ءوندىرىس تىرەگى – ينۆەستيتسيا

«ەلىمىزدىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن بارىنشا ارتتىرۋ ماڭىزدى. قازاقستان ەكونوميكاسى ءالى كۇنگە دەيىن پايدالى قازبالارعا تاۋەلدى بولىپ وتىر. ياعني ەل ەكونومي­كاسىنىڭ قۇرىلىمى – قاراپايىم. شىن مانىندە, بىزگە قارقىندى دامۋ ءۇشىن كۇردەلى, ءارتاراپتى ەكونوميكالىق قۇرىلىم قاجەت. ارينە, شيكىزات نارىعىنداعى الەمدىك باسەكەدە ءبىزدىڭ ءوز ارتىق­شىلىعىمىز بار. قازىرگى جانە ستراتەگيالىق مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ونى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. سوندىقتان وسى سالانى ودان ءارى دامىتا بەرۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت ءوز سوزىندە.

ءيا, ەلدىڭ دامۋى ەكونوميكاعا بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى. سون­دىقتان دا بارلىق كۇش-جىگەر وسى سالانى كوتەرۋگە جۇمسالىپ جاتقانى ايقىن. اسىرەسە ول رەس­پۋب­ليكانىڭ وڭىرلەرىندە اي­رىقشا كورىنىس تاپقان. ماسەلەن, شىمكەنت قالاسىندا ءوندىرىستى دامىتۋ باعىتىندا مەملەكەتتىك جوبا مەن باعدارلامالار اياسىندا ءتۇرلى جۇمىستار مەن باس­تامالار قولعا الىنىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەگاپوليستىڭ وندىرىستىك الەۋەتى جىلدان-جىلعا ۇلعايۋ ۇستىندە. بۇل ءوز كەزەگىندە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا جانە حالىقتىڭ كاسىپ­كەرلىككە بەت بۇرۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر.

2018 جىلى شىمكەنت رەسپۋب­ليكالىق ءمانى بار مەگاپوليسكە اينالدى. سول كەزدەن باستاپ قالا تاريحىندا ورلەۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. بۇگىنگى تاڭدا شاھار ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىن العان, ينفراقۇرىلىمى جاقسارىپ كەلە جاتقان, باسقا دا كورسەتكىشتەر بويىنشا ءوسۋدىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتىپ وتىرعان قالاعا اينالىپ ۇلگەردى. ناقتى مىسالعا كوشسەك 2020 جىلى شىمكەنت ينۆەستيتسيا تارتۋ مەن ونىڭ كولەمى جاعىنان رەسپۋبليكاداعى تومەنگى ورىنداردان جوعارى كوتەرىلىپ, بۇگىندە ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيا سالاسى بويىنشا ەڭ الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇر. ەكى جىلدان بەرى وڭىرلەردىڭ اي سايىنعى رەيتينگىندە جوعارى سا­تىدان تۇسپەگەن. وتكەن جىلى قالا ەكونوميكاسىنا 1.2 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى بە­رەكە دۇيسەبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەگاپوليستىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىمدىلىعى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارمەن جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە بولىپ وتىر. ماسەلەن, شاھاردا گەر­مانيانىڭ Heidelberg, پول­شانىڭ Santo Polpharma جانە وڭ­تۇستىك كورەيانىڭ LOTTE سە­كىل­­دى ءىرى كومپانيالارى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەندىگى كەزەكتە تۇرىك اعايىن­­دار Coca Cola سۋسىنىن شى­­عاراتىن ال, پولياكتار Selena قۇرىلىس ماتەريال­دارى زاۋىتىن سالماق نيەتتە. وڭىرگە ينۆەس­تي­تسيانىڭ اعىلىپ كەلۋى جالپى ون­دىرىستىك الەۋەتكە دە وڭ اسە­­رىن تيگىزگەن. ايتالىق وتكەن جىلى قالا كاسىپورىندارى 2.1 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. سونى­مەن بىرگە 110 مىڭ بيزنەس وكىلدەرى ەڭبەك ەتەدى. ەكى مىڭعا جۋىق شەتەلدىك كاسىپكەرلەرمەن بىرلەسكەن كومپانيالار بار. وسى جەتىستىكتەردى ەلەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىل­دىڭ جەلتوقسان ايىندا قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆكە «بيزنەس جۇرگىزۋگە ەڭ قولايلى ءوڭىر» رەي­تينگ­تىك ساناتى بويىنشا ار­نايى جۇلدە تابىستادى.

مەگاپوليستە ورنالاسقان ەكى تسەمەنت زاۋىتى ەلىمىزدەگى وسى ءونىم ءتۇرىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن ون­دىرەدى. ماشينا قۇراستىرۋ سالا­سى بويىنشا جوعارى كەر­نەۋلى ترانسفورماتورلار مەن مۇ­ناي ونەركاسىبى جانە سۋمەن جاب­­دىق­تاۋعا قاجەتتى سورعىلار شى­عارا­تىن كاسىپورىندار بار. ار­نايى ەكو­نوميكالىق ايماقتا ەلىمىزدەگى توقىما بۇيىمدارىنىڭ 21 پايىزى وندىرىلەدى, سونداي-اق تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى رەس­پۋبليكادا تۇڭعىش رەت كىلەم فابري­كالارى اشىلدى. شىمشاھاردا شامامەن جەتى جۇزدەي ءىرىلى-ۇساق­تى تاۋار وندىرۋشىلەر بار. ءوڭىر­دىڭ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا ءبىر جا­عىنان تاۋار تاسىمالداۋعا قو­لايلى ايماقتا ورنالاسۋى پاي­داسىن تيگىزىپ وتىر. قالا حالىق­ارالىق باتىس ەۋروپا–باتىس قىتاي كولىك ءدالىزىنىڭ ءدال ورتاسىن­دا ورنالاسقان. سوندىقتان شى­عارىلعان ءونىمدى 5 كۇن ىشىندە قى­تايدىڭ باتىس وڭىرلەرىنە جانە باتىس ەۋروپاعا جەتكىزۋگە بولادى. ال شىمكەنتتىك تاۋارلاردى بۇگىندە ازيا, افريكا, امەريكا قۇرلىقتارىنداعى 54 مەملەكەتتىڭ ساۋدا قاتارلارىنان تابا الاسىز.

مەگاپوليسكە كەلەتىن ينۆەس­تيتسيا دەڭگەيىنىڭ ارتۋىن مىنا مىسالمەن دە كورۋگە بولادى. 2011 جىلى اشىلعان 337 گەكتاردى قۇ­رايتىن ەڭ العاشقى «وڭتۇستىك» يندۋستريالدى ايماعى 7-8 جىلدا تولسا, 90 گەكتار اۋماقتاعى «تاسساي» يندۋستريالدى ايماعى 5 جىل وتپەي كاسىپورىن ورنالاساتىن جەرى قالمادى. بىلتىر عانا قۇ­رىلعان «جۇلدىز» يندۋستريالدى ايماعىندا قازىردىڭ وزىندە 50 كومپانيا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. وسى جوبالار ار­قىلى 435 ملن دوللار ينۆەس­تيتسيا تارتىلادى. سوندىقتان قالا اكىمدىگى اتالعان يندۋستريالدى ايماقتىڭ اۋماعىن قوسىمشا تاعى 155 گەكتارعا ۇلعايتۋعا شە­شىم قا­بىلدادى. ار­نايى ەكونو­مي­كالىق ايماققا دا جەڭىل ونەر­كاسىپ كاسىپورىندارى سىيماي بارا جاتقان سوڭ اۋماعىن 175 گەك­تارعا كەڭەيتىپ جالپى اۋدانىن 400 گەكتارعا جەتكىزۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قالا ماڭىنداعى ساۋدا-لوگيستيكالىق ايماعى دا ەكى ەسەگە ۇلعاياتىن بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەلەسى جىلى ينۆەستورلارعا زاماناۋي قويمالار قۇرىلىسىن سالۋعا 136 گەكتار قوسىمشا جەر ۋچاسكەلەرى ۇسىنىلادى.

شىمكەنتتە جالپى يندۋس­تريال­دى ايماقتاردىڭ اۋدانى 869 گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ 90 پايىزعا جۋىعى يگەرىلگەن. 453 ملن اقش دوللارى كولەمىندە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, تولىعىمەن ءوز ماقساتىنا جۇم­سالدى. سول ارقىلى 180 جاڭا كاسىپ­ورىن اشىلدى. سونىمەن بىرگە قۇنى 740 ملن دوللارعا 250 جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپاردا بار.

ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, جىل سايىن قازاقستانعا 50 ملرد دوللاردىڭ دايىن ءونىمى يمپورت­تالادى. ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداق شەڭبەرىندەگى باسقا مەملەكەتتەردى قوسقاندا, بۇل كور­سەتكىش 290 ملرد دوللارعا تەڭ. ال عىلىمي-تەحنيكالىق سا­لا­داعى نارىققا قاجەتتى ينۆەستيتسيا 25 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ال شاھارعا جىل سايىن سىرتتان 1.2 ملرد دوللاردىڭ دايىن ءونىمى كەلەدى. سوندىقتان ولاردى وتاندىق تاۋارلارمەن الماستىرۋ مىندەتى تۇر. بۇل ورايدا ونەر­كاسىپتى وركەندەتۋگە وڭىردەگى ىشكى نارىق, رەسۋرستىق-شيكىزاتتىق بازا جانە لوگيستيكاسى مەن ساپالى ماماندار دايىنداۋ ارقىلى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىراتىن جوعارى وقۋ ورىندارى تولىق مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇگىنگى تاڭدا مەگاپوليستە وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا سۇرانىس ءالى دە باسىم. بۇل ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى مەملەكەتتىك دامۋ ينس­­تيتۋتتارىنىڭ كومەگىمەن جۇ­زەگە اسىرۋعا بولادى. ماسەلەن, كەرا­ميكالىق تاقتايشا, سانفايانس, شاتىر جابىندىلارى, لاك­تى-بوياۋلار, پلاستماسسا قۇبىرلارى, سەندۆيچ پانەلدەر, جارىقتاندىرۋشى قۇرالدار, جىلۋ رادياتورلارى, كابەلدەر جانە باسقا دا تۇرمىستىق بۇيىمدار ءوندىرىسى قاجەت. وسى جوبالاردى قولعا العان ينۆەستورلارعا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلەدى. ايتالىق اكەلەتىن قۇ­رال مەن تەحنيكاعا كەدەندىك سالىق الىنبايدى, قوسىمشا قۇن سا­لىعىنان بوساتىلادى, سون­داي-اق ءوندىرىس وشاعىن سالۋعا جەر ۋچاس­كەسى بەرىلىپ, قاجەتتى ينفراقۇ­رىلىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

ينۆەستورلارعا مەتاللۋرگيا سالاسىندا دا مۇمكىندىك كوپ. ويتكەنى قازاقستاندا الەمدىك حروم كەنى قورىنىڭ 30 پايىزى, مارگانەتستىڭ 25 پايىزى, تەمىردىڭ 10 پايىزى شوعىرلانعان. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە جىل سايىن 40 ملن توننا العاشقى اليۋميني وندىرىلەدى. سول سەبەپتى الداعى ۋاقىتتا سوز­با سىم, اليۋميني تاباقتارىن, قالبىردىڭ اليۋميني تاسپالارىن, رادياتورلار, تەرەزە مەن قۇرىلىس كونسترۋكتسيالارىنا جانە ءتۇرلى ىدىستارعا ارنالعان اليۋميني پروفيلدەرىن شىعاراتىن جوبالاردى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءوزىمىزدىڭ قورعاسىن مەن مىستان دايىن ونىمدەر شىعارۋ جوسپارى دا جوق ەمەس. وسى رەتتە شىمكەنتتىڭ مەتاللۋرگيا سالاسى بويىنشا جالپى ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 80 ملن دوللاردى قۇرايدى. ال ماشينا قۇراستىرۋ ونەركاسىبىندە 90 ملن دوللاردىڭ ءونىمى شىعارىلادى. سوندىقتان قالا اكىمدىگى ينۆەس­تورلارعا يندۋستريالدى ايماق­تاردا ماشينا قۇراستىرۋ سالاسى بويىنشا جوبالاردى بىرلەسىپ قولعا الۋعا شاقىرىپ وتىر. وسىن­داي ءوندىرىس الاڭىندا جۇك كو­لىكتەرىنىڭ بولشەكتەرىن, ۆاگوندار, رەفريجەراتورلار, ەنەر­گەتيكالىق قوندىرعىلار, اۆتومات­تاندىرىلعان مەتال وڭدەۋشى جەلىلەر, مەتاللۋرگيا ۇنتاعى مەن 3D باسپاسى نەگىزىندە مەتال بۇيىمداردى شىعارماقشى. بۇگىندە مەگاپوليستىڭ ماشينا قۇراستىرۋ ونەركاسىبىن اياققا تۇرعىزۋ ءۇشىن 3.5 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا قاجەت.

حيميا ونەركاسىبىندە دە ءبىرا­ز ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. ماسەلەن كەلەشەك­تە ورگانيكالىق مينەرالدى حي­ميا­لىق زاتتار جانە تۇرمىستىق حيميا بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىتتار تۇرعىزىلادى. وسىلايشا, رەس­پۋب­ليكانىڭ ءۇشىنشى قالاسىندا سىرتقى جانە ىشكى نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە دايىن حيميا ونىم­دەرى وندىرىلمەك.

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دا قالا ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى بول­شەگى سانالادى. وسى كۇندە شاھاردا كوپقاباتتى ۇيلەر سالۋ ءتيىستى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, بىلتىر 1 ملن شارشى مەتر تۇرعىن پايدالانۋعا بەرىلسە, 2024 جىلدان باستاپ جىلىنا 3 ملن شارشى مەتر ءۇي تۇرعىزۋ كوزدەلىپ وتىر. قالا كەڭەيىپ كەلەدى, جاڭا شاعىن اۋداندار بىرىنەن كەيىن ءبىرى پايدا بولۋدا. سوندىقتان قۇرىلىس يندۋسترياسىن ينۆەستورلار ءۇشىن تاپتىرماس مۇمكىندىك دەۋگە بولادى. قۇرىلىس نىسانىن سالۋدا نەمەسە قۇرىلىس ماتەريالىن وندىرۋدە كاسىپكەر وزىنە جاقسى پايدا تابا الادى.

ينۆەستيتسيا وزدىگىنەن كەلمەي­تىنى بەلگىلى. كاسىپكەردىڭ جوبانىڭ تيىمدىلىگىنە كوزى ناقتى جەتپەسە, قالتاسىنان اقشا شىعارمايتىنى انىق. وسى ورايدا قالالىق اكىمدىك وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماق­ساتىندا كوپ ءىس تىندىرىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە «shymkent investment – 2023» وڭىرارالىق ينۆەس­تيتسيالىق فورۋمىن اتاۋعا بولادى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى تەك شاھارمەن شەكتەلمەي, ەلىمىز­دىڭ وڭتۇستىك ايماعىنداعى جام­بىل, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىنان دا دەلەگاتتار ارنايى كەلىپ قاتىستى.

ء«ۇش وبلىس پەن مەگاپوليس كاسىپكەرلەرىن ءبىر ورتاعا جيناپ, وعان قوسا اتقارۋشى ورگان وكىلدەرىن شاقىرىپ, اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى تال­قىلادىق. مۇندا شىمكەنتتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس وڭتۇستىك ايماقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن شەتەلدىك, وتاندىق ينۆەستورلارعا كەڭىنەن تانىس­تىرۋ كوزدەلدى. مەملەكەت جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان كور­سەتىلەتىن قولداۋلار دا وسى فورۋم اياسىندا ايتىلدى. فو­رۋمعا ءۇندىستان, قىتاي, تۇركيا, رەسەي ەلىنەن ينۆەستورلار قاتىسىپ, قىزىعۋشىلىعىن ءبىلدىردى. ناتي­جەسىندە, جالپى قۇنى 364 ميلليارد تەڭگەنى قۇراي­تىن 14 جوبا بويىنشا مەمو­راندۋمعا قول قويىلدى. ەڭ ءىرى جو­با­لاردىڭ ىشىندە ۇندىستاندىق «Medanta» كومپانياسىنىڭ قار­جى­لاندىرۋىمەن سالىناتىن 300 توسەك ورىندىق كلينيكا مەن «Shymkent city» اۋماعىندا بوي كوتەرەتىن Hilton قوناقۇيى بار», دەدى كاسىپكەرلىك جانە يندۋس­تريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ باس­­قارماسىنىڭ باسشىسى بەرەكە دۇيسەبەكوۆ.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى فورۋمعا وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ ءىرى وڭدەۋشى كاسىپورىن باسشىلارى ادەيى شاقى­رىلدى. سونىمەن بىرگە ساۋدا ارىپتەستىك بايلانىسى مىق­تى جانە ءوزارا تاۋار الماسۋ كورسەت­كىشى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقان وزبەكستان, تۇر­كيا, رەسەي, قىتاي سەكىلدى مەملە­كەتتەردەن كەلگەن قوناقتارعا مەگاپوليستىڭ بار مۇمكىندىگى كورسەتىلدى. ءتىپتى اۋقىمدى شاراعا گەرمانيانىڭ Medal Verwaltungs GmbH كومپانياسىنان دا ادامدار قاتىستى. سون­داي-اق سوڭعى جىلدارى شاھار­­دىڭ ىسكەر ازاماتتارى ءۇندىس­تاننىڭ بيزنەس وكىلدەرىمەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى, جالپى بيزنەس­تىك بايلانىستاردى جاندان­دىرا باستادى. بۇدان بولەك فورۋم­نىڭ جۇمىسىنا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ وزبەكستان مەن قىر­عىز­ستانداعى توتەنشە جانە وكى­لەتتى ەلشىلەرى, قازاقستانداعى وزبەكستان ەلشىلىگىنىڭ وكىلدەرى اتسالىستى.

قىزمەت كورسەتۋ سالاسى وندىرىس­تىك ەكونوميكا مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىنىڭ ارتۋىنا نەگىزگى قوزعاۋ­شى كۇش بولىپ تابىلادى. سونىڭ ىشىندە ساۋدانى, كولىك تاسىمالىن, تاماقتانۋ مەن ءتۋريزمدى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جاعىنان بولەك قاراستىرۋعا بولادى. ەندىگى جەردە قالا اكىمدىگى وسى اتالعان سالالارعا نەعۇرلىم كوبىرەك كاپيتال قۇياتىن الەۋەتتى ينۆەستورلاردى ىزدەستىرىپ, سول بويىن­شا ىسكە اسىرىلاتىن الداعى جوس­پار-جوبالاردى دا بەلگىلەپ قويدى.