كۇركەتاۋىق ەتى ءوندىرىسىنىڭ كەلەشەگىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇر. مەملەكەتتىك قولداۋ مەن سۋبسيديا توقتاپ قالسا, 150 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان پاۆلودارلىق كاسىپورىن جابىلىپ تىنۋى عاجاپ ەمەس. سۋبسيديا تولەۋدىڭ جاڭا شارتتارى فابريكاعا جىلما-جىل ءبولىنىپ كەلگەن دەمەۋقارجىنى ەكى ەسە ازايتقان. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى الداعى ۋاقىتتا ونى ءتىپتى توقتاتىپ تاستاۋدى جوسپارلاپ وتىرعان كورىنەدى.
«سۋبسيديا توقتاسا, كۇنىمىز نە بولادى؟» دەپ الاڭداعان «Turkey PVL» جشس ۇجىمى ۇكىمەتتەن دەمەۋقارجىنى تولەۋ تەتىكتەرىن بۇرىنعى كۇيىندە قالدىرۋدى سۇراپ وتىر. كۇركەتاۋىق ەتى الەۋمەتتىك ماڭىزعا يە ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنە ەنبەيتىنى بەلگىلى. دەي تۇرعانمەن بۇگىندە ونى قازاقستان بويىنشا نەبارى ەكى فابركا – پاۆلودارداعى «Turkey PVL» جانە تۇركىستان وبلىسىنداعى «ورداباسى قۇس» كومپانيالارى وندىرەتىنىن ەسكەرگەن ابزال. سوڭعى اتالعان كاسىپورىننىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس.
كەرەكۋدەگى كۇركەتاۋىق ەتىن وندىرەتىن كاسىپورىن بۇدان بىرەر جىل بۇرىن مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز, ءوز بەتىنشە بانكتەردەن نەسيە الىپ اشىلعان. كومپانيا باسشىسى ەربول دوسىباەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جاڭا ءوندىرىستى قۇرۋعا 3,5 ملرد تەڭگە جۇمسالىپتى. تسەح جىلىنا 8 مىڭ, ال كۇنىنە 30 تونناعا دەيىن ءونىم شىعارۋعا قاۋقارلى. بىراق بۇل ءۇشىن ەڭبەك ۇيىمىنا كەڭەيۋ قاجەت. جاڭادان قوسىمشا ينكۋباتور مەن 9 قۇس قوراسى سالىنسا, ءوندىرىس ۇلعايادى. بۇل جوبا-جوسپاردى ومىرشەڭ ەتۋگە كومپانيانىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان بار ءۇمىت – مەملەكەت كومەگىندە. ونىڭ ۇستىنە جاڭادان قابىلدانعان سۋبسيديا تالاپتارى بويىنشا كاسىپورىندا جىلىنا 20 مىڭ توننا كۇركەتاۋىق ەتى شىعارىلۋى كەرەك دەپ جازىلعان. ال كاسىپورىن جىلىنا نەبارى 2,5-2,7 مىڭ توننا ەت بەرەدى. سۋبسيديا تالاپتارى 5 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتىلعاننىڭ وزىندە سەرىكتەستىككە قازىرگى ءوندىرىستى ەكى ەسە ءوسىرۋ مىندەتتەلەدى. ونداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ دەمەۋقارجىسىز ويعا سىيمايتىن دۇنيە دەپ سانايدى ەربول كارىبەك ۇلى. سوندىقتان بۇرىن تولەنىپ كەلگەن سۋبسيديا نورماتيۆتەرى قايتارىلىپ, دامۋعا مۇمكىندىك بەرىلسە ابزال. كاسىپورىندا قارجى پايدا بولسا, جاڭا ينكۋباتور تۇرعىزىلىپ, كەڭەيۋگە دەگەن ءۇمىت پايدا بولار ەدى دەيدى ونداعىلار.
وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇعان دەيىن كاسىپورىنعا اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتى دامىتقانى, ءوندىرىستى ۇلعايتقانى جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرعانى ءۇشىن كۇركەتاۋىقتىڭ ءار كيلوسىنا 200 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەنىپ كەلگەن. سۋبسيديالاۋ نورماتيۆتەرى بويىنشا 2021 جىلى «Turkey PVL» جشس-عا جالپى سوماسى 100 ملن, بىلتىر 250 ملن تەڭگە تولەنگەن. بۇعان قوسا قازىر قوسىمشا 67,6 ملن تەڭگەنىڭ ءوتىنىمى رەزەرۆتە تۇر. باسقارمانىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى قايىربولات بايسارينوۆ بيىل جىل باسىنان سۋبسيديا تالاپتارى وزگەرىپ, كيلوسىنا 100 تەڭگەدەن ەسەپتەلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سوعان وراي باسقارما 2023 جىلعا كۇركەتاۋىق ەتى بويىنشا نەبارى 83,2 ملن تەڭگە قاراستىرىپ قويعان. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جۋىقتا سۋبسيديا تولەۋدىڭ جاڭا قاعيدالارىن قابىلدايدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ول بويىنشا كۇركەتاۋىق ەتى دەمەۋقارجىدان مۇلدە قاعىلىپ قالۋى ىقتيمال.
«كۇركەتاۋىق ەتى تاۋىقتىڭ ەتى سياقتى الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك قاتارىنا ەنبەيدى. سۋبسيديا تالاپتارىنىڭ قاتاڭ بولۋى دا سودان. ونىڭ ۇستىنە ەرەجەنى مينيسترلىك بەكىتەدى. ءيا, بيىل نورماتيۆتەر ازايتىلدى, بىراق ازىرشە سۋبسيديا تولەۋ جۇيەسى ساقتالىپ وتىر. ەگەر ول تولىق توقتاتىلسا, كۇركەتاۋىق تسەحى وزگەرىس قابىلدانعانعا دەيىنگى كەزەڭ ءۇشىن قازىرگى قولدانىستاعى ەرەجەلەر بويىنشا قاراجاتتى الا الادى. مەملەكەت قازىر تاۋىق ەتى مەن جۇمىرتقا وندىرىسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. جۇمىرتقانىڭ ءبىر داناسىنا 3 تەڭگە, ءبىر كيلوگرامم تاۋىق ەتىنە 50 تەڭگە سۋبسيديا تولەنەدى. الايدا وبلىستاعى قىزىلجار قۇس فابريكاسى توقتاعالى, تاۋىق ەتى بويىنشا دەمەۋقارجى الىپ وتىرعان سۋبەكتىلەر بىزدە جوق. سوندىقتان بۇل نارىق قازىرگى ۋاقىتتا بوس تۇر», دەپ ءتۇسىندىردى ءبولىم جەتەكشىسى.
ەربول دوسىباەۆتىڭ پىكىرىنشە, كۇركەتاۋىق ەتىن وندىرگەنى ءۇشىن تولەنەتىن سۋبسيديا بۇعان دەيىن راسىمەن ءتيىمدى بولعان ەدى. سوڭعى وزگەرىستەر, ياعني سۋبسيديا كولەمىنىڭ ازايىپ كەتۋى كاسىپكەردىڭ بيزنەسىن وركەندەتۋگە كەدەرگى بولىپ وتىر. كاسىپورىندى كەڭەيتۋ, ەت ءوندىرىسىن ءوسىرىپ, جاڭادان جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن قازىرگى ساتتە مەملەكەتتىڭ قولداۋى اۋاداي قاجەت.
«سۋبسيديا تولەۋدىڭ جاڭا تالاپتارى شىن مانىندە ءبىزدىڭ فابريكامىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. جىل باسىنان قابىلدانعان قاعيدالاردى وزگەرتۋدى, بۇرىنعى باعالاردى قايتارۋدى سۇرايمىز. بيىلعا ءوندىرىستى دامىتۋ بويىنشا جوسپارلارىمىز كوپ ەدى. الايدا دەمەۋ بولماسا, بارلىق جوبامىز كۇل-تالقان بولعالى تۇر. قازىر كۇركەتاۋىقتىڭ جەمى وتە قىمبات. امين قىشقىلى مەن اقۋىزعا, پروتەينگە باي قوسپا بولماسا, كۇركەتاۋىق ەت جيناي المايدى. ونداي ونىمدەر ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە وندىرىلمەيدى. امالسىزدان سوناۋ الماتى وبلىسىنان سويا كۇنجاراسىنىڭ (شروت) تونناسىن 350 مىڭ تەڭگەدەن, كۇنباعىس ءدانىنىڭ كۇنجاراسىن 520 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الىپ وتىرعان جايىمىز بار. بۇدان باسقا دا ءتۇرلى قوسپا قاجەت. قازاقستان بويىنشا كۇركەتاۋىقتىڭ ەتىن ءبىزدىڭ كاسىپورىن جانە تۇركىستان وبلىسىنداعى «ورداباسى قۇس» فابريكاسى بەرىپ تۇر. الايدا بىلتىر بيداي قىمباتتاپ كەتكەن ۋاقىتتا وڭتۇستىكتەگى ارىپتەستەرىمىز كۇركەتاۋىق ەتىنىڭ ءوندىرىسىن ۋاقىتشا توقتاتىپ تاستادى. سەبەبى نارىقتىق جاعدايدا ءتيىمسىز. ال ءبىز ومىرشەڭدىگىمىزدى ساقتاپ قالدىق. قازىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىندا, رەسەي, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان مەملەكەتتەرىندە ساتىلادى», دەيدى ە.دوسىباەۆ.
پاۆلودار وبلىسى