جىل اتاۋلارى بەينەلەنگەن مۇرالار

سوڭعى جىلدارى جىل اتاۋلارىنا يە حايۋانداردىڭ بەينەسى بادىزدەلگەن دەرەكتەر تابىلىپ جاتىر. مىسالى, مىنا ءبىر ەرتە ءداۋىردىڭ مۇراسى مەتالل تيىننىڭ (1-سۋرەت) جيەگىن جاعالاتا جىل اتاۋى جانۋارلاردىڭ ءمۇسىنى شەكىتىلىپتى. بۇل جادىگەرگە ۇزاق جىل زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بريتان وقىمىستىسى ءھام شىعىستانۋشى, ونىڭ سىرتىندا ەرتە ءداۋىر ءھام ورتاعاسىرلىق نۋميزماتيكا مامانى ستەنلي لەين پۋل (1854-1931): «بۇل التىن اق­شا شىڭعىس قا­عاننىڭ زا­ما­­­نىندا سوعىل­عان» دەگەن ءپا­تۋا جاساپتى. ءبىر قىزىعى, تيىن بە­تىندەگى 12 جا­نۋاردىڭ ءبىرى ەرەك­شە ايشىقتالعان. زەرتتەۋشى ونى اقشا-تيىن سوعىلعان جىلدىڭ بەلگىسى دەگەن پايىم جاساپتى.

سول سياقتى جىل اتاۋى جانۋارلار بەينەسى شەكىتىلگەن تاعى ءبىر جادىگەر 1957 جىلى قازىرگى تۇركىستان وبلىسى سوزاق اۋدانى جەرىندەگى بابا-اتا قالاشىعىنىڭ ەسكى جۇرتىنان تابىل­عان ەكەن (2-سۋرەت). بۇيىمدى تاۋىپ العان ار­حەولوگيالىق توپتىڭ باسشىسى تايسيا سەني­گوۆا تازا مىستان جاسالعان بۇل زاتتى «تۇركى مەدالى» دەپ اتاپتى. جادىگەر ءۇش مەتر تەرەڭدىكتەن تابىلعان ەكەن. مەدالدىڭ ءوڭ بە­تىندە جىل اتاۋى حايۋانداردىڭ بەينەسى سالىن­عان, ورتاسىندا شارشى تارىزدەس تەسىگى بار.

تابىلعان جادىگەردىڭ سۋرەتتى بەينەسىن 1960 جىلدارى قازاق كۇنتىزبەسىنىڭ بىلگىرى, جاراتىلىستانۋشى عالىم, وتە قۇندى ەڭبەك – «قازاق كالەندارى» كىتابىنىڭ اۆتورى مىڭباي يسقاقوۆ قالپىنا كەلتىرگەن كورىنەدى. عالىمنىڭ جازباسىندا: «حايۋاندار قوشقار ءمۇيىز (سپيرال ءتارىزدى) جولدىڭ بويىندا بىرىنە-ءبىرى تىركەسە ورنالاسقان. مۇندا مەشىننىڭ سۋرەتى مايمىلعا ۇقساتىلىپتى. سوعان قاراعاندا قازاقتىڭ ميفتىك ۇعىمىنداعى «مايمىل ادامنان ازعان» دەگەن ءسوز ەسكە تۇسەدى» دەپتى.

كەلەسى تاعى ءبىر جىل اتاۋى حاي­ۋاندار بەينەلەنگەن جادىگەردى كەڭەستىك دەرەك جيناۋشى ل.ە.كورۋنوۆكسيا دەگەن ادام كۋز­نەتسك قالا ماڭىن­داعى اۋىل تۇر­عىنى ۇلتى تەلەۋىت سەراپيون شاداەۆتان 1927 جىلى قالاپ الىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ەكەن. بۇل مۇرانى ساقتاۋشىلار ونى «يىلىن» دەپ اتاپ جانە ەرتە عاسىردان بەرى اتا-بابادان جالعاسىپ كەلە جاتقان دۇنيە ەكەنىن ايتىپتى. يىلىننىڭ باس­تى سيپاتى – دوڭگەلەك شەڭبەر ىشىندە اي جانە كۇننىڭ بەينەسى سالىنىپ, سىرتقى شەڭبەردى جاعالاتا 12 جىل اتاۋىنا يە جانۋارلار ورنالاستىرىلىپتى (3-سۋرەت).

ءتورتىنشى بەينە – جىل اتاۋلارى ءمۇسىنى تاقتاي­­شاعا ويىپ سالىن­عان نۇسقانى (4-سۋرەت) كەڭەستىك ەتنوگراف, مۋزەيتا­نۋشى-ارحيۆاريس ا.گ.دانيلين (1896-1942) التايلىق تۇرعىن­داردىڭ قولىنان 1928 جىلى ساتىپ الىپ, پەتەربورداعى ەرميتاج قورىنا وتكىزگەن ەكەن. ءتورت بۇرىش تاقتايشانىڭ ىشىندەگى شەڭبەرلى فورمادا جىل اتاۋى 12 حايۋاننىڭ ءمۇسىنى جەكە-جەكە ويمىشتالىپ, ىشكى ءۇش شەڭبەردىڭ ورتاسىنا كونە ازيالىق كوشپەندىلەر سيمۆولى شەكسىزدىك ويۋى سالىنىپتى.