قازىر قوعامعا ينتەللەكتۋال ادامدار كوبىرەك قاجەت. ال شاحمات - ادامنىڭ اقىل-ويىن دامىتاتىن بىردەن-ءبىر ويىن. شاحمات ءسوزىن تۋرا اۋدارعاندا «پاتشا ءولدى» دەگەندى بىلدىرەدى. جالپى بۇل ويىننىڭ شىعۋ تاريحى تەرەڭدە جاتىر, ول تۋرالى ءتۇرلى اڭىزدار دا بار. عالىمدار شاحمات ب.ز.د. 2-3 مىڭجىلدىقتا پايدا بولدى دەگەن بولجام ايتادى.
شاحمات جايلى ءۇندى اڭىزدارىنىڭ بىرىندە دجامحۋر پاتشا دۇنيە سالعاننان كەيىن ونىڭ ەكى بالاسىنىڭ اراسىندا تاققا وتىرۋ جونىندە ۇلكەن تالاس تۋادى. كوپ كەشىكپەي پاتشانىڭ بالالارى گاۆ پەن تالحاند اسكەر جيناپ, سوعىس اشادى. بۇل سوعىستا تالحاند جاعى جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. ونىڭ ءوزى ءپىل ۇستىندە كەنەتتەن قايتىس بولادى.
سوعىس اياقتالعان سوڭ اناسى كىشى ۇلىنىڭ قايعىلى قازاسىنا اشىنىپ, گاۆقا «باۋىرىڭدى ولىمگە قالاي قيدىڭ» دەپ انالىق ايىپ تاعادى. گاۆ اناسىن جۇباتۋ ءۇشىن جانە قيان-كەسكى سوعىستا اعاسىنا ەشكىمنىڭ دە قارۋ كوتەرمەگەنىن, ونىڭ جاراقاتسىز ولگەنىن كورسەتۋ ماقساتىمەن ەل ىشىندەگى دانا-اقىلگوي ادامداردىڭ ءبارىن پاتشا سارايىنا جينايدى. سولاردىڭ ىشىنەن ءبىر ايبىندى دا دانا ادام مايدان الاڭىن بەينەلەيتىن تاقتا جاسايدى. ونى ءوزارا تەڭ شارشىلارعا ءبولىپ, تاقتانىڭ ەكى جاق بەتىنە قارۋ-جاراقتارى بار ءار ءتۇستى اسكەردى بەينەلەيتىن فيگۋرالاردى تىگەدى. وسىدان كەيىن ول فيگۋرالاردى كەزەك-كەزەكپەن جۇرگىزىپ, قيان-كەسكى سوعىستىڭ بارىسىندا قولباسشىلاردىڭ ءومىرىن ساقتاي وتىرىپ, قىرعىنعا ۇشىراعان اسكەرلەردى بەينەلەپ بەرەدى. تاعدىر جارشىسى تۋرانىڭ (شاحمات تاسى) جازۋى بويىنشا تالحاند دۇنيە سالعان, ياعني شاح مات بولعان.
شاحمات ويىنى تۋرالى العاشقى دەرەكتەر پارسى پوەماسىندا دا كەزدەسەدى. 570 جىلعا دەيىن بۇل ويىن تۋرالى وزگە مالىمەت بولماعاندىقتان, تاريحشىلاردىڭ كوبى شاحمات وسى ۋاقىتتا پايدا بولعان دەپ ەسەپتەيدى. شاحماتتىڭ ەڭ كونە نۇسقاسى – ۇندىلەردىڭ چاتۋرانگا ويىنى. ونىڭ تاستارى قازىرگىدەن قاراعاندا وزگەشە بولعان. ال بۇگىنگى تاڭدا قولدانىلىپ جۇرگەن شاحمات تاستارى XV عاسىردىڭ اياعىندا پايدا بولدى.
ءۇندى حالقى بۇل ويىندى VI عاسىردا پارسى پاتشاسىنا سىيعا تارتادى. كەيىنىرەك, اراب ەلىندە دە تارالا باستايدى. ولار ويىندى شاترانج دەپ اتاعان.
ۋاقىت وتە بۇل ويىن دامىپ, قازىرگى شاحمات ويىنى قالىپتاستى. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا حالىقارالىق جارىستار جۇيەسى پايدا بولدى. الدىمەن ءتۇرلى قالالار مەن ەلدەردىڭ ەڭ مىقتى شاحماتشىلارى اراسىنداعى ماتچتار تۇرىندە وتسە, كەيىننەن حالىقارالىق تۋرنيرلەر تۇرىندە وتە باستادى. 1886 جىلى ۆيلگەلم شتاينيتس ماتچتا يوگانن تسۋكەرتورتتى جەڭىپ, شاحماتتان العاشقى الەم چەمپيونى اتاندى.
ال 1924 جىلى پاريجدە حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسى (فيدە) قۇرىلدى. قازىرگى تاڭدا 189 ۇلت وكىلدەرى شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ مۇشەلىگىندە بار. رەيتينگتىك تىزىمىندەگى شاحماتشىلاردىڭ سانى 300 مىڭنان اسادى. بىرقاتار ەلدەردە شاحمات مەكتەپ باعدارلاماسىنا مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزىلگەن.
1966 جىلدان باستاپ يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن 20 شىلدە بۇكىل الەمدە حالىقارالىق شاحمات كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. سەبەبى ءدال وسى كۇنى شاحمات فەدەراتسياسى قۇرىلىپ, جۇمىسىن باستاعان.