الەم جانە الەۋمەتتىك جەلى: قازاق جاستارى قاي ورەدە؟

قازىر الەۋمەتتىك جەلى ادام­نىڭ ىشكى سۇرانىسىن اقپاراتتىق تۇرعىدان تولىق قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەشكىم الەمدىك ۇردىستەن تىس قالىپ جاتقان جوق. «الەم جەلى» دەپ اتالاتىن قۋاتتى كۇش­تى كادەگە جاراتىپ, قوعامدى بى­­لىم­گە, سانالى بولۋعا جەتەلەپ جۇرگەن قازاق جاستارى دا جە­تەر­لىك. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەۋە­تىن كەڭىنەن پايدالانىپ جۇر­گەن كوزى اشىق جاستىڭ ءبىرى – نۇر­قو­جا ەرسايىن. تاريحشى, ارحەو­لوگ Instagram-دا «Derekkoz.kz» پاراقشاسىن اشىپ, جاستارعا جاڭارتىلعان فورماتتا تۇركى ەلى­­نىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن نا­­سي­حاتتاپ ءجۇر. بۇعان قوسا You­Tube جەلىسىنە «Solai de» اي­دا­­رى­مەن پودكاستار جۇكتەپ وتىرادى.

– مەن اۋىلدىڭ تىنىس-تىر­شىلىگىن بويىما ءسىڭىرىپ, اتا-اجەنىڭ قامقورلىعىندا قوي با­عىپ, جىلقى باپتاۋمەن وسكەن قىر بالاسىمىن. تۋعان جەرىم – ۇلىتاۋ ءوڭىرى جاڭاارقا اۋدانى. ماماندىعىم – رەستاۆراتور. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, تاريحي قۇندىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋشىمىن. 19 جاسىمنان باس­­­تاپ ءتۇرلى ارحەولوگيالىق قاز­­­با جۇمىستارىنا قاتىستىم. كوپ­­تەگەن عىلىمي جوبانىڭ ەكس­­­­پە­­­­دي­تسياسىنا مۇشە بولدىم. جە­كە جوبالارىم دا بار. سو­نىڭ ءبىرى تولىق قازاق تىلىن­دەگى الەۋ­مەتتىك-قوعامدىق جوبا – «Derekkoz.kz». بۇل جوباعا بەلسەنە كىرىسۋىمنىڭ باستى سەبەبى – Tik Tok الەۋمەتتىك جەلىسىن­دە قازاق تاريحىنا بايلانىستى جالعان, كەرەعار پىكىر تۋدىراتىن بەينەجازبالار تاراي باس­تادى. بۇعان توزبەي, تاريح­تا ناق­تى قالاي جازىلعان فاكتى­لەرمەن كەلتىرىپ, ۆيدەو ءتۇسىرىپ, جۇك­تەدىم. ءاپ-ساتتە قارالىم جي­­نا­لىپ, وقىرماندار اراسىندا تانى­­مال بولدىم. مەنىڭ مۇن­دا­عى باستى ماقساتىم – وزگە بلو­­گەر­لەر سەكىلدى اقشا تا­بۋ ەمەس. تەك اتا-بابامىزدان قال­عان تاريحي قۇندىلىقتاردى ساق­تاپ قالۋ, ونى جاستار اراسىندا نا­سي­حاتتاۋ. ويتكەنى قازىر زامان اعىمىمەن كەي سالت-داس­تۇر­لە­رى­مىز, وتباسىنداعى, مادە­نيەتتەگى قۇندىلىقتار جويىلىپ بارادى. نەمەسە ۇمىت قالىپ جا­تىر. وسى ورايدا تاريحشى رە­تىندە «Derekkoz.kz» ارقىلى تا­ريحي مۇرامىزدى كەلەسى ۇرپاق­قا امانات ەتىپ جەتكىزگىم كەلدى, – دەدى نۇرقوجا ەرسايىن.

بۇگىندە جوبانىڭ Instagram پاراقشاسىندا 19 مىڭنان اسا وقىرمانى بار. ال YouTube جە­لى­­سىنە جۇكتەلگەن ءار بەينەجاز­باسى 6 مىڭعا جۋىق قارالىم جي­ناعان. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كوممەرتسيالىق جوبا ەمەس.

– بۇل جوبانىڭ قارجىلاندىرۋ جاعىنا كەلەتىن بولساق, ەشقانداي كومەك جوق. ماعان ەشقانداي قا­را­جات اكەلمەيدى. بارلىعىن ءوز كۇشىم­مەن ىستەپ ءجۇرمىن. ءوزىم كا­­سىپكەرمىن. مەديا سالاسىندا جۇمىس ىستەيمىن. الەۋمەتتىك جە­­­لى ارقىلى قاراجات تابامىن. ءارتۇرلى جوبالاردان تۇسكەن قار­جىنى وسى «Derekkoz.kz»-گە سالامىن. قازىر دەرەكتى فيلمدەر, سۇحبات پەن الەۋمەتتىك جەلىگە ارنالعان قىسقامەتراجدى ۆيدەو تۇسىرەمىز. بۇلاردى مەكتەپتەگى كەي مۇعالىمدەر قازاقستان تاريحىن وقىتۋ بارىسىندا پايدالانادى. ۇستازدار مەن وقۋشىلاردان ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىن حاتتار الىپ تۇرامىن. قازىر تەلەفونعا تەلمىرىپ, بۇرىنعى­داي كەرەكسىز دۇنيەلەردى پاراقتايتىن جاستار ازايدى, – دەدى ول.

ءيا, تاريحشى ءسوزىنىڭ جانى بار. ويتكەنى جاستار بۇگىندە Instagram, YouTube, TikTok-تاعى ءمانسىز-ماعىناسىز بەينەجازبالاردان گورى, تانىمدىق باعىتتاعى جازبالار مەن ۆيدەو­لاردى كورگەندى قۇپ كورەدى. وعان الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراق­شاداعى وقىرمان مەن قا­را­لىم سانى دالەل. ماسەلەن «Unknown­kazak» پاراقشاسىن جاس­تار قىزىعىپ وقيدى. وندا 157 مىڭنان اسا وقىرمان, بەينەجاز­بالارىندا 700 مىڭنان اسا قارا­لىم بار. بۇل – قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن, ادەمى, كور­كەم تابيعاتىن تانىستىراتىن جوبا. تاريحتى تانىتىپ, ترەندتە جۇر­گەن اۆتورلار ەرلى-زايىپتى – دياس جانە ايگە­رىم كامەريدانوۆتار.

– 2018 جىلى وسى بلوگتى قۇرۋ يدەياسى كەلدى. اۋەلگىدە Telegram كانالىنان باستاعانبىز. ادام­داردىڭ قىزىعۋشىلىعىن كورگەن سوڭ Instagram-دا پاراقشا اشۋدى ءجون كوردىك. جالپى, بىزدە «قانداي دا ءبىر مەديا بولۋ», «اتاقتى بولۋ» دەگەن ماقسات بولمادى. ءبىز بۇل جوبامەن ءاۋ باس­تا حوببي رەتىندە اينالىستىق. تاريح, مادەنيەت, ميفولوگياعا بۇرىننان قىزىعاتىندىقتان, وقىعان, تۇيگەن, جيناعان اقپارا­تىمىزدى باسقا ادامدارمەن بولىس­كىمىز كەلدى. باستاپقىدا وقىر­­­ماندارىمىز تەك اينالا­مىز­­­دا­عى دوستارىمىز بەن تا­نىستا­­رى­مىز عانا ەدى. ال قازىر ۇسى­­نىپ وتىرعان كونتەنتىمىزدىڭ كەڭ اۋ­قىم­دى وزىن­دىك اۋديتوريا­سى بار. وقىرمان سانى كۇندە كوبەيىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ پاراقشا وقىر­ماندارىنىڭ 50 پايىزى الماتىدان, 35-40 پايىزى استانادان جانە 10-15 پايىزى وزگە وڭىرلەردەن. ال جاس ەرەك­شەلىكتەرىنە بايلانىستى ايتار بولسام, ءبىزدى كوبىنە 23 پەن 36 جاس ارالىعىنداعى جاستار وقيدى, – دەيدى دياس كامەريدانوۆ.

جوبا اۆتورلارى وقىر­مان­­دا­رى­مەن ءجيى كەزدەسۋ ۇيىم­داستىرىپ تۇرادى. زياتكەرلىك كلۋب قۇرىپ تا ۇلگەردى. جاقىندا عانا استانادا ەكى رەت باسقوسۋ وتكىزگەن. سون­داي-اق بلوگەرلەر travel كون­تەنتتى دە دامىتۋدا. بىلتىر قازاق­ستاننىڭ تورعاي وڭىرىنەن باستاپ, قارقارالى, وڭتۇستىك, سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەرىنە دەيىن ساياحات جاساپتى. ەندى ولار باتىس ايماقتىڭ تابيعاتى مەن تاريحي جەرلەرىن ارالاماقشى.

وتكەندى دە, وزەكتىنى دە تال­قى­لاپ, جاستاردىڭ رۋحاني قاجەت­تى­لىگىن وتەپ جۇرگەن تاعى ءبىر پا­­راق­­شا «Dopesoz» دەپ اتالا­دى. بۇل ارنا قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلايتىن اقپاراتتىق-تانىم­دىق الاڭ رەتىن­­دە قۇرىلعان. مۇن­­دا ەكى پودك­است جۇرگىزۋشىسى قان­­دايدا ءبىر تاقىرىپقا قوناق شاقىرىپ, ديالوگ وتكىزەدى. مى­سالى, سوڭ­عى شىعارىلىمىندا گۋمانيزم مەن الەۋمەتتىك تەوريالار زەرتتەۋشىسى عالىم جۇسىپبەكتى شاقىرعان. وندا داستۇرشىلدىك, مادەنيەت تەڭدىگى مەن پوتەنتسيالى, سونداي-اق رەسەيدىڭ ءالى دە وتارلاۋشى ەل ەكەنى تۋرالى اڭگىمەلەسەدى. بۇعان قوسا سپيكەر نەلىكتەن بارلىق مادەنيەتتە امبەباپ ادام قۇندىلىقتارى بار ەكەنى, اشارشىلىقتىڭ گەنوتسيد بولعانى نەمەسە بولماعانى جونىندە ايتىپ بەرەدى. قازىر بۇل پاراقشاعا 18 مىڭعا جۋىق ادام تىركەلگەن. YouTube جەلىسىندە 50 مىڭ وقىرمانى, جۇكتەگەن بەينەجازبالارىن ەڭ كوبى 400 مىڭداي ازامات كورگەن.

ءتۇيىن. جاڭا قازاقستان ەلى ءوز قارىم-قابىلەتىنە قاراي ادال ءارى شىنايى قىزمەت ەتەتىن, ماماندىعىن جەتىك مەڭگەرگەن, ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق مادەني قۇندىلىقتاردى سىيلايتىن, قاتتالعان تاريحىن بويىنا سىڭىرگەن, كوممۋنيكاتيۆتى جانە جوعارى مادەنيەتتى ازاماتتارمەن وركەندەيدى. ويتكەنى سونداي جاستار عانا باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ, زامان مەن قوعامنىڭ جو­عارى تالاپتارىنا جاۋاپ بە­رىپ, ۋاقىتتىڭ كەز كەلگەن سىنى­­نا قارسى تۇرا الادى.