتىلدى. حا­لىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وسى قايراتكەر مەن قاھارمان ازەربايجاننىڭ بۇگىنگى كەلبەتى تۋرالى بىرنەشە جيناق جاريا­لادى.