بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك – ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى

ءبىرىنشى ورىندا اۋسىل تۇر

وبلىستا بىلتىردان بەرى ءىرى قارا, قوي-ەشكى جانە شوشقادا كەز­دەسەتىن اۋسىلعا, مودۋليارلىق دەرموتيت, قا­راسان, پاستەرەلەز اۋرۋلارى مەن قۇس تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينا ەگىلەدى. ەكپەنى ءۇستى-ۇستىنە ەگە بەرۋگە بولمايدى. سوندىقتان ۆاكتسينالاۋ ۋاقىت ارالىعى ەسكەرىلە وتىرىپ ناقتى جىلدىق جوسپار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.

– مىسالى, قاڭتار, اقپان ايلارىندا اۋسىلعا قارسى ۆاكتسينا ەگىپ الدىق. ناۋرىز ايىندا نە­گىزىنەن ءسىبىر جاراسىنا قارسى ەكپە جاسادىق. ودان كەيىن ءتورت جاس­قا دەيىنگى جاس تولگە قاراسانعا قارسى ۆاكتسينا ەگەمىز. بۇرىن پاستەرەلەز شىققان ەلدى مەكەندەردى دە قولايسىز اۋماق رەتىندە باقىلاپ, ەكپە جاساپ وتىرامىز. بۇل ەندى جىل بويى جۇرگىزىلەتىن جۇمىس. بۇرىن مال اۋرۋى شىققان جەرلەر ءۇش جىل بويى ەپيزوتيالىق باقىلاۋدا بولادى. ال ءسىبىر جاراسى شىققان جەردەگى مالعا جىل سايىن ۆاكتسينا ەگىلەدى, – دەيدى وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان بەكەت.

باۋىرجان عالىمجان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي وبلىسىندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى, قىر­قىنشى جىلدارى, ودان بەرگى كە­زەڭ­دەردە ءسىبىر جاراسى شىققان 156 ەلدى مەكەن بار. اسا قاۋىپتى اۋرۋدىڭ باكتەرياسى قۇمدا دا بولا بەرەدى جانە ءجۇز جىلعا دەيىن ساقتالادى. ول, مىسالى, جەلمەن, قۇممەن بىرگە كوشىپ باسقا ەلدى مەكەندەرگە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ ستراتەگياسى بويىنشا وڭىردەگى مالعا ءسىبىر جاراسىنا قارسى ۆاكتسينا جىل سايىن تۇراقتى تۇردە ەگىلەدى. بۇگىندە اسا قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىندا اۋسىل, ودان كەيىن ءسىبىر جاراسى تۇر. بۇل اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ وتىرماسا, مالعا عانا ەمەس, ادامعا دا قاۋىپ توندىرەدى.

– بىلتىر فەدوروۆ اۋدانىن­دا­عى زاپاسنىي دەگەن اۋىلدان, وسى­دان ­ەكى ­جىل بۇرىن دەنيسوۆ اۋدا­نىن­داعى «التاي», «باتالين­سكي» دەگەن جاۋاپكەرشى­لىگى شەك­تەۋلى سەرىك­تەستىكتەردەن ءسىبىر جا­راسى شىققان. ءبىز قازىر بۇل شا­رۋاشىلىقتاردى با­قىلاۋعا الىپ, ۋاقتىلى ۆاكتسينا ەگى­لۋىن قاداعا­لاپ وتىرامىز. تاياۋدا عانا ءبىزدىڭ ­مامان­دار «باتالينسكيگە» بارىپ, مالدىڭ جاع­دايىن كوزبەن كو­رىپ, ۆاكتسينا ەگۋگە قاتىسىپ قايتتى. ونىڭ الدىندا زاپاسنىيعا بارىپ, ءبىر كۇن­دە 500 باس ەگىپ كەلدى. قا­زىر جىتى­قارا, قامىستى اۋداندارىن­دا دا ۆاكتسينا ەگۋگە قولۇشىن بەرۋ, قاداعالاۋ جۇمىستارىن اتقارىپ جاتىر. بۇل وڭىر­لەرگە ءساۋىر ايىن­دا تاعى ماماندار جىبەرەمىز. ويت­كەنى ەگىلمەي قالعان جەكە­مەنشىكتىڭ مالى بار, سولاردى ەگۋ جۇمىس­تا­رىنا قا­تىسادى, – دەدى باس­قار­ما باسشىسى­نىڭ ورىنباسارى.

برۋتسەللەزدىڭ تارالۋ اياسى تارىلىپ كەلەدى

برۋتسەللەز – جۇقپالى ءارى سوزىلمالى اۋرۋ بولعاندىقتان, مەم­لەكەتتەن ارنايى قاراجات ءبولى­نىپ, كەسەلدىڭ بۇل تۇرىنە قارسى ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ۆەتەرينارلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, وڭىردە برۋتسەللەزبەن اۋىرعان مال باسى جىلدان-جىلعا ازايىپ كەلەدى. مىسالى, 2015 جىلى وبلىس كولەمىندە برۋتسەللەزدىڭ تارالۋ كورسەتكىشى 1 پا­يىز شاماسىندا بولسا, 2021 جىلى 0,24 پايىزعا تۇسكەن. ال 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 0,2 پايىزعا دەيىن كەمىگەن. تسيفر تىلىمەن ايتساق, 2015 جىلى 5 مىڭداي ءىرى قارادان برۋتسەللەز انىقتالسا, 2022 جىلى نەبارى 895 باستان عانا اۋرۋ شىققان.

برۋتسەللەز وشاعى انىقتالعان شا­رۋاشىلىقتار مەن ەلدى مەكەن­دەر­گە ساۋىقتىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزى­لەدى. 2020 جىلى وبلىستا وسىنداي 23 سا­ۋىقتىرۋ ورنى بولىپتى. بىلتىر ولار 13-كە دەيىن ازاي­عان. بۇل ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىل­گەن ۆەتەرينارلىق جۇمىستاردىڭ جەمىسى دەيدى ماماندار. ال ەندى وڭىردەگى قوي-ەشكىنىڭ جىل سايىن 0,02 پايىزى عانا برۋتسەللەزگا شالدىعادى. وبلىس بويىنشا جىلىنا تۇراقتى تۇردە 60-70 ۇساق مالدان عانا برۋتسەللەز شىعادى, ياعني بۇل تسيفر ۇساق مال اراسىنداعى برۋتسەللەزدىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان قوي-ەشكىنىڭ ەپيزوتيالىق جاعدايى وتە جاقسى دەپ ايتۋعا بولادى.

برۋتسەللەزدىڭ الدىن الۋ شارالارىنا مەملەكەتتەن ارنايى قارجى بولىنەدى. وبلىس ۆەتەرينارلارى جىلىنا 500 مىڭنان اسا ءىرى قارادان قان الىپ, زەرتحانالارعا جىبەرىپ, تەكسەرىپ وتىرادى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ دەنى ناۋرىز ايىندا باستالادى.

– تاياۋدا ۇزىنكول اۋدانىن­داعى ءىرى شارۋاشىلىقتا جۇرگىزىلگەن ­جوسپارلى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا 36 باس ءىرى قارادان برۋتسەللەز شىقتى. شارۋاشىلىق باسشىسى اۋرۋ مالدىڭ ءبىرىن قالدىر­ماي «سەۆەر-ەت» جشس-عا تاپسىردى. ءالى دە كۇمان تۋعىزاتىن 72 باس بار. 15 كۇننەن سوڭ, سولاردان قان الىپ تەكسەرەمىز. 9 باستان سىناما الىنىپ, وبلىستىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانادا تالداۋ جاسالىپ جاتىر. پتر قورىتىن­دىسى وڭ ناتيجە كورسەتەتىن بولسا, اتال­عان شارۋاشىلىققا ۋاقىتشا شەكتەۋ شارالارى ەنگىزىلەدى. سونى­مەن قاتار جىتىقارا اۋدانىنداعى ستەپنوي ەلدى مەكەنىنەن دە برۋتسەللەز انىقتالعان. قازىر بۇل اۋىلدا ساۋىقتىرۋ شارالارى ءجۇرىپ جاتىر, – دەدى وبلىستىق ۆەتەريناريا باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.

ۆەتەرينار ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەسەلدىڭ بۇل ءتۇرىن انىقتاۋ جۇمىستارى ەندى باستالىپ جاتىر. سوندىقتان برۋتسەللەز ءالى دە شىعۋى مۇمكىن. مۇنىمەن اۋىرعان مالدى ەمدەۋ ۇزاق ۋاقىتتى جانە قوماقتى قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ياعني برۋتسەللەزدى ەمدەۋ – ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز. سوندىقتان ونىمەن اۋىرعان ءىرى قارا 15 تاۋلىكتىڭ ىشىندە سويىلۋى قاجەت. ادامنان مالعا, مالدان ادامعا جۇعاتىن قاۋىپتى اۋرۋدىڭ ارتى ىندەتكە ۇلاسىپ كەتپەۋى ءۇشىن مال باسىن جىلىنا كەم دەگەندە ەكى رەت تەكسەرىپ, اۋرۋ دەگەن مالدىڭ كوزىن قۇرتىپ وتىرۋ كەرەك. ودان باسقا ەم جوق.

ءار اۋداندا اۋرۋ مالدى تاسي­تىن ارنايى كولىكتەر بار. برۋتسەللەز انىقتالعان مال وسى كولىكتەرمەن تەگىن تاسىمالدانادى. ول كولىكتەر­دىڭ جانارمايى مەن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا قاجەت قارجىنى مەملەكەت تولەيدى. ودان كەيىن اۋرۋ وشاعىن زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, برۋ­تسەللەزدىڭ شىعۋى كەيدە مال يەلە­رىنىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ جاتادى.

– مىسالى, كەيبىر اعايىندار مالىن ۋاقتىلى تەكسەرتپەۋى مۇم­كىن. قورادا ون باس تۇرسا, ءاي سويام عوي ­دەپ, سەگىزىن تەكسەرتىپ, ەكەۋىن قالدىرا سالادى. ارتىنان ونى سويماي, باس­قا بىرەۋگە بەرىپ جىبەرەدى. ول اۋى­رىپ تۇرعان مال بولسا, بارعان جەرىندەگى باسقا مالعا جۇقتىرۋى مۇمكىن. ء­ارتۇرلى فاكتورلار بار. سوندىقتان مالدى مىندەتتى تۇردە ەكتىرۋ كەرەك. ادامدار ءارتۇرلى عوي. اۋرۋ انىقتالعان سوڭ, بىرەۋلەر مالىمدى بەرمەيمىن دەپ قاسارىسىپ تۇرىپ الادى. ونداي جاعدايدا, ەڭ الدىمەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ال ەندى مالىن ەكتىرۋدەن مۇلدە باس تارتقان جاعداي­دا, ءبىزدىڭ ماماندار جەرگىلىكتى جەرلە­ردەگى اۋداندىق, قالالىق, اۋماقتىق ۆەتەرينارلىق ينسپەكتسيالارعا با­لەنشە مالىن ەكتىرمەي جاتىر نەمەسە اۋرۋ انىقتالعان مالىن تاپسىرمايمىن دەپ جاتىر, 15 كۇننەن اسىپ كەتتى. سوعان شارا قول­دانۋىڭىزدى سۇرايمىن دەگەن مازمۇندا بايانحات جازادى. ولار زاڭمەن بەلگىلەنگەن وكىلەتتىگى بويىنشا جاڭاعى شارۋاشىلىققا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ دارەجەسىنە سايكەس 5-10 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالادى. ءتىپتى سوتتاساتىن دا جاعدايىمىز بولادى. ال جالپى العاندا, وبلىستا برۋتسەللەز دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىن باقىلاپ, كورىپ وتىرمىز, – دەيدى باۋىرجان بەكەت.

جولداۋدا ايتىلعان ءسوز ىسكە اسىپ جاتىر

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جولداۋىندا ۆەتەريناريا قىزمەتى قازىرگى زامان تالابىنا ساي بولۋى ءۇشىن سالادا جۇيەلى جۇمىس اتقارىلۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت, اتاپ ايتقاندا, مال باسىن تىركەۋ ۇدەرىستەرىن تسيفرلاندىرۋ, مالىمەت جيناۋ جانە ونى اۆتوماتتاندىرۋ, مال دارىگەرلەرى­نىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋ سياقتى كوپ­تىڭ كوكەيىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدى مىندەتتەگەن.

– پرەزيدەنت ءبىزدىڭ ۇلتتىق قا­ۋىپ­سىزدىگىمىز, بيولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىگىمىز ۆەتەرينارياعا بايلا­نىستى دەدى. ويتكەنى كۇندەلىكتى ىشەتىن ءسۇتىمىز بەن جەيتىن تاماعىمىزدىڭ تازا بولۋى, سونداي-اق شەتەلگە ەت, ءسۇت ونىمدەرىن, مال شىعاراتىن بولساق, سونىڭ ءبارى ۆەتەريناريا جۇمىسىمەن تىعىز بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى ۆەتەريناريانى دامىتپاي, مال شارۋاشىلىعى ىلگەرىلەمەيتىنىن ءتۇسىنىپ, وسىلاي دەگەن. بۇل سالاعا سودان كەيىن بارىپ, كوڭىل بولىنە باستادى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەڭبەكاقى ماردىمسىز بولىپ, دارىگەرلەر مۇلدە كەلمەي كەتتى. بىلتىردان باستاپ ەڭبەكاقى ءوسىپ جاتىر. مىسالى, 2021 جىلعا دەيىن ەڭبەكاقى كولەمى 90 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا بولدى. 2022 جىلى 175 مىڭعا دەيىن ءوستى. بيىل جىل باسىنان بەرى ءار اۋداننىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگىنە بايلانىستى ۆەتەرينارلار 190 مىڭنان 240 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ايلىق الىپ وتىر, – دەيدى باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.

بۇگىندە وڭىرگە ۆاكتسينانىڭ ءبارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تەگىن كە­لىپ تۇسەدى. مالعا دا تەگىن سالىنادى. مال دارىگەرلەرى اتقارىپ جاتقان ۆەتە­رينارلىق جۇمىستاردىڭ ءبارى تەگىن. مال يەسى بۇعان كوك تيىنىن دا شىعارماي­دى. مەملەكەت حا­لىقتىڭ قولىنداعى مال مەن شا­رۋاشىلىقتاردىڭ مالىنا الا­لاماي بارىنە بىردەي ۆاكتسينا­سىن, مال دارىگەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن, ونىڭ ءجۇ­رىپ-تۇرۋى ءۇشىن جانارمايىن تەگىس تەگىن تاۋىپ بەرەدى. ياعني بيولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىكتى قام­تاماسىز ەتىپ بەرىپ وتىر.

– ونىڭ سىرتىندا, توتەننەن اۋسىل­ اۋرۋى شىقتى عوي. قورعانىس ايما­عى­نا قوستاناي وبلىسى دا ەنەدى. سوندىق­تان ءبىز دە ۆاكتسينا ەگە باستادىق. وتە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. قوي, ەشكى, قارا مال, شوشقانىڭ بارىنە بىردەي ۆاكتسينالادىق. ءبىر مالدى بىرنەشە رەت ەكتىك. ناتيجەسىندە, جۇمىستىڭ كو­لەمى ۇلعايىپ كەتىپ, سوعان بايلا­نىستى وسى جۇمىستى اياعىنا دەيىن اتقارۋ ءۇشىن ۇكىمەت قوسىمشا قا­راجات ءبولدى. مال دارىگەرىنىڭ قا­سىندا سانيتارى بولادى, كوبىنە, ەگىلگەن مالدى جازىپ جۇ­رەدى. ولار كەلگەندە مال يەسى مالدى ءوزى ۇستاۋى كەرەك, ءوزى فيكسا­تسيا جاساۋى كەرەك. ول ۆەتەريناردىڭ مىندەتى­نە كىرمەيدى. ۆەتەري­نار كەلگەننەن كەيىن, مال يەسى ۇستاپ, فيكساتسيا جاساعان مالدان قان الادى. ۆاكتسيناسىن ەگەدى. قاسىنداعى ادام ونى جازىپ, ۆاكتسينا سالىنعان قورابىن كوتەرىپ جۇرەدى. كوپ جاع­دايدا مالدى ءوز يەسى بايلامايدى. ەكى قو­لىن قالتاسىنا سالىپ, ال ىستەڭدەر دەپ قا­راپ تۇرادى. مۇنداي جاع­دايدا ءبىزدىڭ ۆەتەرينار دارىگەرلەر سىرتتان ءۇشىنشى ادامدى الادى. فيكساتور دەيدى ونى. ول ادامنىڭ قولىندا ارقان-ءجىبى بو­لادى, قوراعا كىرىپ مالدى بايلاپ, كومەكتەسەدى. ونىڭ ەڭبەگىن مال يەسى قالتاسىنان تولەۋ كەرەك. كادىمگى سوعىم سويىپ بەرەتىن قاساپشى سياقتى, ەكەۋى اۋىزشا كەلىسىم جاسايدى. وسىدان باسقانىڭ ءبارى تەگىس تەگىن. مەملەكەت سونى قاراستىرىپ قويعان, – دەيدى باۋىرجان بەكەت.

بۇگىندە وبلىس اۋماعىنداعى ­17 اۋداندا مەملەكەتتىك ۆەتەرينار­لىق زەرتحانالار بار. مۇنىڭ سىر­تىندا, قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىن­دەگى زارەچنىي كەنتىندە بىلىكتى ماماندارى بار وبلىستىق زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. قانداي دا ءبىر كۇدىك تۋعان جاعدايدا مالدىڭ ىشكى ورگاندارىنان, قانىنان سىناما الىنىپ, وسى اتالعان زەرتحانالاردا قۇتىرما, پاستەرەللەز, ءسىبىر جاراسى سياقتى ۆيرۋستىق جانە باكتەريالىق اۋرۋلارعا قاتىستى تالداۋ جاسالادى.

ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ جەكە ۆەتەرينار دارىگەرلەرىن قوسپاعاندا, ءار اۋداندا مەملەكەتتىك ۆەتەرينارلىق بەكەتتەر جۇمىس ىستەپ تۇر. 20 اۋداندا 25 بەكەت بار. ونىڭ ار جاعىندا, ءار اۋىلدىق وكرۋگتە مال دارىگەرى مەن سانيتارى بار ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەر جۇمىس ىستەيدى.

بۇگىندە ۆەتەريناريا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى دە جاقسى جولعا قويىلا باستاعان.

– بۇرىن ءار باستىڭ قاعاز تۇرىن­دەگى قۇجاتى بولعان. بىراق ول بيۋدجەتتەن كوپ قاراجات ءبولۋدى قاجەت ەتتى. قاعازدى باسىپ شىعارۋ كەرەك. ءبىر جىلدارى 17 ملن تەڭگەگە تاپسىرىس بەرىپ جىبەردىك. كوپ اقشا عوي. ءار وبلىسقا ەسەپتەڭىز, 17-20 ملن تەڭگەدەن كەلسە قانشاما اقشا! قازىر ەلەكتروندى قۇجات­قا كوشتىك. بىزدە مالدى تىركەيتىن «اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سايكەستەندىرۋ جۇيەسى» دەپ اتالاتىن پورتال بار. مىسالى, كەز كەلگەن ادام ۆەدپۋنكتكە بارىپ, بالەنباي جەردەن مال ساتىپ الاتىن ەدىم, سونىڭ قۇجاتىن بەرىڭىز دەپ سۇراسا, بىردەن جەلىگە كىرىپ شىعارىپ بەرەدى. وندا مالدىڭ ءنومىرى, ءتۇر-ءتۇسى, بۇرىن كىمنىڭ اتىندا بولدى, قانداي اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينا ەگىلدى دەگەن سياقتى كەرەك مالىمەتتىڭ ءبارى بار, – دەيدى ماماندار.

مال دارىگەرلەرىنىڭ ەڭبەك­اقى­سى وسكەنىنە قاراماستان, ۇزىن­كول, قارابالىق اۋداندارىندا ءالى كۇنگە دەيىن ۆەتەرينار ماماندار جەتىسپەيدى. ويتكەنى كوپتە­گەن اۋىلدىڭ تۇر­مىستىق جاعدايى ءالى دە ءماز ەمەس. اۋىل ءالى دە بولسا, ءبىر اۋىق ءبىر جەرگە بارىپ دەمالىپ, كوڭىل كوتەرۋدى, سپورتپەن شۇعىل­دانۋدى, باسقا دا يگىلىكتەردى جانى قالاپ تۇراتىن جاس ادام ءۇشىن قولاي­سىز. سوندىقتان جاستاردىڭ كوبى وقۋىن بىتىرگەن سوڭ, قالادا جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. ولارعا اۋىل قوراسىندا قي كەشىپ ءجۇرىپ سىلەكەيىن شۇبىرتقان سيىر­دى ەمدەگەننەن گورى, قالاداعى جىلى كلي­نيكادا پاتەردە تۇراتىن «مادە­نيەتتى» يت-مىسىقتاردى ەمدەگەن ءتيىمدى.

قوستاناي وبلىسى