ياارككو تونتتي – فين جازۋشىسى. ۋنيۆەرسيتەتتە زاڭگەر ماماندىعى بويىنشا وقىسا دا, ول ادەبيەتپەن اينالىسۋدى ومىرلىك ماقساتىنا اينالدىرعان. «جارا», «مۇرا», «سامعاۋ», «بي زالى», «قايتا قاۋىشقان كلاسس» سياقتى روماندارى جارىق كورگەن. فين قالامگەرىمەن اڭگىمەمىز اعىلشىن تىلىندە ءوربىدى.
– ءسىز ۋنيۆەرسيتەتتە زاڭگەر ماماندىعىندا وقىپسىز, ال ادەبيەتكە قالاي كەلدىڭىز؟
– بالا كەزىمدە كىتاپ وقۋدى ۇناتاتىنمىن, انە سول شاقتا ەسەيگەندە جازۋشى بولۋدى ارماندايتىنمىن. بىراق ورتا مەكتەپتە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن لايىقتى كاسىپ كەرەك دەپ ويلاپ, زاڭگەر ماماندىعى بويىنشا ديپلوم الۋدى شەشتىم. بىرنەشە جىل زاڭگەر بولىپ جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن, ەڭ سوڭىندا ادام ءوز-وزىنە ادال بولۋى كەرەك دەپ ويلاي باستادىم. قانداي ءومىر سۇرگىم كەلەدى دەگەن ۇلكەن سۇراق ۇنەمى الدىمنان شىعا بەردى. سودان كەيىن شىعارمالار جازا باستادىم, بىرنەشە جىلدان كەيىن العاشقى كىتاپتارىم جارىق كوردى. وسىلاي ادەبيەت تابالدىرىعىن اتتادىم. سەنىڭ سۇراعىڭ توسىن ەكەن, وسى ورايدا مەن وتكەن ساتتەرىمە ءبىر قايىرىلىپ قاراعانداي بولدىم.
– زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولساڭىز دا, ولەڭ جازاسىز, ادەبيەتكە قىزمەت ەتەسىز. ءسىزدىڭ ەلىڭىزدە ادەبيەتشىلەردىڭ ءرولى قانداي؟
– ءبىزدىڭ ەلدەگى قالامگەرلەر تىم قۇرىعاندا ابستراكتىلى دەڭگەيدە مادەني مارتەبەگە يە. ولار كىشكەنتاي ەلدە انا ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى قورعاۋ جانە ناسيحاتتاۋ قاجەت ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى, ال ادەبيەت مۇنىڭ ءبىر جولى عانا. ادامداردىڭ كوبى كىتاپ جازۋدى ارماندايدى, ال باسپاگەرلەر جىل سايىن جازۋشىلاردىڭ مىڭداعان قولجازباسىن الادى. بىراق جازۋشىلاردىڭ مادەني ماڭىزى باعالانسا دا, كوپ اقشا تاپپايدى. كوپتەگەن جازۋشى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى كورىنەدى, قاراپايىم حالىق ءالى دە ءسوز ۇستاعانداردىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭدايدى.
– ءبىرىنشى كىتاپ شىعارماشىلىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى. العاشقى كىتابىڭىز شىققان كەزدە قانداي كۇيدە بولدىڭىز؟ شىعارمالارىم ارقىلى الەمدى وزگەرتەمىن دەگەن اساۋ وي سىزدە دە بولدى ما؟
– مەنىڭ العاشقى كىتابىم «ۆۋوسيكيرجا» (2006) اتتى ولەڭدەر جيناعىم ەدى. ونىڭ باسپادان شىعۋى دا ءبىر عانيبەت ءىس بولدى. سول ءساتتى قانشاما جىل بويى ارماندادىم. بۇل مەن ءۇشىن ءالى دە قىمبات. ونىڭ بۇكىل الەمدە ءالى دە جاڭا وقىرماندارىن تابا الاتىنىنا سەنىمدىمىن.
– بىلايعى جۇرت ەلەكتروندى كىتاپ قاعاز كىتاپتىڭ ورنىن باسادى دەگەندى ءجيى ايتادى, بۇل مۇمكىن بە؟
– قاعازعا باسىلماي, ەكراننان وقىلسا دا, ولەڭدى ولەڭ, روماندى رومان دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق ءداستۇرلى كىتاپتا ميستيكالىق سارىن بار. قاعازدىڭ ءيىسى, پاراقتاردى اشقانداعى سەزىم بۇل مۇلدە باسقاشا دۇنيە. ەلەكتروندى كىتاپ وقۋ دا جاقسى ءداستۇر. اسىرەسە ساياحاتتاعاندا, چەموداندا كوپ كىتاپ سالۋعا ورىن بولماسا, ەلەكتروندى كىتاپتارعا جۇگىنەمىز.
– فينليانديادا جازۋشىلار كىتاپ جازىپ جاقسى اقشا تابا الا ما؟
– كەيبىرەۋلەر سولاي ىستەپ جۇرگەن بولۋى مۇمكىن, بىراق وتە از. جازۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى قىرۋار اقشا تابادى دەپ ايتۋ قيىن. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەلدە قالامگەرلەر مەن باسقا دا ونەر قايراتكەرلەرىنە گرانتتاردىڭ, مەملەكەتتىك جانە جەكە مادەني قورلاردى قارجىلاندىرۋدىڭ جاقسى جۇيەسى قالىپتاسقان. جىل سايىن گرانتقا يە بولاتىن كاسىبي جازۋشىلار بارشىلىق, بىراق ولارعا بەرىلەتىن گرانت اقىسى تىم از مولشەردە. ارينە, ولارعا كىتاپتارىن ساتۋدان اقشا تۇسەدى. اتالعان قارجىنىڭ ءبىر بولىگى مەملەكەتتىك نەسيە قۇقىعى جۇيەسىنەن (PLR) كەلەدى, ياعني بارلىق جازۋشى ءوز كىتاپتارىنىڭ كىتاپحانالىق نەسيەلەرى ءۇشىن وتەماقى الادى.
– فرانس ەميل سيللانپادان كەيىن فين جازۋشىلارى نوبەل ساحناسىنا كوتەرىلگەن جوق, نەگە؟ جاقسى شىعارمالار جازىلماي جاتىر ما؟
– و, نوبەل سىيلىعى! بۇل قىزىقتى تاقىرىپ, ونىڭ ۇستىنە سەن جاقسى سۇراق قويىپ وتىرسىڭ. بىراق مەنىڭ جاۋابىم مىناداي. مەن نوبەل سياقتى ۇلكەن ادەبي جۇلدەلەردىڭ جانكۇيەرى ەمەسپىن. بۇكىل الەمدە مىڭداعان كەرەمەت جازۋشى بار. ولاردىڭ تەك ساناۋلىسىنا عانا سىيلىق بەرۋ – لوتەرەيا سياقتى ادىلەتسىزدىك. نوبەل نەمەسە باسقا سىيلىقتارعا لايىق بولعان, بىراق ءارتۇرلى سەبەپپەن ولاردى ەشقاشان الا المايتىن كوپتەگەن ءسوز زەرگەرى ارامىزدا ءجۇر. جۇلدەلەر ادەبيەتكە ەمەس, ات جارىسىنا نەمەسە سپورتقا جاراسادى.
– مەن الەم ادەبيەتىن زەرتتەپ ءجۇرمىن, قازىر كوپتەگەن تانىمال جازۋشى كىتاپتارىن اعىلشىن تىلىندە جازادى. بۇل جاھاندانۋدىڭ كورى- ءنىسى مە؟
– مەنىڭ ويىمشا, الداعى جىلدارى اعىلشىن تىلىنەن باسقا تىلدەردەگى جازۋشىلاردىڭ الەمدىك مادەنيەتتە ماڭىزى ارتا تۇسەدى. اعىلشىننىڭ ءرولى تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى, بريتان يمپەرياسى جانە سول سياقتى نارسەلەرگە قاتىستى بولىپ كەلدى. الەمدەگى جازۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى باسقا تىلدەردە جازادى, بۇل جاقسى ءۇردىس, بىزگە اعىلشىن تىلىنەن گورى, باسقا تىلدەردە جازىلعان كىتاپتار كوبىرەك قاجەت.
– قازىر جازۋشى مەن وقىرماننىڭ اراسى الشاقتاپ كەتكەن جوق پا؟
– جازۋ – وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ, سولاردىڭ سانا-سەزىمىنە اسەر ەتۋ. الايدا وقىرماندار كىتاپتى جازۋشى ويىنداعى ماقساتتان مۇلدەم باسقاشا تۇسىنەدى. بۇل ءۇردىس ماعان ۇنايدى.
– كوركەم ادەبيەت وزگە ەلدەرگە كەڭ تارالۋى ءۇشىن تابيعي تۇردە كوركەم اۋدارماعا سۇيەنەدى, بۇل تۋرالى قانداي ويداسىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان الەمگە اعىلشىن تىلىنەن گورى, باسقا تىلدەردە جازىلعان كىتاپتار كوبىرەك قاجەت. بۇل بىزگە ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە ەمىن-ەركىن اۋداراتىن اۋدارماشىلار اۋاداي قاجەت دەگەندى بىلدىرەدى. جاھاندانعان الەمدە اۋدارما باستى ءرول وينايدى.
– الەم ادەبيەتىندەگى ەڭ مىقتى بەس جازۋشى كىم دەپ ويلايسىز؟
– شىنىمدى ايتسام, بۇعان ناقتى جاۋاپ بەرە المايمىن, بۇل جاعىنان مەنى قيناما. ادامزات قوعامىنداعى ەڭ جاقسى كىتاپتاردى ءالى تابا الماعانىما سەنىمدىمىن. ۇنەمى جاڭا كىتاپتاردى ىزدەيمىن, باسقالار ەستىمەگەن نەمەسە بۇل تۋرالى كوپ بىلمەيتىن شىعارمالار كەزدەسسە دەگەن ءۇمىتىم مەنى العا جەتەلەپ كەلەدى. ادەبيەت الەمىندە قانشاما اسىل قازىنا بار. ونى ءبولىپ-جارۋ دا اقىلعا سىيمايدى.
اڭگىمەسلەسكەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»