كۇيدىڭ ءبىر قاسيەتى اڭىز شاقىرىپ تۇراتىنىندا, بالكىم اڭىزدىڭ ءوزى كۇي تىلەپ تۇرا ما ەكەن؟ انىعى, قازاقتىڭ ءومىرى اڭىزعا بەرگىسىز, كۇي تىلىندەي كوڭىل باۋراعىشتىعىندا شىعار. كوڭىل كۇي دەپ ايتا ما ايتپەسە؟ «بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي» دەگەن اتاقتى ءسوزدى وتكەندە باسقاشا تۇسىندىرگەن جازباعا كەزدەستىك.
«قازاق تىلىندە ۇندەستىك زاڭى, ونىڭ ىشىندە ەرىن ۇندەستىگى زاڭى قازىرگىدەي بۇزىلماي تۇرعاندا بابالارىمىزدىڭ سويلەسكەن سوزدەرىنىڭ ءوزى ءان سياقتى اۋەزدى ەستىلگەن. ءپوتانيننىڭ ء«ان سالىپ تۇرعانداي» دەيتىن سەبەبى سول» دەپتى. جانە وسى پىكىرىن بىرنەشە مىسال مەن تاريحي دەرەك ارقىلى دالەلدەگەندە, قيسىنىنا «قۇلاي» كەتەسىز. شىنىندا, ەرتەرەكتەگى قازاقتار تابيعاتپەن تەپە-تەڭدىكتى بۇزباي, ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرگەن سوڭ, سويلەۋى عانا ەمەس, كۇللى تۇرمىس-تىرشىلىگى ءبىر-بىرىمەن قابىسىپ, قيۋى كەلىسىپ كەتكەندەي سەزىلەدى. كۇيدىڭ ءبىر اتى ۇيلەسىمگە (گارمونيا) كەلىڭكىرەيتىندەي. قازىرگى ۋاقىتتا ۇيلەسىمدىلىك, تابيعي باپ دەگەندەر كۇلكىلى كورىنۋى بەك مۇمكىن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كۇيدىڭ اڭىزىنان ماڭىزى بىلىنەتىنى سوندىقتان شىعار, بالكىم. ايتپەسە ول كەزدەگى قازاقتىڭ تابيعاتىنا جەتۋ... ەرتەگىگە بەرگىسىز ەمەس پە؟ جالعىز-اق «جەتىم تورى» كۇيىنىڭ وزىمەن دالەلدەۋگە بولادى ويىمىزدى.
ابىلاي حاننىڭ كەمەڭگەر كوشباسشى, ەرجۇرەك ءباھادۇر عانا ەمەس, داۋلەسكەر كۇيشى بولعانى تۋرالى اڭگىمە, اڭىزدار كوپ اۋىز ادەبيەتىندە. حاننىڭ كۇيلەرىنە قاتىستى اتاقتى شوقان ءۋاليحانوۆ, الەكساندر زاتاەۆيچ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك پىكىر جازىپ قالدىرعان ەكەن. «مەنىڭ ويىمشا, – دەپتى زاتاەۆيچ – «ابىلايدىڭ قارا جورعاسى» وسى تەكتەس كۇيلەردىڭ ىشىندە ءتاۋىرى دەۋگە بولادى. وعان جاۋ تۇتقىنىنان بوساعان ابىلاي حاننىڭ الىپ ۇشقان كوڭىل كۇيىن, استىنداعى اتتىڭ جەلدەي ەسكەن ءجۇرىسىن بەينەلەيتىن وسىناۋ مامىراجاي كۇيدىڭ سۇلۋ سۋرەتى جانە اسەم ىرعاعى جارقىن ايعاق بولا الادى», دەپتى.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك كۇي ونەرىنە قاتىستى زەرتتەۋلەرىندە ءحVىىى عاسىردان كۇيى جەتكەن ساناۋلى كۇيشىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتايتىن ابىلاي حاننان ءبىرشاما كۇي قالعانعا ۇقسايدى. «اق تولقىن»», «دۇنيە قالدى», «جەتىم تورى», «قايران ەلىم», «سارى بۋرا», تاعى باسقا كۇيلەرىنىڭ اراسىنان «جەتىم تورىنىڭ» اڭىزى كوزگە جاس ۇيىرەدى.
«قانجىعالىدان قارت بوگەنباي شىققاندا, ونىڭ وكشەسىن باسقان باتىرلار دا از بولماسا كەرەك» دەسەدى كارى تاريح. جانتاي, ءۇيسىنباي, ارقاندار اتتى اعايىندى ءۇش باتىردىڭ جويداسىز ەرلىگى كەزىندە ءيىسى قازاقتىڭ قايراتىن جانىعان. اسىرەسە ءوڭىنىڭ سۇستىلىعىنا وراي «قارابۇجىر» دەگەن قوساق اتى بار جانتاي باتىردىڭ ەرەن ەرلىگى اڭىز بولىپ تاراعان. جانتايدىڭ جويقىن باتىرلىعىنا ابىلاي حان ەرەكشە ءسۇيسىنىپ: «ەلدىڭ شەتىنە, جەلدىڭ وتىنە, جاۋدىڭ بەتىنە تۇتقان قورعانىم, قايراۋلى قارا قىلىشىم!» دەپ وتىرادى ەكەن.
جانتاي اعاسىنىڭ ەرلىگىن ارقا تۇتقان ءۇيسىنباي ءبىر كۇنى قالماقتاردىڭ شەتتەپ قونعان كۇرەڭىنەن ءۇش-ءتورت تۇيە ولجامەن ورالىپتى. الدىنان شىققان ءىنىسى ارقاندار ەركەلەپ «ساۋعا» دەپ ولجاسىنان دامەتسە, ءۇيسىنباي: «ساۋعام جوق, قالماقتا نە كوپ – تۇيە كوپ, دەنىڭ ساۋ, قول-اياعىڭ ءبۇتىن, ءوزىڭ بارىپ ال!» دەپتى.
ء«سوز سۇيەكتەن وتەدى». نامىسقا بۋلىققان ارقاندار جانىنا سەرىگىن ەرتىپ, جاۋعا اتتانادى. قالماقتىڭ ءبىر اۋىلىنىڭ كەلەلى تۇيەسىن سىرعىتا قاقپالاپ ايداي جونەلەدى. سوڭىنان قۋعىنشى كوپ كەلىپ, ارقاندار اجال قۇشادى. باۋىرىنىڭ قايعىسى اۋىر تيگەن جانتاي: «نە ولەمىن, نە جاۋدىڭ قانىن ءىشىپ, ارقانداردىڭ كەگىن قايتارامىن!» دەپ بەس ءجۇز قولمەن اتقا قونادى. بۇل جورىققا جانتايدىڭ ەرجەتىپ قالعان بالاسى توقىش پەن ءىنىسى ءۇيسىنباي دا قوسىلادى.
جانتاي باتىردىڭ ءىنىسىنىڭ ءولىمى اياقسىز قالمايتىنىن بىلگەن قالماقتار دا دۇرلىگىپ, وڭ مىڭ قولمەن قارسى الادى. قالماقتىڭ مۇزداي قۇرسانعان ون مىڭ قولىنا جانتايدىڭ بەس ءجۇز ساربازى جانىنان ءتۇڭىلىپ قارسى شابادى. سوڭىندا سەگىز ساربازىمەن قالعان جانتاي باتىر استىنداعى تورى تۇلپارىنا بالاسى توقىشتى مىنگىزىپ: «توقىش بالام, مىنالار بولمادى عوي, ەندى كەگىمدى الار ەشكىم قالماس, بۇزىپ شىق تا, ەلگە جەت!» دەپتى. سودان, قولىنان قىلىشى تۇسكەنشە قالىڭ جاۋمەن جالعىز ارپالىسقان جانتاي جويداسىز ەرلىك كورسەتسە كەرەك. قاتارى سيرەگەن قالماق جاۋىنگەرلەرى ەلىنە جەتكەندە «قازاقتاردان جەڭىلىپ قالدىق!» دەپ كەلىپ ەدى دەيدى.
قارابۇجىر جانتاي باتىردىڭ قالاي مەرت بولعانىن ەستىگەندە ابىلاي حان: «تاسقا شاپسا, كەتىلمەيتىن قايراۋلى قارا قىلىشىم-اي!» دەپ قايعىرىپ, جانتاي باتىردى ارۋلاپ قويادى. تورى تۇلپارىن تۇلداپ, جال-قۇيرىعىن كۇزەپ, جىلىنا سويۋعا بوس قويا بەرەدى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە ابىلاي حان ورداسىنا قوسىن جيىپ, شەرۋ تارتىپ, كەزەكتى ءبىر جورىققا اتتانباقشى بولادى. ورداعا ايگىلى باتىرلار جينالادى. ەرەۋىل اتتارى كەرمەنى سۇزە تارتىپ, تىقىرشيدى. سوندا وردا سىرتىنان ات ءدۇبىرى شىعىپ, ىلە كۇمبىرلەي كىسىنەگەن داۋىس ەستىلەدى. حان ورداسىنا اتپەن كىرۋ, ات ويناتۋ راسىمدە جوق. سويتسە, تولەڭگىتتەردىڭ ءبىرى: «حان يەم, جانتاي باتىردىڭ تۇلدانعان اتى عوي, جورىق ءدۇبىرىن سەزىپ, يەسىن ىزدەپ جۇرگەن سياقتى», دەپ ءتىل قاتادى. وسى كەزدە جانتاي باتىردىڭ تورى تۇلپارى قۇيرىعى ساباۋداي بولىپ, وردانىڭ الدىنان ويقاستاي وتەدى دە, باتىرلاردىڭ اتى بايلانعان كەرمەگە توقتاپ, كىسىنەپ جىبەرەدى. حان باسىمەن ابىلايدىڭ ءوزى مۇڭايىپ: «قايران جەتىم تورى, يەسىن ساعىنعان ەكەن عوي... بىزگە دە كەرەك ەر ەدى-اۋ!» دەپ كوزىنە جاس العان دەسەدى.
ابىلاي حاننىڭ «جەتىم تورى» كۇيى دۇنيەگە وسىدان سوڭ كەلىپتى-اۋ.