ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وتاندىق بيزنەستىڭ جاناشىرىنا اينالىپ وتىر
كاسىپكەر قاۋىمنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتايتىن ۇلتتىق پالاتا قۇرىلعالى بەرى ونشا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. دەسەك تە, ەلدەگى ەڭ ءىرى بيزنەس-قاۋىمداستىق كاسىپكەرلەرگە كەڭ ءورىس اشار كەنەۋلى ىستەردىڭ جارشىسى بولىپ وتىرعانى بارشاعا ايان. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن پالاتا كاسىپكەرلەردى «سۇق كوزدەن», «سۋىق قولدان» ساقتايتىن كانىگى قورعاۋشىسى, قولداۋشىسىنا اينالدى. ەلباسى جۇكتەگەن مىندەت, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ارقالاعان ميسسيا – مىنە, وسى. ەرتەڭ, ياعني سارسەنبىنىڭ ساتىندە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ I سەزى وتەدى. بيزنەسمەندەر مەن ىسكەرلەر ەلورداعا جينالىپ, وزدەرىن دە وزگەلەردى دە تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلەلەردى ورتاعا سالماق. وسى ورايدا, ءبىز ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ وتىرعان بەلدى ۇيىمنىڭ باسشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆپەن اڭگىمەلەسكەندى ءجون سانادىق.
– ابىلاي يسابەك ۇلى, وسى جۋىردا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ سەزى شاقىرىلعانىن بىلەمىز. بۇل جيىننىڭ مىندەتى قانداي؟ قۇرىلتايدا نەندەي ماسەلەلەر قارالادى؟
– سەزد ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جوعارى ورگانى بولعاندىقتان, جيىننىڭ سالماعى وتە زور دەپ ايتار ەدىم. ويتكەنى, بۇل – ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ العاشقى سەزى. بيزنەس-قاۋىمداستىق بىلتىر قىركۇيەكتە قۇرىلدى. پالاتانىڭ سودان بەرگى ارالاسۋىمەن اتقارىلعان شارۋالاردىڭ ناتيجەسى قانداي؟ بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر قايسى؟ بۇدان بولەك, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ستراتەگيالىق جوباسى تانىستىرىلىپ, وسى جيىندا بەكىتىلۋى ءتيىس. القالى باسقوسۋداعى اڭگىمەنىڭ ارقاۋى مىنە, وسىلار بولماق.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, سەزگە ۇلتتىق پالاتانىڭ قۇرامىنا ەنگەن رەسپۋبليكالىق سالاارالىق جانە سالالىق بيزنەس-قاۋىمداستىقتار, شاعىن جانە ورتا, ءىرى بيزنەس قاۋىمداستىقتارى مەن وڭىرلىك كاسىپكەرلەر كەڭەسى ىرىكتەگەن كاسىپكەرلەر, ياعني وڭىرلىك كەڭەس دەلەگاتتارى شاقىرىلدى. ماڭىزدى جيىنعا مىندەتتى تۇردە ۇكىمەت مۇشەلەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. سوندىقتان, ۇيىمعا قاتىستى ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەر ەرتەڭ وتەتىن سەزدە قابىلدانۋى ءتيىس.
– ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ قۇرىلعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. جاسالىپ جاتقان شارۋالاردىڭ جاي-جاپسارىمەن ەتەنە تانىسپىز دەي الامىز. باستاپقى ويلاعان ماقساتتارعا جەتە الدىڭىزدار ما؟ الدە پالاتا كوپ باستامالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالماي ما؟
– كەز كەلگەن جاڭا باستامانىڭ اياق الىسىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى سىن كوزبەن سەنىمسىز قاراۋدىڭ (سكەپسيستىڭ) بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. پالاتا ينستيتۋتسيونالدى قۇرىلىم رەتىندە ءالى دە بولسا تولىق قالىپتاسىپ كەتتى دەپ ايتۋ ەرتەرەك. دەگەنمەن, جاسالعان جۇمىس تا جەتكىلىكتى.
بيزنەس-قاۋىمداستىقتىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىندا وڭىرلىك پالاتالارى بار. اۋداندار مەن مونوقالالاردا 124 فيليالى جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن بىرگە, ايماقتاردا وڭىرلىك كاسىپكەرلەر كەڭەسى قۇرىلدى. كەڭەسكە ىلعي كاسىپكەرلەر ءمۇشەلىك ەتەدى. كۇنى كەشە عانا ايماقتاردى ارالاپ كەلدىك. كوردىك. راس, بىزدە بيزنەسكە دەگەندە قۇلشىنىس پەن كوڭىل زور. دەگەنمەن, كاسىپكەردىڭ جولىندا كولبەڭدەپ شىعا بەرەتىن كەدەرگىلەر از بولماي تۇر.
بيزنەسمەندەردى بيدايداي قۋىرىپ, توبەسىنەن قيقۋ كەتىرمەي وتىراتىن تەكسەرۋ ورگاندارى بۇرىنعىداي ەمەس, شۇكىر بۇل كۇندە تىيىلدى. ويتكەنى, تەكسەرۋگە شەكتەۋ قويىلدى.
قازىر ۇلتتىق پالاتا كۇش سالىپ وتىرعان بيزنەستىڭ باستى كەدەرگىسى – زاڭنامالارداعى قايشىلىقتار. اقپان ايىنان بەرى كاسىپكەرلىككە بايلانىستى زاڭنامالارعا 410 تۇزەتۋ ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالىپتى. ونىڭ 239-ى ماقۇلداندى.
ءبىزدىڭ باستى مۇددەمىز – بيلىك پەن بيزنەستىڭ بايلانىسىن بەكەمدەي ءتۇسۋ.
ال ەڭ نەگىزگى كۇشىمىز – كاسىپكەرلەرىمىز ەكەندىگى ايدان انىق. ولاي بولسا بيزنەسكە ارالاسىپ, كاسىبىن جاساپ جۇرگەندەردى جان-جاقتى قولداۋ, مۇددەسىن قورعاۋ ءبىزدىڭ باستى باعىتىمىز بولىپ وتىر جانە بولا بەرەدى دە. ەندى ناقتى نەندەي قولداۋ-كومەك جاسالىپ جاتقانىن جىلىكتەپ بەرەيىن. كاسىپكەرلىككە جاڭادان ارالاسقىسى كەلگەن ازاماتتاردان باستايىق مۇنداي جانداردى ءبىز بيزنەستى ساۋاتتى جۇرگىزۋگە وقىتامىز. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, باستاپقى كاپيتالدى قالاي, قايدان الۋعا بولاتىنى جونىندە كەڭەس بەرەمىز. ۇشىنشىدەن, ولارعا سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتىلەدى, قۇقىقتىق كومەك بەرىلەدى.
جەكە كاسىپكەرلەرگە الگىندە ايتقان سەرۆيستىك كومەك, ياعني كەڭەس بەرۋ, بيزنەسكە باۋلۋ جۇمىستارىنان بولەك, كاسىبىن ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن تومەنگى پايىزدىق مولشەرلەمەلەرمەن بولىنەتىن قارجىلىق رەسۋرستار-سۋبسيديالار الۋعا ءجاردەمدەسەمىز. تاريفتىك ساياسات پەن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ءىسىن رەتتەۋگە ارالاسىپ, اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە ماركەتينگتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. بىلايشا ايتقاندا, ۇلتتىق پالاتانىڭ ساراپشىلارى نارىققا ساراپتاما جاساپ بەرۋدى جولعا قويدى. بىلەسىزدەر, ول دا ۇلكەن جۇمىس. اۋىلداعى كاسىپكەرلەردىڭ نەسيەلىك رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋىنە, كادرلار دايىنداپ بەرۋگە, ءوندىرىلگەن ونىمگە رۇقسات قۇجاتىن الۋعا, تاۋاردى ىشكى نارىقتا ەركىن ساۋدالاۋعا قولۇشىن سوزىپ, ءورىسىن ۇزارتىپ وتىرمىز.
وسىلايشا, ەندى, ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ ءىسىنە كوشسەك. تاجىريبەلى بيزنەسمەندەر دە ءاركەز قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ولاردىڭ ءمۇددەسىن ءوزىمىزدىڭ جانە حالىقارالىق زاڭنامالار دەڭگەيىندە قورعاۋعا دايىنبىز. ءىرى كاسىپكەرلەرىمىز دە جوعارىدا ايتقانداي, سۋبسيديا, كەپىلدىك الۋعا, قۇقىقتىق كومەككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىزگە جۇگىنەدى. سوسىن كاسىپكەرلىكتىڭ قانداي دەڭگەيىندە بولسىن, قازىرگى جاعدايدا ولاردى مازالايتىن باستى پروبلەما – كادر جەتىسپەۋشىلىگى. قازىر ول – ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلە. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ۇكىمەتپەن مىقتى بايلانىس ورناتىپ وتىرمىز. ۇلتتىق پالاتانىڭ ۇكىمەتتە تۇراقتى وكىلى بار. پالاتا ساراپشىلارى مينيسترلىكتەر جانىنداعى بيزنەسپەن قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى قۇرىلعان كەڭەستەرگە مۇشەلىك ەتەدى.
ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن بىلمەك بولىپ, بيزنەس يەلەرى اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزگەن ەدى. قوعامدىق مونيتورينگ ناتيجەسى مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ دەپارتامەنتتەرىنىڭ جۇمىسى ەڭ جوعارى جەمقورلىق جايلاعان كورسەتكىشكە يە ەكەنىن كورسەتتى. ودان كەيىنگى ورىندا سالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ, ارحيتەكتۋرا جانە جەر قاتىناستارى ورگاندارى مەن «عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق جەر كاداسترى» مەكەمەلەرى تۇر. بيزنەستىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساپ وتىرعان ورگاندار تۋرالى تالداۋ ناتيجەسى مينيسترلەر كابينەتىنە جولداندى.
«2014-2015 جىلدارعا ارنالعان كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى باعىتتالعان ءىس-شارالار جوسپارى» ءتۇزىلىپ, «2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى شارالار جوسپارى» ازىرلەندى.
بۇگىنگە دەيىن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن 126 مەموراندۋمعا قول قويدى.
بۇعان قوسا ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە سالالىق قاۋىمداستىقتارمەن, شەتەلدىك ۇيىمدارمەن, ەلدەگى ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرىمەن اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ءۇشىن قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەلەرىن تومەندەتۋ بويىنشا قولايلى جاعدايلار جاساپ, قور جيناۋعا قاتىستى ماسەلەلەرگە ارالاسىپ وتىر. ينۆەستورلاردى قايتىپ, قالاي ىزدەۋگە ۇتىمدى كومەك بەرەمىز.
ۇلتتىق پالاتانىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىن تالداپ, مىناداي بەس باعىتقا باسىمدىق بەرۋدى ءجون كوردىك.
ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ. 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانى جاساۋعا ۇلتتىق پالاتا كوميتەتتەرى ناقتى ۇسىنىستار دايىندادى. وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ وڭىرلىك جول كارتاسىن ازىرلەۋگە قاتىسۋدا. ەلگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيانى تارتۋدى مۇرات قىپ ALTARYS حالىقارالىق كونسۋلتانتتار توبىن شاقىردىق. ۇكىمەت باسشىسىمەن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. جۋىردا مۇناي جانە گازدى ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ بويىنشا ۇلتتىق كلاستەردى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ قويدىق.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بيىل كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا 500 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ 250 ملرد. تەڭگەسى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى تۇيتكىلدى نەسيەلەردى جويۋعا جانە وڭالتۋعا جۇمسالادى. 100 ملرد. تەڭگەسى «دامۋ» قورى ارقىلى كاسىپكەرلەرگە بولىنسە, قالعان 150 ملرد. تەڭگە وسى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
الدا ءبارىمىزدى اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر. بىراق, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىز مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ العاشقى كەزەڭىنىڭ قورىتىندىلارىنا تالداۋ جۇرگىزگەندى دۇرىس سانادىق. تالداۋ ناتيجەلەرى البەتتە, ەكىنشى كەزەڭدە ىسكە اساتىن جوبالاردى تاڭداعان كەزدە ەكشەلىپ, ەسكەرىلەتىنىن ايتقىم كەلەدى.
كۇنى بۇگىن ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى, «بايتەرەك» ۇبح» اق جانە «كيري» اق-پەن ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. وسى كەلىسىم-قۇجات نەگىزىندە ىنتىماقتاسىپ, زور ىنتا تانىتىپ ورتاق پايدالى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز.
ەكىنشى باعىت – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ. بۇل باعىت بويىنشا دا ءبىز ەڭ الدىمەن, وسى سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى زەرتتەپ الدىق. ءسويتىپ, تومەندەگى باعىتتار بويىنشا جۇمىستى باستاپ كەتتىك. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوڭىل بولىنبەي وتىرعان جوق, ءبولىنىپ وتىر. بيۋدجەتتەن قاراجات تا جەتكىلىكتى قاراستىرىلعان. ماسەلە, سول قارجىنىڭ ماقساتتى, ءتيىمدى, جۇيەلى جۇمسالۋىندا دەپ ايتار ەم. سوندىقتان ءبىز كوكتەمگى ەگىن ەگۋ جانە استىق جيناۋ جۇمىستارىنا ارنالعان مەملەكەتتىك كومەك قارجىنىڭ ءادىل ءبولىنىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قاتىستىرۋعا ىقپال ەتتىك. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەردى بىرىكتىرۋ, كووپەراتسيالاۋعا كوپ ءمان بەرۋدەمىز. ول نە ءۇشىن كەرەك دەيسىز عوي؟ شاعىن شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتەن بولىنەتىن كومەك-قارجىعا قول جەتكىزە الماي وتىر. ينفراقۇرىلىمى جۇيەسىز. ءتىپتى, كەيبىر شارۋا قوجالىقتارىندا باسقاسىن ايتپاعاندا, سويىلعان مالدىڭ ءونىمىن تاسىمالداۋ ءۇشىن كولىكتىك لوگيستيكا قارالماعان, قۇرىلماعان. وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ, شەتەلدىك تاجىريبەگە جۇگىندىك. كوپتەگەن باتىس ەلدەرى وسىنداي شاعىن شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋ ارقىلى شاتقاياقتاپ قالعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تۇزەپ العانى كوپكە ءمالىم, ونى ءبارىمىز دە كورىپ وتىرمىز.
ءۇشىنشى – سالانىڭ دامۋىنا تاعى باستى كەدەرگىنىڭ ءبىرى – زاڭدىق بازا. قولدانىستاعى زاڭداردا بىرىنە-ءبىرى قايشى كەلەتىن نورمالار كوپ. قىسقاسى, قازىر «شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىنىپ, «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ تۋرالى باستاما كوتەردىك.
تورتىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىن جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن ەسەپكە الدىق. توقسان ءسوزدىڭ تابىقتاي ءتۇيىنى, وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراپ, جەرگىلىكتى جەردەگى اكىمدەردىڭ دە اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى باعالانباق.
بەسىنشىدەن, مەملەكەتتىك قولداۋدى ءبىرىزدەندىرۋ ماسەلەسى. قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە 20 ءتۇرلى سۋبسيديا قاراستىرىلعانىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. بىراق, شارۋاگەرلەر ودان حابارسىز بولۋى دا مۇمكىن عوي. بىلگەن كۇندە جايباراقات بەيقام وتىرۋى دا عاجاپ ەمەس.
جوعارىدا كەلتىرىپ وتكەنىمدەي, پالاتا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان بەس باعىتتىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋعا كۇش جۇمسالۋدا. تابان تىرەپ, جىگەرلىلىك تانىتۋمىز ارقاسىندا, بىرىڭعاي بايلانىس ورتالىعى قۇرىلدى. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا كاسىپكەرلەر قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەس قۇرىلدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى, باس پروكۋراتۋرا, قارجى پوليتسياسى جانە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن كەڭەستىڭ 8 وتىرىسى ءوتتى. وسى ارالىقتا 35 كاسىپكەردىڭ ءوتىنىش-ارىزى قارالىپ, ناقتى شەشىم, كومەك بەرىلدى. اسىرەسە, باس پروكۋراتۋرامەن تىعىز جۇمىس ىستەپ وتىرمىز. ءجيى-ءجيى بەينەكونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىردىق. وعان وڭىردەگى كاسىپكەرلەر شاقىرىلادى. بىزگە كەرەگى دە وسى ەمەس پە؟ بيلىك پەن بيزنەس اراسىنا دانەكەر بولۋدان ارتىق نە بار. كوكسەگەنىمىز دە مىنە, وسى. جۇمىستىڭ ىرعاقتى جۇرۋىنە توسقاۋىل بولماۋ ءۇشىن جىل باسىندا قارجى پوليتسياسىمەن مەموراندۋم جاسالدى. اقپان ايىنان بەرى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ رەسمي سايتىندا كاسىپكەرلەردىڭ وتىنىشتەرى مەن ماسەلەلەرىنىڭ ورتاق ءتىزىلىمى ءتۇزىلىپ وتىر. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇكپ-عا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىنا بايلانىستى 595 ءوتىنىش كەلىپ, ونىڭ 372-ءسى قارالىپ, ناقتى كومەك كورسەتىلىپ, كەدەرگىلەر جويىلدى.
ەندىگى ماسەلە – بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتىنا قاتىستى. مەملەكەت باسشىسى ۇكپ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ, ونىڭ ىشىندە بيزنەس-ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى جۇكتەدى. ءبىز ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەپ قويدىق. قازىر وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, جۇمىس ىستەلىنىپ جاتىر. جالپى, كاسىپكەرلەرگە كومەككە كەلۋدە ەشقاشان ايانىپ قالماسىمىز انىق. بۇل باعىتتا اتقارىلعان تاعى ءبىر ۇلكەن شارۋا – ۇلتتىق پالاتانىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا اتسالىسۋى. بۇل قۇجات بويىنشا 17 كەلىسىم قۇجات كوديفيكاتسيالاندى. قۇجاتتىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن جاقسى بىلەسىزدەر, ول بويىنشا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلدى دەپ زور سەنىممەن ايتۋعا ابدەن بولادى. قازىر ءبىزدىڭ ماماندار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەدەن كودەكسىن دايىنداۋ ىسىنە ارالاسۋدا. كەدەن كودەكسىنىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەرىن ەنگىزۋ مەرزىمىن كەيىنگە قالدىرۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇل دا ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ تالابى ەدى.
ءتورتىنشى باعىت – ادامي كاپيتالدى دامىتۋ. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى «ورتالىقازيالىق ەۋرازيا قورى» كورپوراتيۆتىك قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تمد اۋماعىندا العاش بوپ قازاقستانداعى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك-كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ۇلتتىق تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجات قازىر ۇكىمەت قاراۋىنا جىبەرىلدى. كاسىپكەرلەردىڭ ار-نامىس كودەكسى ءتۇزىلدى. دۋالدى ءبىلىم بەرۋدىڭ كارتاسى جاساقتالدى. الماتى, قاراعاندى, بالقاش, شىمكەنت جانە استانا قالالارىندا دۋالدى وقىتۋ جۇيەسى بويىنشا 7 وقۋ ورنى جۇمىسىن باستادى. 8363 مەكەمەگە ساۋالناما جۇرگىزدىك. وسىلايشا, 2019 جىلعا دەيىن قاي مەكەمەگە قانداي ماماندىقتار قاجەت ەكەنىن بىلدىك. حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, كاسىپورىندارداعى كادرلاردى شەتەلدە تاعىلىمدامادان وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك. ماشينا جاساۋ جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ سالاسى بويىنشا ەڭبەك ەتىپ جاتقان مامانداردى شەت مەملەكەتتەردەگى بەلگىلى كاسىپورىندارعا تاجىريبە جيناقتاۋعا جىبەرەمىز. بەس بىردەي جوعارى وقۋ ورنىندا بيزنەس-ينكۋباتورلار اشىلدى.
«شاعىن بيزنەسكە ارنالعان 100 جوبا» ارنايى انىقتامالىعىن دايىنداپ شىعاردىق. جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا مەكەمەلەرگە سەنىم سەرتيفيكاتىن بەرۋ بويىنشا جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل – قاناتقاقتى جوبا.
قازىر ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانىنان بيزنەس-مەكتەپتەر اشىلۋدا. بۇل جەردە جاستاردى بيزنەس نەگىزدەرىنە باۋليدى. بىزدە بيزنەسكە ەشكىم وقىتپايدى. ماماندىق رەتىندە دايارلانبايدى. بۇعان دەيىن دە ەشكىم كاسىپكەرلىك ماماندىعىن العان جوق. ءبىز ەندىگى جاستاردى كاسىپكەرلىككە مەكتەپ پارتاسىنان دايىنداۋدى ۇستانىپ وتىرمىز.
بەسىنشى باعىت-زاڭنامالاردى تەكسەرۋ جانە ساراپتامالىق جۇمىستارعا ارنالعان. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, كوپتەگەن زاڭ قۇجاتىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, پالاتا قۇرىلعالى بەرى كاسىپكەرلەردەن كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ ءبىرازى وسى زاڭنامالاردى تەكسەرۋگە بايلانىستى. ونداعى كەزدەسەتىن قايشىلىقتاردى ايتىپ ارىزداناتىندار كوپ. قازان ايىنان باستاپ زاڭناماعا ساراپتاما جۇرگىزۋ جونىندە كاسىپكەرلەردەن بىزگە 9920 ءوتىنىش ءتۇسىپتى. ساراپتاما جۇمىستارىنا كەلەر بولساق, ۇلتتىق پالاتاعا 1592 نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى ءتۇستى. 572 قۇجاتقا ەسكەرتۋ جاسالىپ, 1424-ىنە ساراپتامالىق تۇجىرىم دايىندالدى. وعان قوسا, ۇكپ ساراپشىلارىنىڭ قازىر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنى ازىرلەۋ جۇمىسىنا قاتىسۋىنا قۇقى بار. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ جونىندەگى ادىستەمەلىك كەڭەس قۇرىلعانىن دا وسى ارادا اتاپ وتكەن ارتىق بولماس.
تىزە بەرسە اتقارىلعان شارالار از ەمەس, كەزەگىن كۇتىپ تۇرعاندارى ودان دا كوپ. سوندىقتان پالاتانىڭ شىن مانىندە بيزنەستىڭ جاناشىر ۇيىمىنا اينالاتىنىنا كامىل سەنەمىن.
– اعىمداعى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ سوڭىنا تامان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. بۇل قادام ەل كاسىپكەرلەرىنە نەندەي مۇمكىندىك بەرەدى؟
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەڭ اۋەلى كاسىپكەرلەردىڭ قولىن ۇزارتىپ, ءىسىن ىلگەرىلەتۋگە, تاسىن دومالاتۋعا سەرپىن بەرىپ وتىر دەپ ايتار ەم. نەگە؟ ءبىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى نارىقتىق ەكونوميكادا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ال, نارىقتىڭ زاڭىن بىلەسىزدەر, ۇسىنىس-سۇرانىسقا بايلانىستى. سۇرانىس وسسە, وندىرۋشىلەر قاراپ قالمايدى. بىزدەگى نارىق قازىر 17 ميلليون ادام عانا. ال, ەكونوميكالىق وداق بىزگە بۇدان ون ەسە, 170 ميلليوندىق نارىققا شىعۋعا جول اشادى. ءۇش ەلدىڭ قازىرگى تاڭدا ءوندىرىپ وتىرعان ءونىمىنىڭ كولەمى 2,5 ترلن. اقش دوللارىن قۇرايدى. تاعى ءبىر مالىمەتتى ەسكەرۋىمىز كەرەك. ءۇش ەلدەگى باسقاسىن ايتپاعاندا, مەملەكەتتىك تاپسىرىستارىنىڭ كولەمى 9 ملرد. اقش دوللارى. دەمەك, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز وسى ۇلكەن سۇرانىستى قامتۋعا قاتىسىپ, اتسالىسادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ءۇش مەملەكەتتە دە ءوندىرىستىڭ ەڭ نەگىزگى سالالارىن سۋبسيديالاۋ جونىندەگى ساياسات قايتا قارالىپ, جەتىلدىرىلەدى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىن سۋبسيديالاۋدى الايىق. بۇل جۇيە باسەكەگە ساي ەمەس. سايكەسىنشە, سالانىڭ دامۋى سىلبىر. ۇيىمعا بىرىككەن ءۇش ەل تەك ءوندىرىس جاعىنان عانا باسەكەلەسىپ قويمايدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ بيزنەسكە قولايلى جاعداي جاساۋ دەڭگەيىمەن دە سىنالادى. وسى جەردە جانە ءبىر ايتا كەتۋدى ءجون كوردىم, مىسالى, قىتاي ەلىندە شيكىزات ەمەس وندىرىسكە بولىنەتىن نەسيەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ, ەكسپورتەرلەرگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋ, سۋبسيديالانعان كەپىلدەمەلەر, ەكسپورتتىق نەسيەلەۋدى ساقتاندىرۋ سىندى بيزنەستى قولداۋ شارالارى بىرنەشە جىلدار بويى جاسالىپ وتىر.
سوسىن ءۇش ەل ءبىر شەڭبەردە جۇمىس جاساعاننان كەيىن كەدەندىك كەدەرگىلەر بولمايدى. ياعني, كاسىپكەرلەرىمىز بۇرىنعىداي كەدەندىك راسىمدەۋلەر جاساپ, ۋاقىت ۇتتىرمايدى.
ءبىزدىڭ ەل رەسەي مەن بەلارۋسكە قاراعاندا, بيزنەس-احۋال جاعىنان وزىق تۇر, ونى كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ وزدەرى مويىندادى. ءارى سالىق دەڭگەيى تومەن, جەكەمەنشىك قۇقىقتارى قاتاڭ ساقتالادى. رەتتەۋ ىستەرىمىز بىرنەشە ەسە قولجەتىمدى. قولدانىستاعى زاڭنامامىز بويىنشا, كەز كەلگەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى ۇكىمەتكە ءوز ۇسىنىسىن جولداي الادى. مۇنداي تاجىريبە رەسەيدە دە, بەلارۋستا دا جوق. سوندىقتان قازاقستان بۇل ەلدەرگە قاراعاندا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الادى.
– كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ماقساتىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلعان «اتامەكەن» ەكونوميكالىق پالاتاسى وزىنە جۇكتەلگەن تاريحي مىندەتىن اتقارىپ, ەستافەتانى ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا تاپسىردى. بايقاۋىمىزشا, كاسىپكەرلەردىڭ قامىن ويلايتىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار بارشىلىق. ۇكپ وسى ۇيىمداردىڭ باسىن قوساتىن مەكەمە مە, الدە ولار ءبىر-بىرىنە باسەكەلەس پە؟
– ارينە, بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋعا ىقىلاستىمىز, وعان نە جەتسىن. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەمەي مە دانا حالقىمىز. كەزىندە كاسىپكەرلەرىمىز ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى ءوز الدىنا بيزنەس جۇرگىزۋدى ۇيرەندى. دەگەنمەن, جالعىز ءجۇرىپ جولىققان قيىندىقتارعا تويتارىس بەرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ەل كاسىپكەرلەرى جەتە ءتۇسىندى. ءسويتىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەگەندى ءجون كوردى.
ءيا, ايماقتىق, سالالىق قاۋىمداستىقتار بار. بىراق, بۇل ۇيىمدارعا كاسىپكەرلەردىڭ تەك 2-3 پايىزى عانا ەنگەن. سودان كەيىن ايماقتىق, سالالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ كوبى وبلىس ورتالىقتارىندا عانا شوعىرلانعان. ياعني, اۋىلداعى بيزنەس سۋبەكتىلەرى مەن شاعىن قالالارداعى كاسىپكەرلەر مۇنداي قاۋىمداستىقتاردىڭ قۇرامىنا كىرمەيدى.
ۇلتتىق پالاتانىڭ زاڭمەن بىلگىلەنگەن مىندەتى بار. سوعان سايكەس, بيزنەس-قاۋىمداستىقتاردىڭ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتەمىز. ال, بيزنەس-قاۋىمداستىقتار ۇلتتىق پالاتا قىزمەتىنە ءوز ەركىمەن, وزىندىك تالابىمەن ارالاسا الادى.
– ابىلاي يسابەك ۇلى, ەندىگى سىزگە قويار سوڭعى سۇراق مىناداي؟ باسشى رەتىندە ايتىڭىزشى, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ گەرمانيا, تۇركياداعى سياقتى پالاتالاردىڭ دەڭگەيىنە جەتۋى ءۇشىن شامامەن قانشا ۋاقىت قاجەت دەپ ويلايسىز؟
– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعانداي, بۇل ۇيىمدار قاشاننان بار. ءبىز ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىن قۇرعان كەزدە الەمدىك تاجىريبە زەرتتەلدى, زەردەلەندى. البەتتە, كۇنى ەرتەڭ ءبىز گەرمانيانىڭ, سول سياقتى فرانتسيانىڭ, ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان تۇركيانىڭ ساۋدا پالاتاسى مەن تاۋارلى بيرجا وداعىنىڭ دەڭگەيىنە جەتە الماسپىز. بىراق, كەنەۋلى جۇمىس جاسالىپ وتىر. تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, بىزدە بيزنەسكە ءبولىنىپ وتىرعان كوڭىل ەرەكشە. سوندىقتان, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى دىتتەگەن ماقساتقا جەتىپ, بەلدى ۇيىمعا اينالاتىنىنا بەك سەنىمدىمىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋى تولىعىمەن دەرلىك شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى. كوپ كەشىكپەي بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانعانىن جاقسى بىلەسىزدەر. بىزدە بيزنەسكە بايلانىستى ايقىن تۇجىرىمدامالى, كۇردەلى بەتبۇرىس قالىپتاسقان.
انىعىن اشىپ ايتۋ كەرەك, ەل بولاشاعى, ۇلت تاعدىرى, تۋرالى ءسوز قوزعالسا, بەلگىلى ساياساتتانۋشىلار, مادەنيەت قايراتكەرلەرى, تاريحشىلار قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى, مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدى تەرەڭ ناسيحاتتاۋدى قولعا الۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. البەتتە, ورىندى جانە دە وعان ەشكىمنىڭ دە تالاسى بولماۋى كەرەك. دەگەنمەن, ۇلت بولۋدىڭ العىشارتى دەپ ەلدەگى بيزنەستىڭ دامۋىن دا باسا ايتار ەدىم. قازىرگى كەزدە بۇل ءبىزدى تولعاندىرۋعا ءتيىس ەڭ باستى ماسەلەلەردىڭ بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. بايقاساڭىزدار, ەلدەگى بيزنەستىڭ ەڭ باستى جانكۇيەرى – ەلباسىمىز.
ەلدىڭ ەرتەڭگى قامىن بۇگىننەن ويلاعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيزنەس-قاۋىمداستىق الدىنا اۋقىمدى مىندەت قويدى. 2050 جىلعا قاراي ىشكى جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 50% بولۋى ءتيىس. بۇل – وزىق وتىز ەلدىڭ قۇرامىنا ەنۋدى كوزدەگەن ەلىمىز ءۇشىن ەڭ باستى تالاپ بولۋى ءتيىس! مىنە, وسى العا قويىلعان مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ – ءبارىمىز ءبىر جەردە توعىسقاندا عانا جۇزەگە اسادى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».