الاشتىڭ ءبىرتۋار عالىمى

حالەل دوسمۇحامەد ۇلى – قازاق­تىڭ مەديتسينا, جارا­تىلىستانۋ عىلىم­دا­رىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول يۋ.ۆاگنەردىڭ «وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىگى مەن ءتۇزىلۋى» دەگەن ەڭبەگىن قازاقشاعا اۋدارىپ, جەكە وقۋلىق ەتىپ شىعاردى. ءوزىنىڭ «وقۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساق­تاۋ», «ادامنىڭ ءتان تىرشىلىگى», «سۇيەك­تىلەر تۋرالى» دەگەن وقۋلىقتارى جارىق كوردى.

قازاقتىڭ اسىل تەكتى پەرزەنتى, زيالى شوعىردىڭ زەردەلى ءبىر وكىلى – حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ءوز ءداۋىرىنىڭ ناسيحاتشىسى رەتىندە كەنجە قالعان نەمەسە كوكەيكەستى ماسەلەلەر تۋرالى جەدەل قالام تارتىپ, ۋاقىت سۇرانىسىن قا­نا­عاتتاندىرىپ وتىرعان. ونىڭ «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي ناسەلە­نيا كير­­گيزسكوگو كرايا» (1918), «تابي­عات تانۋ» (1922), «وقۋشىنىڭ دەن­ساۋلىعىن ساقتاۋ» (1923), «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى» (1924), «مۇرات اقىن سوزدەرى» (1924), «يساتاي-ماحامبەت» (1925), «الامان» (1926), «ادامنىڭ ءتان تىرشىلىگى» (1927), «قازاقتىڭ حالىق ادەبيەتى» (1928), ء«جالاڭتوس باتىر شەجىرەسى» (1928), «جانۋارلار» (1929) سەكىلدى وقۋ قۇرالدارى مەن عىلىمي كوپشىلىككە ارنالعان ەڭبەك­تەرى, اۋدارمالارى, ماقالالارى بار. ءتىپتى ونىڭ 1930 جىلدارى جازىپ بىتىرگەنمەن, باستىرىپ ۇلگەرمەگەن «قازاق وقۋشىسىنىڭ دەنە تار­بيەسى», «قازاق ءتىلىنىڭ جاراتى­لىستانۋ تەر­ميندەرى», «تۇركى حالىقتارىنداعى جانە قازاقتارداعى اتاۋ ەسىمدەرىنىڭ شى­عۋى», «قازاقتىڭ عاشىقتىق ولەڭ­دەرى» ات­تى جيناق­تارى ءىز-ءتۇزسىز جو­عالىپ كەتكەن.

مىنە, وسىنىڭ ءبارى پروفەسسور حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قازاق عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىن­دا وزىندىك ورنى بار كەسەك تۇلعا ەكە­نىن كورسەتەدى. زاڭعار جازۋشىمىز ءابىش كەكىلباەۆ: «وزىنە تابيعات اياماي بەرگەن دارىندى تەرەڭ بىلىم­مەن تولىقتىرىپ, انا تىلىمىزگە قوسا لاتىن, اراب, پارسى, تۇرىك, ورىس, نەمىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىن قاجەتتى دارەجەدە مەڭگەرىپ, سول تىلدەردە ەركىن وقىپ, سوي­لەپ, جازا بىلگەن ح.دوسمۇحامەد ۇلى كوزىنىڭ ءتىرى كەزىندە لينگۆيست, فولكلوريست, تاريحشى-ەتنوگراف, اۋدارماشى بولعان. جان-جاقتى, كول-كوسىر, امبەباپ ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا ول بيولوگيا, زوولوگيا, مە­دي­تسينا سالالارىنا دا كوپ ەڭبەك قوس­قان عالىم», دەپ ورىندى باعا بەرگەن.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قايرات­كەرلىك قادامى سانكت-پەتەربۋرگتە وقى­عان جىلدارىنان باستالادى. ول اس­كە­ري-مەديتسينالىق اكادەميادا وقى­عان كە­زىندە رەسەيدە بولعان 1905-1907 جىل­­دار­داعى رەۆوليۋتسيانى كوزىمەن كو­­رىپ, بۇقارا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسى, قان­­دى قاقتىعىستار جانە جەڭىلىستىڭ اششى سا­باق­تارى رۋحاني دۇنيەتانىمى ءوسىپ-جەتىلگەن بولاشاق قايراتكەردىڭ يدەيا­لىق جاعىنان قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. قور­عانسىز ەلدىڭ تەڭدىگى ءۇشىن باس­تى قاۋىپ-قا­تەرگە تىگىپ, بەس وبلىستان جينالعان قا­زاق­تىڭ زيالى ازاماتتارى 1905 جىلى تەكە (ورال) قالاسىندا باس قوسقانى دا ءمالىم. ولار­دىڭ اراسىندا سانكت-پەتەربۋرگتەگى اس­كەري مەدي­تسي­نالىق اكادەميانىڭ ستۋ­دەنتى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى دا بار ەدى.

پەداگوگ-عالىم ح.دوسمۇحامەد­ ۇلى­­نىڭ فولكلورتانۋ سالا­سىنداعى ەڭبەك­تەرىنىڭ ىشىندە وقشاۋ تۇراتىنى – «قازاق حالىق ادەبيەتى» وچەركى. بۇل جيناقتا اۋىز ادە­بيە­تىنىڭ تۇرلەرىن جىكتەۋدى ماقسات ەتكەن. فولكلوردى تەك جالاڭ ءسوز ونەرى دەپ تانىپ قويعان جوق, ونى ادەت-عۇرىپ, نانىم-سەنىممەن بايلانىستى ەتنوگرافيالىق مالى­­مەتتەر­دەن بولە-جارماي قاراۋ كەرەكتىگىن جاق­سى تۇسىنگەن

ونىڭ اقپان جانە قازان توڭكەرىس­تەرى تۇسىنداعى قىزمەتىنە ايعاق بو­لار­لىق دايەكتەر بار. سونىڭ ءبىرى – 1917 جىلى ورىنبور قالاسىندا وتكەن, جالپى قازاق-قىرعىز سەزى. وعان حالەل­دىڭ قاتىسقانى تۋرالى «قازاق» گازەتى سول جىلدىڭ 14 قاراشا كۇنگى سانىندا جا­زىلعان. وندا تورعاي وبلىستىق كو­ميتەتىنىڭ قۇرىلعاندىعىن, وعان بار بولعانى 14 ادام (ورىنبوردان 10, ۋەز­دەردەن 4) مۇشە ەنگەنىن حابار­لايدى. ءدال وسى مەزگىلدە اقمولا, سەمەي, ورال وب­لىستىق كوميتەتتەرى دە قۇ­رىلدى. ال جەل­توقساننىڭ 5-ءى مەن 13-ءى ارا­لى­عىندا وتكەن قۇرىلتايعا حالەل دە ارنايى شاقىرىلدى.

1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الاش قوزعالىسىن جاقتاۋشىلاردىڭ سەزى شاقىرىلادى. وعان بارلىق قازاق وبلىسىنان 20-دان استام دەلەگات قا­تىسادى. وسى سەزدىڭ وتكىزىلىپ, وعان حالەل دوس­مۇحامەد ۇلىنىڭ توراعالىق ەتكەنىنە دايەك رەتىندە «قازاق» گازەتىنىڭ 31 شىلدە كۇنگى سانىندا جاريالانعان جالپى قازاق سەزىنىڭ قاۋلىسىن كەلتىرۋگە بولادى. «جالپى قازاق سەزى 21 شىلدەدە ورىنبوردا اشىلىپ, 26 شىلدەدە جابىلدى. سەزگە اقمولا, سەمەي, تورعاي, ورال, جەتىسۋ, سىرداريا, فەرعانا وب­لىس­تارىنىڭ ءھام بوكەيلىكتىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سەزد توراعاسى – حالەل دوس­مۇ­حامەد ۇلى, توراعا سەرىكتەرى – ا.باي­تۇرسىنوۆ, حاتشىلار: ءا.كوتىباروۆ, م.دۋلاتوۆ, ا.سەيىتوۆ».

بۇل سەزدە 14 ماسەلە قارالعان. ار­قايسىسىنا بايلانىستى بىرنەشە ­پۋنكتتەن تۇراتىن قاۋلىلار قابىل­داندى. ايەل ماسەلەسى تۇڭعىش رەت وسى سەزدە كوتەرىلدى. وسىدان كەيىن اراعا بەس اي سالىپ, جەلتوقساندا ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق-تەر­ريتوريالىق الاش اۆتونومياسى, ميليتسيا, ۇلت كەڭەسى, ۇلت قازىناسى, حالىق سوتى تۋرالى نەگىزگى ماسەلەلەردى كۇن تار­تىبىنە قويعان جالپى قازاق سەزى شاقى­رىلدى.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلى وسى كەزەڭدە قانداي قىزمەت اتقارىپ ەدى؟ بۇل تۋرالى 1930 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا ءوز قولىمەن ورىس تىلىندە جازىلعان عۇمىرناماداعى مىنا ءبىر جولداردان جاۋاپ الۋعا بو­لادى. پاتشا وكىمەتى قۇلاتىلعان سوڭ, 1917 جىلى ساۋىردە قازاقتاردىڭ ورال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى بولىپ سايلاندى. 1917 جىلى جەل­توقسانداعى جالپى قازاق سەزىندە الاش­وردا حالىقتىق-رەۆوليۋتسيالىق كەڭە­سىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتى. مۇندا كەڭەس ۇكىمەتى ورناعانعا دەيىن زەمستۆولىق مادەني-اعارتۋ جۇمىستارىن اتقاردى. 1918 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ول جانشا دوسمۇحامەدوۆپەن بىرگە ماسكەۋدە رسفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ.لەنينمەن, ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ستالينمەن قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كەلىس­سوز ناتيجەسىز اياقتالعان. بۇدان كەيىن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى تۇركىستان جانە قازاق كەڭەس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارىندا ءارتۇرلى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەر اتقاردى.

حالەلدىڭ قاجىرلى قوعام قايرات­كەرى بولۋىمەن قاتار, اعارتۋشى, عا­لىم, دارىگەر ەكەنىن دە ەستە ۇستاۋعا ءتيىستىمىز. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاقتار اراسىندا ارناۋلى ءبىلىمى بار 20 عانا دارىگەر دايارلاندى. اۋرۋعا ساپالى مەديتسينالىق كومەك بەرەتىن ەشكىمنىڭ بولماعانىنا, سۇزەكتەن, سۋىق تيۋدەن, وبادان, تىرىسقاقتان, قارا­سان, قىزىلشا, بەزگەك, تۋبەركۋلەز سەكىلدى اۋرۋ­لاردان حالىق جاپپاي قىرىلىپ جات­قان كەزدە, وسىناۋ ۇركەردەي توپتىڭ قار­لىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بول­ما­شى ءىس-ارەكەتىنىڭ ءوزى ءبىراز ادام­نىڭ ءومىرىن اراشالاپ قالدى. سول ءبىر ۇركەردەي توپتىڭ ىشىندە قازاقتىڭ يبن-سيناسى, سان قىرلى دارىن يەسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ بولعانى داۋ­سىز.

ال 1913-1920 جىلدارى تەمىر ۋەزىندە ۋچاسكەلىك دارىگەر قىزمەتىن ات­قارا ءجۇرىپ, وبا اۋرۋىن جويۋ ىسىنە قا­تىستى. ول 1920 جىلدان باستاپ تاش­كەنتتەگى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا وقى­تۋشىلىق قىزمەتكە تۇرعان. وعان قوسا ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى مەدي­تسينا فاكۋلتەتىنىڭ اۋرۋحاناسىندا ور­ديناتور بولىپ قابىلداندى. 1921 جىلى نەگىزىنەن قازاق حالقى اراسىندا پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىمەن اينالىستى. 1923 جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى عىلىمي كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە مەملەكەتتىك عىلىمي باسپانىڭ كۇن­شىعىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بو­لادى. ونىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ۇلت­تىق مەكتەپتەردىڭ جاڭا جۇيەسى, قازاق تىلىندەگى تەرمينولوگيا جاساۋ ءىسى, ۇلت تىلىندە جۋرنال شىعارۋ, قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى ۇلتتىق تىلىمىزگە اۋدارىلىپ, جاڭادان قۇراستىرىلدى. اسىرەسە ونىڭ وقۋ قۇرال­دارىن جازۋ­دىڭ ادىستەمەسى, ياعني شاكىرت جانىنا لايىقتى ەتىپ قۇراس­تىرۋ جايلى ايتقان ءتۇيىندى پىكىرلەرى كو­ڭىل اۋدارارلىقتاي. ول جاراتىلىس­تانۋ مەن پەداگوگيكا سالاسىندا دا ناتيجەلى ەڭبەك ەتىپ, بىرنەشە وقۋلىق دايىندادى. سولاردىڭ ىشىنەن ءۇش بولىمنەن تۇراتىن زوولوگيا, اناتوميا, فيزيولوگيا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ گيگيەناسى جانە تابيعاتتانۋ پاندەرىنە ارنالعان وقۋلىقتاردى اتاۋعا بولادى.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلى – قازاق­تىڭ مەديتسينا, جاراتىلىستانۋ عىلىم­­دا­رىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول يۋ.ۆاگنەردىڭ «وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىگى مەن ءتۇزىلۋى» دەگەن ەڭبەگىن قازاقشاعا اۋدارىپ, جەكە وقۋلىق ەتىپ شىعاردى. ءوزىنىڭ «وقۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساق­تاۋ», «ادامنىڭ ءتان تىرشىلىگى», «سۇيەك­تىلەر تۋرالى» دەگەن وقۋلىقتارى جارىق كوردى.

بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ تاريحىن ءبىلۋ تۇگىلى, وزدەرىنىڭ قاسيەتتى انا ءتىلىن شۇبارلاپ جۇرگەندەر حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ مىنا ءبىر قاناتتى سوزدەرىن بويتۇمارداي قاپەرىندە ۇستاۋعا ءتيىس. ء«تىل – جۇرتتىڭ جانى. ءوز ءتىلىن ءوزى بىلمەگەن ەل بولمايدى. تىلىنەن ايىرىلعان جۇرت – جويىلعان جۇرت. مەكتەپ پەن باسپانىڭ ءتىلى دۇرىس بولسا, ەلدىڭ ءتىلىن كوركەيتىپ, بايىتىپ, گۇل­دەندىرەدى. مەكتەپ پەن باسپادان قول­دانۋدان قالعان ءتىل – شاتاسقان ءتىل. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەۋ – بۇل ءسۇيىنىش, ءوز ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋ – بۇل كۇيىنىش» دەپ تولعانعان.

پەداگوگ-عالىم ح.دوسمۇحامەد­ ۇلى­­نىڭ فولكلورتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەك­تەرىنىڭ ىشىندە وقشاۋ تۇراتىنى – «قازاق حالىق ادەبيەتى» وچەركى. بۇل جيناقتا اۋىز ادەبيەتىنىڭ تۇرلەرىن جىكتەۋدى ماقسات ەتكەن. فولكلوردى تەك جالاڭ ءسوز ونەرى دەپ تانىپ قوي­عان جوق, ونى ادەت-عۇرىپ, نانىم-سەنىممەن بايلانىستى ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەر­دەن بولە-جارماي قاراۋ كەرەكتىگىن جاق­سى تۇسىنگەن عالىم. اسىرەسە حالىق­تىق پەدا­گوگيكانىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى­­نا ناقتى تۇسىنىك بەرەدى. مىسالى, حالىق ادە­بيەتىنىڭ مازمۇنى تۋرالى ايت­قاندا, شىلدەحانا, بەسىك جىرلارىنىڭ تار­بيەلىك مانىنە نازار اۋدارىپ, «قازاق بالاسىنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن­نەن باستاپ, كامەلەتكە تولعانعا دەيىنگى تىنىس-تىرشىلىگى ءان, جىردىڭ قۇشاعىن­دا وتەدى. قازاق بالاسىن تاربيەلەۋدە دىبىستىق ىرعاقتاردىڭ باستى ورىنعا شىعۋى, ءسىرا, حالىق ادەبيەتى مەن حالىق اندەرىنىڭ كەڭ تاراپ دامۋى, ونىڭ تاربيە قۇرالى بولۋى سەبەپ بولسا كەرەك», دەپ كورسەتكەن.

عاشىقتىق جىرلاردىڭ شىعۋ تاريحى مەن ءتالىم-تاربيەلىك ءمانىن ءسوز ەتە كەلىپ, جار-جار, بەتاشار, تويباستار جىرلارىنا ەرەكشە توقتالادى. «بۇل جىرلاردا جاڭا تۇسكەن كەلىندى قايىن جۇرتقا تانىستىرۋ كوزدەلسە, سونى­­مەن بىرگە نەگىزىنەن كەلىنگە قاتىناستى ادەپ­تىلىك ەرەجەلەرى جانە قايىن اتا­عا, ەنەگە, كۇيەۋ جىگىتتىڭ وزگە دە تۋىس­­تارىنا مىنەزدەمە بەرىلەدى», دەپ تۇر­مىس-سالت جىرلارىنىڭ تاربيەلىك جاعىن سيپاتتايدى.

ولگەن ادامدى جەرلەۋ داستۇرىنە بايلانىستى شىققان كورىسۋ, جوقتاۋ, ەستىرتۋ سەكىلدى حالىقتىق ءداستۇردىڭ سىر-سيپاتىن تۇسىندىرەدى. حالىق پوەزياسىندا ماقتاۋ جىرلارى ايرىق­شا ورىن الاتىنىن, وندا جەكە ادامداردىڭ, تۇتاس رۋ مەن ۇلىستىڭ باتىرلىعى, بايلىعى, ادىلدىگى, ەلدىگى سەكىلدى قاسيەتتەرى ماداقتالاتىنىن, ماقتاۋ ولەڭدەردىڭ تالىمدىك مانىمەن قاتار, جاعىمپازدىق پەن جالعان سوزگە اينالاتىن كولەڭكەلى جاقتارىن دا اشىپ كورسەتتى. باتا سەكىلدى تاعىلىم سوزدەرگە, بيلەردىڭ شەشەندىك ونەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, العىستىڭ قاراما-قارسى ءتۇرى قارعىستىڭ دىن­نەن, ەلدىڭ سالت-داستۇرىنەن بەزگەن ەكىجۇز­دى­لەرگە بەرىلەتىنىن ەسكەرتەدى. عا­لىمنىڭ تەرمە, ناقىل ولەڭدەرگە بەرگەن باعاسى, جاقسى ايەل, تاربيەلى ۇل, كورگەندى قىز, ادەپتى كەلىن, باي, باتىر, كەدەي, مىرزا كەيپىندەگى الەۋمەتتىك توپتار­دىڭ بو­يىندا قانداي قاسيەتتەر بولۋى كەرەكتىگى جايلى ايتقان تۇ­ششىمدى پىكىر­­لەرىنىڭ تالىمدىك قۇنى وتە جوعارى.

حالەل دوسمۇحامەد ۇلى قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە بايلانىستى, ىرىم­دار­دىڭ ءدىني نانىم-سەنىمدەرگە ساي­كەس تۋ سەبەبىن ايتا كەلىپ, «...قاي­سىبىر ىرىمداردى بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىرۋ تاربيەلىلىكتى, كورەگەن­دىك­تى كورسەتەدى جانە مىندەتتى تۇردە اتقارۋعا ءتيىستى ادەپ ساقتاۋ بولىپ تابىلادى», دەپ تاربيەلىك ءمانىن ارنايى ءسوز ەتەدى.

عالىم حالقىمىزدىڭ شا­رۋا­­شى­لىق كاسىبى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, اڭشى­­لىق ءومىرى, كيىز ءۇيى مەن ونىڭ بارشا جي­ھازى, ۇلتتىق كيىمدەرى, اسىرەسە قىزدار تاعاتىن اسەمدىك زاتتاردى تىز­بەكتەي كە­لىپ, وسىلاردىڭ جاس بۋىن­دى ەڭبەككە, كاسىپ­شىلىككە, ەرلىككە, سىپايىلىققا باۋلىپ, تاربيەلەۋدە ماڭىزى زور ەكەندىگىن ناقتىلى دەرەكتەر كەلتىرىپ دالەلدەيدى.

قارىمدى قايراتكەر, جان-جاقتى عا­لىم حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قوعام­دىق-ساياسي, مادەني-اعارتۋشى­لىق كوز­­قا­راسىنىڭ بۇگىنگى كۇن­مەن ساباقتا­سىپ جاتقانىن انىق باي­قاۋعا بولا­دى. وسى تۇرعىدا قازاق زيالىلارىنىڭ قوعامدىق-اعار­تۋ­شىلىق ىسكە قاتىستى ادالدىعىن ايعاق­تاي­تىن دەرەكتەر ەسكە تۇسەدى. تۇر­كىس­تان اۆتونوميالىق رەس­پۋبليكاسى تۇ­سىندا تاشكەنت قالا­سىن­دا «تۇر­كىس­­تان ولكەسىن زەرتتەۋ قوعامى», «ما­­دە­نيەتتى كوركەيتۋشىلەردىڭ «تا­لاپ» قاۋىمى جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. ەلدەگى مادەني-اعارتۋ جۇيەسى­نىڭ السىزدىگىنە قاراماستان, حالەل دوس­مۇحامەد ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن اتال­عان قاۋىم مەن قوعام ءوز ءىسىن تۇ­راق­­تى, دايەكتى جۇرگىزىپ وتىرعان. اراب قارپىندە (توتەشە) جازىلعان حالەل­­دىڭ مارجانداي قولتاڭباسى ۇلت­قا باي­لانىستى ماسەلەلەردىڭ ۇنەمى ات­قا­­رىلعانىنان حابار بەرەدى. ءاربىر ماڭىزدى ءىستىڭ جىلدىق, توقساندىق جوسپارى, ونى ورىنداۋشىلاردىڭ مىن­دەتى, الدىن الا كورسەتىلگەن دە, جوس­پاردىڭ ناتيجەسى قانداي بولعانى, قانشا دۇنيە تاسقا باسىلىپ, نەشەسى اۋىزشا (بايانداما, ءتۇرلى جيىنداعى سوزدەر, ت.ب.) ايتىلعانى حاتتالعان. مىسالى, «تالاپ» قاۋىمى» ۇلتتىڭ ارعى تاريحىنىڭ تا­لاستى جايلارىنا ارناپ, بىرنەشە پىكىر­تالاس, شوقان, ىبىراي, اباي قۇبى­لىستارىنا ار­نالعان عىلىمي ءماندى اڭگى­مە جۇر­گىزگەن. وسىنداي قۇجاتتاردىڭ بىرىندە حالەل دوسمۇحامەد ۇلى: «قازىر بىزگە ءاربىر جىل, اي, اپتا, كۇن قىمبات. ادەتتە, قازاق حالقىنىڭ سوزبۇيداعا جانى قاس. جازعان ماقالا, كىتابىمىز, سويلەگەن ءسوزىمىز, جاساعان باياندامامىز وسى تاعدىر-تالايى اۋىر ۇلتى­مىزدىڭ ۋاقىتىن ۇتاتىنداي بولىپ تۋى كەرەك. ءبىز ۇيىمدى ەسەپ ءۇشىن قۇرمايمىز, ەلدىڭ مادەني-اعارتۋ جاع­دايىن تيتتەي دە بولسا ىلگەرىلەتە مە دەپ قۇرامىز», دەگەن ويىن انىق بىلدىرەدى.

زامان تالابىنا سايكەس حالەل­دىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلعان وسى مادە­ني-اعارتۋ ۇيىمدارى قازاق حال­قىنا نە بەردى؟ بىرىنشىدەن, ولار قيىن كەزەڭدە ۇلت زيالىلارىن ەلدىك مۇراتقا توپتاستىرا الدى. ەكىن­شىدەن, ماعجان جۇماباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى جانە وزگە دە ارىستارىمىزدىڭ شىعار­ما­شى­لىق ەڭبەكتەرى تاشكەنتتەگى ءماندى ءماس­لي­حات­­تار ناتيجەسىندە تۋدى. ۇشىن­شىدەن, حالەل مۇراسىنىڭ ساباعى ۇلتقا كەرەك شارۋانى سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەل­دەۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.

ايدار سابىروۆ,

ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى

اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

اتىراۋ وبلىسى