جولاۋشىلار تاسىمالداۋ سالاسىندا شىمكەنتتە تىڭ جاڭالىق بار. وسى ناۋرىز ايىنان باستاپ اۆتوبۋستاردا كوندۋكتورلار تۇبەگەيلى الىنىپ تاستالدى. ەندى جولاۋشىلار ولاردىڭ كومەگىنسىز جولاقىنى وزدەرى تولەيتىن بولدى.
البەتتە, رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الدلىمەن ۋاقىت كەرەك سوسىن حالىققا ونىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. وسى ورايدا قالالىق اكىمدىك تەكسەرۋشى-باقىلاۋشى 150 ازاماتتى قىزمەتكە قوستى. ولاردىڭ مىندەتى اۆتوبۋستاردى ارالاپ, جولاۋشىلاردىڭ جولاقىسىن تولەگەنىن تەكسەرۋ, باقىلاۋ جاساۋ جانە جولاقىنى قالاي تولەۋگە بولاتىنىن ادامدارعا ءتۇسىندىرۋ. العاشقى كەزدە باقىلاۋشىلار جاي عانا حالىققا شىعىپ تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزدى, جولاقى تولەمەگەن جاعدايدا قانداي اكىمشىلىك شارالار قولدانىلاتىنى تۋرالى ەسكەرتۋ جاسادى. ەندىگى جەردە العاشقى ەكى-ءۇش كۇندىك سىناق پەن جاڭا رەفورماعا ۇيرەنىسۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ باقىلاۋشىلار ەسكەرتۋدەن شىن ارەكەتكە كوشتى. بۇدان بىلاي, جولاقى تولەمەگەن جولاشىلار باقىلاۋشىلار تاراپىنان انىقتالعان جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنە سايكەس 6900 تەڭگە تولەيتىن بولادى. ايىپپۇلدى تەكسەرۋشىنىڭ ءوزى ەمەس, پاترۋلدىك پوليتسيا سالادى. باقىلاۋشىلاردىڭ قولىنا اۆتوبۋسقا ءمىنىپ, بىراق اقشاسىن تولەمەگەن جولاۋشىلار ءتۇسىپ قالسا, سول جەردە تەكسەرۋشىلەر پاترۋلدىك پوليتسيانى شاقىرىپ, ءارى قاراي ايىپپۇل سالۋ جۇمىسى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قۇزىرەتىنە كوشەدى.
كوندۋكتورسىز جۇيەدە جولاۋشىلار اۆتوبۋستىڭ الدىڭعى ەسىگىنەن كىرىپ, جولاقىسىن تولەپ, سوسىن دىتتەگەن ايالداماسىنا جەتكەندە ارتقى ەسىكتەن ءتۇسۋى شارت. ارينە, حالقىنىڭ سانى ميلليوننان اساتىن رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسى ءۇشىن جاڭا ەرەجەگە ۇيرەنىسۋگە ءالى شامالى ۋاقىتتىڭ كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. باستاپقىدا جولاۋشىلار سىعىلىسىپ, قوعامدىق كولىكتە كەپتەلىس تۋدىراتىن. بۇرىن ونىڭ ءبارىن كوندۋكتورلار رەتتەپ وتىراتىن. وزدەرى ءاۆتوبۋستىڭ ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ جولاقى جينايتىن. دەگەنمەن ءار قيىندىقتان سوڭ جەڭىلدىك بولادى دەمەكشى قازىر جولاۋشىلار بىرنەشە كۇننىڭ وزىندە-اق وزدەرى اقشا تولەپ, اۆتوبۋستىڭ ىشىندە ىڭعايلانىپ, جاڭا تالاپقا داعدىلانىپ, ۇيرەنىپ قالدى.
وسى اتالعان رەفورمانىڭ بارلىعى ءۇشىنشى مەگاپوليستى ەلىمىزدىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىنە لايىقتى ەتۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. شىمكەنتتى جان-جاقتى دامىتۋ, ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ, ەلىمىزدىڭ مادەني-تۋريستىك ورتالىعىنا اينالدىرۋ, حالىق تۇراتىن جايلى دا اسەم شاھار ەتۋ پرەزيدەنتتىڭ دە باستى تالابى. سوندىقتان مەگاپوليستى كوركەيتۋگە بۇگىندە ۇكىمەتتەن باستاپ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا دەيىن تولىق ىسكە كىرىسكەن. جولاۋشى تاسىمالىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەتۋ, سونىڭ اياسىندا قوعامدىق كولىك سالاسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ سول ارقىلى الەمنىڭ وركەنيەتتى قالالارى سەكىلدى شىمكەنتتى دە ناعىز مادەنيەتى تولىسقان شاھاردىڭ قاتارىنا قوسۋ جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان قولعا الىنىپ جاتقان يگى باستامالاردىڭ ءبىر پاراسى. 2018 جىلى رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسى مارتەبەسىن العالى بەرى شىمقالانىڭ كەلبەتى وڭ باعىتقا قاراي كۇرت وزگەردى. اسىرەسە جولاۋشى تاسىمالى سەكتورىندا اۋقىمدى بەتبۇرىستار جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, اۆتوبۋستار پاركى تۇگەل جاڭاردى. بۇرىن قالادا توزىعى جەتكەن ورىن سانى از قىسقا اۆتوبۋستار مەن مارشرۋتتى تاكسي گازەل اۆتوكولىكتەرى جولاۋشى تاسىمالدايتىن. اۆتوبۋستاردىڭ ەسكىلىگىنەن جانە تاسىمالداۋشى كومپانيالاردىڭ كوپتىگىنەن حالىققا دۇرىس قىزمەت كورسەتىلمەيتىن. كەشكى ۋاقىتتا كوپ اۆتوبۋستار كەستەسىنەن قالىپ جۇرمەي قوياتىن. سودان ادامداردان كوپ شاعىم تۇسەتىن. جولاۋشى تاسىمالداۋ سالاسىن مودەرنيزاتسيالاۋ باستاماسىنان كەيىن جاعداي تۇبەگەيلى جاقساردى. قالالىق اكىمدىك سونىڭ اياسىندا جولاۋشى تاسىمالداۋشى الەۋەتتى كومپانيالارعا جاڭادان زاماناۋي اۆتوبۋستار ساتىپ الۋعا ءسويتىپ, اۆتوبۋستار پاركىن ءجۇز پايىز جاڭارتۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتتى. وسىلايشا, سەرۆيس پەن ساپاعا ءمان بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە قالادا جايلى, ىڭعايلى ءىشى كەڭ جانە بۇرىنعىداي قارا تۇتىنىمەن ەكولوگيانى لاستامايتىن اۆتوبۋستار پايدا بولدى. سونىمەن بىرگە مەگاپوليسكە جاڭادان قوسىلعان شەتكى اۋىل-ايماق تا تولىق جاڭا اۆتوبۋستىق باعىتتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى جانە ەڭ باستىسى, قوعامدىق كولىكتەر بەكىتىلگەن كەستە بويىنشا ءجۇرىپ جاتىر. ياعني كەشكى مەزگىلدە ايالدامادا اۆتوبۋس كۇتىپ قالىپ قويىپ جاتقان جولاۋشىلار بۇگىندە جوق. ول كۇندەر ەندى ارتتا قالدى. سالانى زامان اعىمىنان قالدىرماۋ ماقساتىندا تسيفرلىق جۇيەنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن پايدالانىپ وتىر. ياكي ارنايى قوسىمشا ازىرلەنىپ, سول ارقىلى قازىر جولاۋشىلار قولدارىنداعى سمارتفوندارىمەن وزىنە قاجەتتى اۆتوبۋستاردىڭ قاي جولمەن كەلە جاتقانىن ونلاين رەجىمىندە وپ-وڭاي بىلە الادى. بۇدان وزگە, جولاقىنى قولما-قول تولەۋ دەگەن ۇعىم بۇگىندە اتىمەن جويىلدى. ونىڭ بارىنە سەبەپكەر بولعان تسيفرلىق جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى. سونىڭ ناتيجەسىندە, جولاۋشىلار تولەم كارتوچكاسى ارقىلى تولەپ, قولما-قول اقشا دەگەندى مۇلدەم ۇمىتتى. ارينە, اراگىدىك اقشامەن تولەم جاسايتىندار دا تابىلىپ جاتادى. بىراق سوعان قاراماستان, وسى كۇنى حالىقتىڭ باسىم بولىگى اقشانىڭ ورنىنا كارتوچكا بولماسا باسقا دا ونلاين تولەم جۇيەلەرىن قولدانادى. وسى رەتتە شەشىلمەگەن ەڭ سوڭعى ماسەلە كوندۋكتورلار ەدى. جولاۋشىلار تاراپىنان ولاردىڭ قىزمەت ساپاسىنا دا كوڭىلى تولمايتىنى كوپ بولدى. اسىرەسە ادامدارعا كوندۋكتورلاردىڭ قىزمەت كورسەتۋدەگى ادەپتىلىگى مەن مادەنيەتسىزدىگى اسا قاتتى ۇنامايتىن. باسقا دا ءتۇرلى جاعداياتتار كوندۋكتورلاردىڭ جۇمىس تاسىلىنە دەگەن حالىقتىڭ رەنىشىن تۋدىرىپ جاتاتىن. ەندى جاڭا رەفورمانىڭ سوڭعى ناتيجەسىنىڭ ەسەبىنەن بۇل ماسەلە دە ءوزىنىڭ وڭدى شەشىمىن تاپقان سىڭايلى.
قالادا 77 باعىت بويىنشا كۇن سايىن 880 اۆتوبۋس جولاۋشىلار تاسىمالدايدى. بۇل ءىرى مەگاپوليستەرگە ارنالعان زاماناۋي قوعامدىق كولىكتەر 5 تاسىمالداۋشى كومپانياعا قارايدى. جولاۋشىلارعا قولايلى بولۋ ءۇشىن اۆتوبۋستاردا كارتوچكادان تولەم قابىلدايتىن ۆاليداتورلار سالوننىڭ الدىڭعى جانە ورتا جاعىنا ورناتىلعان. سونىمەن بىرگە جۇرگىزۋشىنىڭ قولىندا دا وسىنداي ءبىر ۆاليداتور بولادى. بۇدان بولەك, قوعامدىق كولىككە مىنگەن ازاماتتار جولاقىنى SMS كود, QR كود ارقىلى بولماسا جۇرگىزۋشىگە قولما-قول اقشامەن تولەۋىنە بولادى. مۇنداي جاعدايدا جولاۋشىلار اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسىنەن بيلەتتى تالاپ ەتۋگە ءتيىس. ەگەر تەكسەرۋ كەزىندە جولاۋشى قولىندا بيلەت بولمايتىن بولسا, وندا جوعارىدا اتالعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنە سايكەس ايىپپۇل جازاسىنا ىلىگەدى. سونداي-اق Kaspi قوسىمشاسى ارقىلى تولەۋدەن قينالاتىندار ارنايى Tolem قوسىمشاسىن جۇكتەپ سونىمەن تولەم جاساۋىنا بولادى. وسى رەتتە تۇرعىندارعا قولعا الىنىپ جاتقان باستامانىڭ ماقساتى مەن ءمانىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا قالاعا شىعىپ, اۆتوبۋستاردى ارالاپ جولاۋشىلارمەن تىلدەسكەن شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماقسۇت يساحوۆ تاسىمالداۋشى كومپانيالاردىڭ باسشىلارىنا قوعامدىق كولىكتەردە ادامدارعا تولەم جۇرگىزۋگە بارلىق جاعدايدى جاساۋعا تاپسىرما بەردى. سونىڭ ىشىندەگى تالاپتاردىڭ ءبىرى اۆتوبۋستاردىڭ بارلىعىندا QR كودتىڭ جاپسىرمالارى بولۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى, جولاۋشىلار اۆتوبۋسقا كىرگەن زاماتتا تولەپ قويۋ كەرەك. ويتكەنى تەكسەرۋشىلەر قوعامدىق كولىك ءجۇرىپ بارا جاتىپ تا قىزمەتتەرىن اتقارا بەرەدى. سونداي-اق ءمان بەرەتىن ماڭىزدى تۇس – ەگەر الدا-جالدا ۆاليداتور ىستەمەي قالاتىن بولسا وندا جولاۋشىلاردىڭ اقشا تولەمەۋگە, ياعني تەگىن جۇرۋگە قۇقىلارى بار.
«قالالىق اكىمدىكتىڭ اۆتوبۋستارداعى كوندۋكتورلاردى الىپ تاستاۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ول قوعامدىق كولىكتەردە ءجۇرۋدىڭ ءتارتىبى مەن مادەنيەتىن جوعارىلاتۋ. العاشقى كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشىلار تاراپىنان بۇل شەشىمگە قاتىستى كوپ تۇسىنبەۋشىلىكتىڭ بولعانى راس. قازىر كوندۋكتورسىز جۇيەنىڭ ءتيىمدى ەكەنىنە حالىقتىڭ دا ءبىزدىڭ دە كوزىمىز جەتە باستادى. ايتالىق ناۋرىزدىڭ ءبىرى كۇنگى جولاۋشى تاسىمالىنان تۇسكەن جالپى تابىستى وتكەن اپتانىڭ ءدال سول كۇنىمەن سالىستىرساق ترانزاكتسيا كولەمى 17 پايىزعا ارتقان. ياعني كوندۋكتورلار بار كەزدەن جوق ۋاقىتتا جولاۋشىلار جولاقىنى كوبىرەك تولەگەن. ناۋرىزدىڭ ەكىسى كۇنى ترانزاكتسيا 21 پايىزعا ارتقان. ال 4 ناۋرىزدا 58 پايىزعا ءبىر-اق وسكەن. تابىس كولەمى بىردەن ەكى ەسەگە ۇلعايعان. سوندا بۇرىن ءبىر كۇندە 5 ميلليوننان اسا اقشا كوندۋكتورلاردىڭ قالتاسىنا كەتىپ وتىرعان. مىنە, سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ اقشاسى دىتتەگەن جەرىنە جەتپەي جاتتى. بيۋدجەت ارقىلى تاسىمالداۋشى كومپانيالارعا قىرۋار سۋبسيديا تولەنەدى, وعان قوسا حالىق تولەيدى سول اقشانىڭ كوبىسى سۋعا ءسىڭىپ كەتىپ وتىردى. قوعامدىق كولىككە وتىرىپ تولەمەي كەتكەن ادامدى مەن قىلمىسكەرگە تەڭەيمىن. ويتكەنى تاسىمالداۋشى كومپانيا باسشىلارى بۇكىل م ۇلىكتەرىن كەپىلدىككە قويىپ, ميلليونداعان تەڭگەنىڭ نەسيەسىنە جاڭا اۆتوبۋستار ساتىپ العان كەزىندە. سوندىقتان اۆتوبۋسقا ءمىنىپ سوڭىندا اقشاسىن تولەمەي كەتۋ بىرەۋدىڭ دۇكەنىنەن ناندى تەگىن اكەتىپ قالۋمەن بىردەي. بۇل اۆتوبۋستار تاسىمالداۋشى كومپانيالاردىڭ جەكە مۇلكى. ءيا, باسىندا اكىمدىك بانك ارقىلى قوعامدىق كولىكتەردى ساتىپ الۋعا قولداۋ كورسەتتى. ال قازىر ەكى جىلدان بەرى اۆتوبۋستاردىڭ بارلىعى دا 5 تاسىمالداۋشى كومپانيانىڭ جەكە مەنشىگىندە. ولار وسى قىزمەت ارقىلى كاسىپتەرىن دوڭگەلەتىپ ءارى بيۋدجەتكە تابىس اكەلىپ وتىر. سول سەبەپتى ادامنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى ۇياتى, يمان تارازىسى مىقتى بولۋى كەرەك», دەدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
بۇگىنگى تاڭدا تەك اۆتوبۋستار عانا ەمەس, ايالدامالار دا مەگاپوليستە جاڭعىرتىلىپ جاتىر. شاھاردىڭ كوپ جەرىنە كۇننەن قورعايتىن, جاۋىن-شاشىندا پانا بولاتىن زاماناۋي ايالدامالار قويىلا باستادى. سونداي-اق قالا اۋماعىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى قايتا ازىرلەنگەن جاڭا باس جوسپارعا سايكەس كەلەشەكتە مەگاپوليس تۇرعىندارى رەلستى ترامۆايلارمەن قاتىنايتىن بولادى.