تۇلعا جانە تاعىلىم

ايماقتارداعى مۋزەيلەردىڭ ميسسياسى ازاماتتاردى تاربيەلەۋ مەن اعارتۋدىڭ كەڭ قوعامدىق ورتاسىن قۇرۋ جانە دامىتۋ ەكەنى انىق. بۇل باعىتتا ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ۇلى قايراتكەرلەرى – اتاقتى «كومەكەي اۋليە» بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى, كورنەكتى ويشىل, اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ, بەلگىلى اعارتۋشى عابدىل-ۋاحيت تىلەنشى ۇلى, سۋى­رىپ سالما اقىن ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلى, اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, كومپوزيتور, ءانشى ەستاي بەركىمباەۆ, اقيىق اقىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇرالارى زور ماڭىزعا يە. مۋزەيلەردە بۇل تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىعى بويىن­شا ەلەۋلى ماتەريالدار جيناقتالعان.

پاۆلوداردا وڭىرلىك مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن, بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر, سونداي-اق گ.پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى.

تاريحي تۇلعالار مەن الاش ارىستارى­نىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىن ارداقتاپ, ۇلىق­تاۋعا ارنالعان جيىندا ەلىمىزگە بەلگىلى ادەبيەتتانۋشىلار, عالىمدار, ولكەتا­نۋشىلار مەن مادەنيەتتانۋشىلار, مۋزەي, ارحيۆ جانە كىتاپحانا ءىسىنىڭ ماماندارى باس قوستى.

– ەرتىس-بايان ءوڭىرى – تاريحقا دا, مادە­نيەتكە دە باي ولكە. شەجىرەلى جەرىمىزدە قازاق رۋحانياتىنىڭ كەمەلدەنۋىنە كەڭ جول اشىپ, رۋحاني كوسەم اتانعان, حالىق­تىڭ تاعدىرىندا ەلەۋلى ورنى بار, اعار­تۋشىلىق, قايراتكەرلىك كۇرەستەرىنىڭ ناتيجەسىندە, قازاق ەلىن جاڭا بەلەسكە كوتەرگەن, ەسىمدەرى تاريح قويناۋىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعان تۇ­­عىرى بيىك تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىم-سوي­لارى جاڭا زامانمەن ۇندەسىپ جاڭ­عىرىپ جاتقانى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ با­قىتى دەپ تانيمىز. بۇل جيىن ايگىلى جەر­لەستەرىمىزدىڭ بيىلعى مەرەيتويلارىنا ارنالعان مادەني ءىس-شارالارىمىزدىڭ باسى دەپ ۇعىڭىزدار, – دەپ اتاپ ءوتتى وڭىرلىك مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەدەت تاۋاسقان.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ بۇقار جىراۋ تولعاۋلارىنىڭ تانىمدىق-ەستەتيكالىق ءمانى, سۇلۋلىق الەمى جايىندا باياندادى.

– بۇقار جىراۋ دۇنيەدەن وتكەندە ۇمبەتەي جىراۋ باسىندا جوقتاۋ ايتادى. بۇل تۋرالى ساققۇلاق ءبيدىڭ بالاسى ەرالىنىڭ قولجازباسىندا ساقتالعان. ەرالى بي 1846-1932 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. كەزىندە ەر بوگەنبايدىڭ باتىرلىعىن جىرلاۋدا بۇقارەكەڭ ءوز جىر-ولەڭىن اياعان جوق. بوگەنبايدان تۇرانالى, تۇرانالىدان باپان تارايدى. ال باپاننان ساققۇلاق تۋادى. باپان بي بالا كەزىندە قاز داۋىستى قازىبەك بيگە سىباعا اپارادى. بي سوندا 97 جاستا ەكەن. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم باپان سول زاماندا كوپتەگەن ۇلىنىڭ كوزىن كورگەن. ۇرپاعىنا سودان ءسوز جەتتى.

ۇمبەتەي جىراۋدىڭ:

«وتكىزدىڭ توعىز حاندى تولعاۋمەنەن,

شەشتىڭ تالاي ءتۇيىندى بولجاۋمەنەن», – دەيتىن تولعاۋى بار عوي. توعىز حان دەگەنى – تاۋكە حان. تاريحتا تاۋكە حان 1635-1718 جىلدارى ءومىر ءسۇردى دەلىنەدى. ول حانداردىڭ ىشىندەگى ەڭ اقىلدىسى, ەڭ اۋليەسى, ەڭ كوسەمى, داڭقتى قولباسشى بولعان. ءباھادۇر دەگەن مارتەبەلى اتاققا يە بولعان. زامانىندا رەسەي ەلىنىڭ پاتشاسى پەتر ءى تاۋكە حانمەن حات جازىسىپ تۇرعان. بۇقار جىراۋ دا, قازىبەك بي دە حان دۇ­نيەدەن وتكەنشە قاسىندا جۇرگەن», دەيدى عالىم.

قازاقتىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى كوبىنە بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلىنان باستاپ تارقاتىلاتىنى ءمالىم. بۇعان سەبەپ بۇقار جىراۋدىڭ قازاق مەملەكەتىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا ەتەنە ارالاسۋى. ايتپەسە ونىڭ الدىندا اتاعى اسقان شالكيىز جىراۋ, قازتۋعان جىراۋ, دوسپامبەت جىراۋلار ءومىر ءسۇردى. بۇقار جىراۋدىڭ حالىق اراسىندا «كومەكەي اۋليە» اتانۋى قازاقتىڭ باسىنا ءتونىپ كەلە جاتقان ناۋبەتتى بىرنەشە عاسىر بۇرىن بولجاپ ايتۋىنان تۋىندادى. بۇگىنگى الاساپىران زاماندا قازاق ەلى بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان قيىندىقتار مەن كەساپاتتى ايگىلى جىرلارىڭدا تۇسپالداپ, كەيدە تۋرا كەلتىردى.

– زاتسىز, تەكسىز ءبىر كاپىر,

اۋزى-باسى ءجۇن كاپىر,

جەمقورلارعا جەم بەرىپ,

ازدى كوپكە تەڭگەرىپ,

ەل قامىن ايتقان جاقسىنى,

سويلەتپەي ۇرار ۇرتىنا.

باۋىزداماي ىشەر قانىڭدى,

ولتىرمەي الار جانىڭدى,

قاعازعا جازار مالىڭدى.

ەسەن الار پ ۇلىڭمەن,

سولدات الار ۇلىڭنان,

– دەپ جىرلايدى.

سەرىك نەگيموۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇقار­دىڭ جىرلارى جازىلعان پاراقتاردى قازاق بالالارى بەشپەتىنىڭ استارىنا تىكتىرىپ, تۇمار قىلىپ ساقتاعان. ءبىر قىزىعى, بۇقار جىراۋدىڭ سارىنى اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭدەرىندە ۇندەسەدى. ماسەلەن, «ورال» دەيتىن ولەڭىندە:

ۇزىن ورال – كۇن مەن ءتۇن شەكاراسى,

ءبىر جاعى – كۇن, ءبىر جاعى – ءتۇن بالاسى.

ارعى جاعى – كوك كوزدى جىن ۇياسى,

بەرگى جاعى – تۇرىكتىڭ cap دالاسى,

– دەلىنەدى. «كوزى كوك» دەگەن تىركەس جىراۋدىڭ ولەڭدەرىندە دە ءجۇر. وسىنى جاپ-جاس ماعجان ءىلىپ اكەتكەن. بۇقار ءسو­زىنىڭ ۇش­قىرلىعى, حالىقتىڭ جۇرەگىنەن جول تاپ­قىشتىعىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولار.

بيىل سونداي-اق حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن سۋىرىپ سالما اقىن, سال-سەرى, جاۋىرىنى جەر يىسكەمەگەن بالۋا­ن, اق پاتشانىڭ, كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن دالا كوكجالى ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىنىڭ تۋعانىنا 160 جىل. ءيمانجۇسىپتىڭ ەسىمىن ارقا دالاسى ايرىقشا قاستەرلەيدى. دالا باتىرىنىڭ ۇلاعاتى جايىندا ءيمان­جۇسىپ قۇتپان ۇلىنىڭ نەمەرەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راۋشان ءيمانجۇسىپ قاتپارلى تاريحتان سىر تارقاتتى. ء«جۇز قاتىنى قازاقتىڭ ۇل تاپسا دا, ءبارىبىر بولا المايدى ءيمانجۇسىپ» دەپ ارقالاناتىن اقىن جاياۋ مۇسا, ءمادي سياقتى ادىلەت, تەڭدىكتى جىرلاپ, كۇرەسكەن تۇلعا. ونىڭ اندەرى ارقا دالاسى مەن جەتىسۋدا كەڭ تاراعان. اتاقتى «سارىمويىن», «بۇعىلى مەن تاعىلى», ء«ىشىم ولگەن دۇنيە-اي, قۇر سىرتىم ساۋ», «اكەم قۇتپان بولعاندا, اعام شوناي», «ەرەيمەنتاۋ», «سارىبەل» اندەرى ءانشىنىڭ ازاماتتىعىن تانىتادى. ونىڭ بىرنەشە ءانى كەزىندە ا.زاتاەۆيچتىڭ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» جيناعىنا ەنگەن.

ءانشى ءارى كومپوزيتور ەستاي بەركىم­باەۆتىڭ شىعارماشىلىعى جايىندا وي تولعاعان تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىك ەلىكباي: «قازاقتىڭ سوڭعى اۋەنى, اينىماس اۋەنى – ەستاي. «قۇسني-قورلانداعى» «ىزدەسەڭ قورلان تابىلماس» دەگەن شارىقتاۋ شەگى ارقىلى ءبىر عانا قازاقتىڭ ارۋىنا دەگەن اقىننىڭ سۇيىسپەنشىلىك سەزىمى بۇگىندە ماحاببات سيمۆولىنا اينالدى. بۇل ءان – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس قازىنامىز» دەپ باعالادى.

بۇدان باسقا, كونفەرەنتسيادا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ايت­مۇحامبەت تۇرىشەۆ پەن ايجان كار­­تاەۆا, سەيفيتدين ءسۇتجانوۆ, في­لو­لو­گيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى امان­تاي توي­شىباي ۇلى ءماشھۇر ءجۇسىپ, سۇل­تان­ماحمۇت تورايعىروۆ, عاب­دۋل-ۋاحيت تى­لەن­شى­ ۇلى, مۇزافار الىم­باەۆتىڭ پاراساتتى ومىرلەرى مەن شىعارماشىلىقتارىنا قاتىستى ءوز زەرتتەۋلەرىمەن ءبولىستى.

بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, عالىم ادىلبەك امىرەنوۆ سوڭعى جىلدار دەرەگىندە مەكەمە باسشىسى ەربول قايىروۆتىڭ باسشىلىعىمەن وڭىردە الاش ارداقتىلارىنا قاتىستى قۇندى جادىگەرلەر تابىلعانىن اڭگىمەلەي كەلىپ, ولاردىڭ ارقايسىسى قازاق قازىناسىنا قوسىلعان رۋحاني ولجا ەكەنىن ايتتى. بىلتىردان بەرى ايماقتىڭ رەسەيمەن شەكارالاس اۋىلدارىنا دۇركىن-دۇركىن ەكسپەديتسيا جاساعان مۋزەي ۇجىمى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 1909 جىلى تۇڭعىش شىققان جيناعىن, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا», «قىرىق مىسال» كىتاپتارىن, قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» ەڭبەگىن, «تەمىرقازىق», «جاس قازاق» جۋرنالدارىنىڭ نومىرلەرىن ىزدەپ تاپتى. بۇل جادىگەرلەر الداعى ۋا­قىتتا تولىعا تۇسپەك.

 

پاۆلودار