الماتى – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءھام رۋحاني قوزعاۋشى كۇشى عانا ەمەس, مەملەكەت ومىرىنە قاتىستى بارلىق سالاعا سەرپىن بەرەتىن كۇرەتامىر. الماتىدا بولعان ماڭىزدى وقيعالار, قابىلدانعان شەشىمدەر, قولعا الىنعان باستامالار تۇتاس ەل تۇرعىندارىنىڭ كوڭىل كۇيىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. سونىمەن بىرگە الماتى ساياسي وزگەرىستەردىڭ التىن بەسىگى ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز.
قاڭتاردان كەيىنگى قارقىن
كۇن ساناپ اۋماعى ارتقان مەگاپوليس ومىرىندە بۇل باعىتتاردا وڭ ديناميكا ورىن الا باستاعانىن ايتۋىمىز قاجەت ەدى. دەگەنمەن التى قۇرلىققا اۋىز سالعان پاندەميا, قارالى قاڭتار وقيعاسى قالانىڭ جان-جاقتى دامۋىنا كەرى اسەر ەتتى. قاڭتاردان كەيىن جۇمىسقا كىرىسكەن جاڭا اكىمگە جاڭا مىندەتتەر جۇكتەلىپ, قيراعان نىسانداردىڭ باسىم بولىگى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى, ەسەڭگىرەگەن ەكونوميكا ەس جيا باستادى. بىلتىر اراعا التى اي سالىپ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە ەسەپ بەرگەن ەربولات دوساەۆ قالا ەكونوميكاسىندا تۇراقتى ءوسۋ بايقالعانىن, 5 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قىسقامەرزىمدى ەكونوميكالىق ينديكاتور 107,6%-عا دەيىن ۇلعايعانىن مالىمدەدى. ايتالىق, وتكەن جىلدىڭ العاشقى ەكى توقسانىندا قالادا 16,3 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, 3,3 مىڭ ورىندىق 54 بالاباقشا اشىلعان. 45 كم ينجەنەرلىك جەلى جاڭارتىلىپتى. ەكولوگيا ماسەلەسىن ەڭسەرۋ ماقساتىندا گازبەن جۇرەتىن جاڭا 300 اۆتوبۋس ساتىپ الىنىپ, 150 مىڭعا جۋىق اعاش وتىرعىزىلعان. الماتى اگلومەراتسياسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ, جوسپاردا مەگاپوليس پەن الماتى وبلىسى سينەرگياسىنىڭ جوبالارىن ايقىنداۋعا قاتىستى ءبىراز جايلار تياناقتالدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس – قالا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قۋاتى. وندا ەڭبەككە قابىلەتتى حالىقتىڭ 64%-ى جۇمىس ىستەيدى. قالادا وڭدەۋ ونەركاسىبىن ورلەتۋ قاجەت. وتكەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار كولەمى ەداۋىر ارتقان. ساۋدا مەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتە دە العا جىلجۋ بايقالادى. بيزنەسكە نەگىزسىز كەدەرگى كەلتىرۋ ماسەلەسىمەن كۇرەس كۇشەيە ءتۇستى. كاسىپكەرلىككە زاڭسىز تەكسەرىس جۇرگىزۋ ءىسى بويىنشا پروكۋراتۋرا مەن كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ءبىر جىلدا 462 ءوتىنىش تۇسكەن. ارىز-شاعىمدار ەكشەلىپ, كەيبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ زاڭسىز ارەكەتىنە توسقاۋىل قويىلدى.
ەكولوگيا – ەنجار قارايتىن ماسەلە ەمەس
ەكولوگيا مەن كولىك كەپتەلىسى – مەگاپوليس ءۇشىن باس اۋىرتار باستى تاقىرىپ. تۇرعىنداردىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بۇل باعىتتا ۇلكەن جۇمىستار قولعا الىنعانىمەن, ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. ايتىلا اقجەم, جازىلا جاۋىر بولعان قوس پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن قالاداعى كولىك سانىن رەتكە كەلتىرۋ مەن جىلىتۋ قازاندىعىن گازعا كوشىرۋ قاجەتتىگىن ەكولوگتەر سوڭعى بەس جىل بەدەرىندە جارىسا ايتىپ ءجۇر. ءوندىرىستىڭ ورگە جىلجۋى مەن ءتۇرلى تۇرمىستىق يگىلىك قورشاعان ورتاعا زالالىن تيگىزبەي تۇرمايدى. 550 مىڭ كولىك رەسمي تىركەلگەن شاھارعا تاۋلىگىنە وزگە وڭىرلەردەن كەلىپ-كەتەتىن اۆتوكولىكتەر سانى 255 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. قالاداعى بىرقاتار داڭعىلدى ۇزارتۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالىپ, جولايرىقتاردىڭ قۇرىلىسى قارقىن السا, مەترو بەكەتتەرىنىڭ سانى ارتسا, كەپتەلىس ءسال دە بولسا سەيىلەدى دەگەن ءۇمىت باسىم. ال ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا بەلسەندىلەر تاعى دا الماتىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىن ارقاۋ ەتكەن فورۋم وتكىزدى.
– قالانىڭ نەگىزگى تالعار, قاسكەلەڭ تاراپىنداعى كىرەبەرىس قاقپالارىنا ۇلكەن كولىك تۇراقتارىن ورناتىپ, شاھار ىشىندە بىرىڭعاي قوعامدىق كولىكتەرمەن قاتىناۋعا ۇندەپ, قاجەت بولسا ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن تاپقان ءجون. دامىعان ەلدەردەگىدەي ۇلكەن قالالارعا اۋىر جۇك كولىكتەرىن مۇلدەم كىرگىزبەۋ كەرەك. الىپ قويمالار سالىپ, قاجەتتى زاتتاردى شاعىن جۇك كولىكتەرى ارقىلى عانا قالاعا تاسىمالداعان ءلازىم. ماسەلەن, ءبىر عانا كولىكتىڭ جىل ىشىندە اۋاعا تاستايتىن قالدىقتارىنىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل توتىعى 800 كيلونى, ازوت توتىعى 40 كيلونى قۇرايدى. باسقا دا اۋاعا تارايتىن كومىرقىشقىل زاتتارى بار. وسىلايشا, كولىك تۇتىنىمەن قورشاعان ورتاعا 200-دەن اسا زياندى زات بولىنەدى. جالپى, ەل اۋماعىندا قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ 60 پايىزى كولىكتەردەن. وعان قوسا جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندەگى بەنزين مەن ديزەل ساپاسىن كۇن سايىن تەكسەرىپ وتىرۋ قاجەت. الماتىنىڭ 2,2 ميلليون تۇرعىنى بار. الايدا ەكولوگيالىق احۋال 20 ميلليون حالىق شوعىرلانعان مەحيكو, 17 ميلليون حالىق ءومىر سۇرەتىن تەگەران مەن شانحاي, 10-15 ميلليوننىڭ ارالىعىندا حالقى بار نيۋ-يورك, ىستانبۇل, ماسكەۋ سياقتى قالالارمەن قاتار تۇر. بۇل – ءوز كەزەگىندە كىمدى بولسىن ويلانتاتىن وتكىر ماسەلە. ويتكەنى مەملەكەت ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆ.
ماسەلەنى تەك كولىكتەر مەن جەو-عا تىرەپ قويۋعا تاعى بولمايدى. بىرقاتار ەكولوگ مامان پروبلەمانىڭ ءبىر ۇشىن بيىك عيماراتتاردىڭ كوپتەپ سالىنۋىنان كورەدى. ويتكەنى ءزاۋلىم قۇرىلىس نىساندارى قالانى قالقالاپ تۇر. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋا الماسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. شاھاردىڭ قازاندىق تارىزدەس اۋماقتا ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, شىنىندا بۇل پىكىردىڭ نەگىزسىز ايتىلا سالماعانىن اڭعارامىز. سايىپ كەلگەندە, الماتىنىڭ ەكولوگياسىن قالىپتا ۇستاۋ جان-جاقتى كەشەندى جۇمىستاردى قولعا الۋدى قاجەت ەتەدى.
جاستاردىڭ ساياسي ساۋاتى ارتقان
بىرەر اي بۇرىن «ماڭگىلىك قازاقستان» قوعامدىق قورىنىڭ باستاماسىمەن «الماتىلىق جاستاردىڭ ساياسي مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن فاكتورلار» اتتى ستراتەگيالىق سەسسيا ءوتىپ, تۇرعىنداردىڭ ساياسي ساۋات ماسەلەسى ساراپتالدى. ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى نۇركەن ايتىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەگاپوليس جاستارىنىڭ ساياساتتاعى ءرولى, بەلسەندى جاستاردىڭ ۇلەس سالماعى باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى. ماسەلەن, بىلتىر ەلدەگى اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعا رەفەرەندۋمعا الماتىلىقتار بەلسەندى تۇردە قاتىسقان. كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تۇرعىنداردىڭ 65,22%-ى قولداپ, 32,99% داۋىس بەرۋگە كەلگەن. عالىم ساياسي مادەنيەتتىڭ ۇلتتىق نەگىزدەرى بار ەكەنىن دە قاپەردەن شىعارماۋعا شاقىردى.
«ساياسي مادەنيەتتىڭ ىرگەتاسى ۇلتتىق تاربيە ارقىلى قالىپتاسادى. ونى ەلەمەي ساياسي مادەنيەتتى دامىتامىز دەۋ – بوس اۋرەشىلىك. قازىرگى تاڭدا جاستاردىڭ ساياسي كوزقاراسىنا الەۋمەتتىك جەلى قاتتى اسەر ەتىپ جاتقان جوق. ول جاقتا ءارتۇرلى توپتىڭ مۇددەسى تايتالاسىپ جاتقاندىقتان, جاستار ولارعا ەرىپ, قاتە ساياسي ۇستانىمعا ۇرىنىپ جاتادى. سول سەبەپتى جاستار ءوز ساياسي مادەنيەتىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاۋاپكەرشىلىكتەن باستاۋى قاجەت», دەيدى ن.ايىمبەتوۆ.
«جاستاردىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋ جولدارى» اتتى تاعى ءبىر سەمينار-ترەنينگكە ءارتۇرلى ماماندىق يەلەرى قاتىسقان. ولاردىڭ اراسىندا ساياساتتانۋ ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەرمەن قاتار, حالىقارالىق قاتىناستار, جۋرناليستيكا, ءتىپتى ينجەنەرلىك كۋرستا وقيتىندار بار. بۇل – ساياسي مادەنيەتتى مەڭگەرۋ ماماندىق تۇرىمەن شەكتەلمەيتىنىنىڭ ايعاعى. «ماڭگىلىك قازاقستان» قوعامدىق قورىنىڭ جوبا جەتەكشىسى ب.نالىباەۆتىڭ سوزىنشە, ەلىمىزدەگى سوڭعى جىلدارداعى ساياسي ۇدەرىستەر وسىنداي جوبالاردىڭ پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر.
– بۇل جوبانىڭ اتى «حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تاقىرىپتىق ءىس-شارالار وتكىزۋ» دەپ اتالادى. ال سەمينار-ترەنينگتەردىڭ ماقساتى – بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن ساياساتتانۋشىلاردى ىرىكتەۋ. مۇنداعى وقيعالار قالعان وڭىرلەرگە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. مەگاپوليسكە جىل سايىن ايماقتاردان ءارتۇرلى جاستاعى ادامدار اعىلىپ كەلىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جانە ساياسي شيەلەنىستەر ۋشىقپاس ءۇشىن وسىنداي ءىس-شارالار ءجيى ءوتۋى كەرەك دەپ سانايمىز, – دەيدى ب. نالىباەۆ.
قالانى قانداي وزگەرىس كۇتەدى؟
ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, 2030 جىلعا قاراي الماتى حالقىنىڭ سانى 2,5 ميلليونعا جەتەدى. ال 2040 جىلى 3 ملن, 2050 جىلعا قاراي 3,6 ميلليونعا دەيىن ءوسۋى ىقتيمال. تابيعي ءوسىم 2021 جىلعى 47 پايىزدان 2050 جىلعا قاراي 60 پايىزعا دەيىن ارتادى. قالانىڭ باس جوسپارىن ازىرلەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى تامارا زالوگينانىڭ پىكىرىنشە, مۇنشا حالىقتى باسپانامەن قامتۋ ءۇشىن 2040 جىلعا دەيىن 45,6 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بولۋعا ءتيىس. 2030 جىلعا دەيىنگى باس جوسپار بويىنشا جوبالىق ۇسىنىستاردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا 1 ترلن 391 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قاجەت. ينۆەستيتسيالاردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپ پەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىن جەتىلدىرۋ ىسىنە جۇمسالماق. مەگاپوليستە 2040 جىلعا دەيىن 188 مەكتەپ پەن 300-دەن استام بالاباقشا سالىنادى.
باس جوسپار قابىلدانىپ, جۇيەلى جۇزەگە اسار بولسا, 2030 جىلعا دەيىن قالادا 180 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى قۇرىلۋعا ءتيىس. ونىڭ 30%-ى پوليتسەي, ءورت ءسوندىرۋشى, دارىگەر, مۇعالىم سەكىلدى الەۋمەتتىك سالا مەن تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سالالارعا تيەسىلى, ال قالعان 70 پايىزى مامانداندىرىلعان جۇمىس ورىندارى. بۇل – الماتىداعى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم مەن الەۋمەتتىك ماسەلەنى رەتتەۋگە ىقپال ەتەتىن نەگىزگى فاكتور.
الماتى