ەلىمىزدە عىلىمداعى جاستاردىڭ سانى كوڭىل كونشىتپەيدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازاقستاندا 22 مىڭنان استام عالىم بار. ونىڭ تەك 35 پايىزى عانا جاس زەرتتەۋشىلەر. مۇنداي دەرەك جوعارى ءبىلىمدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكىتۋ تۋرالى قاۋلى جوباسىندا كەلتىرىلگەن. ءتىپتى قۇجاتتا تاۋەلسىزدىك العالى عالىمداردىڭ سانى ەكى ەسەگە قىسقارعانى دا ايتىلعان.
ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قولداۋىمەن عىلىم سالاسىن دامىتۋعا قاتىستى زاڭنامالارعا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىلدى. اتاپ ايتساق, وتاندىق عىلىم سالاسىن دامىتۋعا بولىنەتىن قاراجات كولەمى مەن عالىمداردىڭ جالاقىسى ءوستى. سونداي-اق زەرتتەۋشىلەردى قولداۋ شارالارى كوبەيدى. ماسەلەن, جاس عالىمداردىڭ عىلىمعا كەلۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن «500 عالىم» جوباسى قولعا الىندى. يگى باستاما كومەگىمەن جىل سايىن زەرتتەۋشىلەر الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىنان تاعىلىمدامادان وتەدى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن ىسكە قوسىلعان قاناتقاقتى جوبانىڭ يگىلىگىن كورگەندەردىڭ ءبىرى – گۇلميرا مۇحيەۆا. جاس عالىم 2022 جىلى پولشانىڭ بىدگوشش قالاسىنداعى « ۇلى كازيمير» ۋنيۆەرسيتەتىنەن تاعىلىمدامادان وتكەن. ول التى اي بويى وقۋ ورداسىنىڭ عالىمدارىمەن ەتەنە جۇمىس ىستەپ, سول ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە بارىپ, تاجىريبە جيناقتاعان. مۇعالىمدەردى اكادەميالىق دەڭگەيدە دايارلاۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن.
– مەن 2019 جىلى ماحامبەت وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە «پەداگوگيكا جانە پسيحولوگيا» ماماندىعى بويىنشا پەداگوگيكا عىلىمدارى ماگيسترى دارەجەسىن الدىم. كەيىن وسى وقۋ ورداسىندا پەداگوگيكا فاكۋلتەتىنىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جانە باستاۋىشتا ءبىلىم بەرۋ كافەدراسىندا وقىتۋشى بولىپ قىزمەتكە ورنالاستىم. جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ «500 عالىم» جوباسى تۋرالى ەستىپ, قابىلەتىمدى سىناپ كورمەككە بەكىندىم. تالاپقا ساي قۇجات تاپسىرىپ, شەتەلدىك جوو-دان شاقىرتۋ الدىم. ءسويتىپ, ىرىكتەۋدەن ءوتتىم. عىلىم جاعىنا توقتالاتىن بولساق, ول جاقتا ءوز ەلدەرىنىڭ ازاماتتارىنا جانە پولياك, اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن شەتەلدىكتەرگە دوكتورانتۋراعا وقۋعا ءتۇسۋ جەڭىلىرەك. وقۋ بارىسىندا دا وزگە مەملەكەتتەر نەمەسە ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي «Scopus» بازاسىنداعى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ مىندەتتى ەمەس. باستىسى زەرتتەۋ جۇمىسىڭ وزەكتى ءارى ماقالاڭ ناقتى دايەكتەلگەن بولۋى شارت, – دەدى جاس عالىم گ.مۇحيەۆا.
سۇحباتتاسىمىز ايتقان ءسوزدىڭ جانى بار. ەلدە دوكتورانتۋرانى تامامداعاندار تۇگەل ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ, عىلىمي دارەجە الىپ ۇلگەرمەي جاتىر. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار. باستى قيىندىق – شەتەلدىك «Scopus» نەمەسە «Web of Science» سىندى حالىقارالىق بازاداعى جۋرنالدارعا عىلىمي ماقالا جاريالاۋ. ونسىز ەلىمىزدە ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا رۇقسات ەتپەيدى. سالدارىنان وتاندىق عالىمنىڭ 65 پايىزىنىڭ عىلىمي دارەجەسى جوق. ايتپاقشى, سول «Scopus» دەرەكتەر بازاسىنداعى جۋرنالدارعا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن, قازاق فيلولوگياسىن, قازاقستان تاريحىن, قازاق فيلوسوفياسىنا قاتىستى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا وقيتىن دوكتورانتتارعا ماقالا جاريالاۋ مىندەتتى ەمەس. سوندا دا ستاتيستيكا وزگەرمەي تۇر.
بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا مينيسترلىك عىلىمي قىزمەتكەرلەردى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ماسەلەن, گرانتتىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ – سونىڭ ءبىر جولى.
– ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋىنا بولىنگەن قارجىنىڭ جالپى ۇلەسى شامامەن 55,1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ىسكە اسىرىلعان 152 جوبانىڭ پورتفەلىن تالداي وتىرىپ, كوپ جاعدايدا گرانت الۋشىلار بيزنەس وكىلدەرى جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ناتيجەسى تومەن ەكەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. مۇنداي جاعداي دايىن يننوۆاتسيالىق ونىمدەر مەن قىزمەتتەردى ساتۋ كورسەتكىشتەرىمەن ايقىندالادى. مۇندا بيزنەس وكىلدەرى ەڭ جوعارى 79 پايىز ناتيجەنى كورسەتەدى, جوعارى وقۋ ورىندارى تەك – 4,5, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى – 5 جانە عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىقتار 11 پايىزدان ءسال اسادى. بۇل جاعداي عىلىم مەن بيزنەستى ينتەگراتسيالاۋ بويىنشا جۇمىستاردى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگىن تاعى ءبىر رەت راستايدى, – دەدى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك.
عالىمداردىڭ نانىنا بيزنەسمەندەر ورتاقتاسىپ وتىر. سوندىقتان عىلىمي جوبالارعا بەرىلەتىن قارجىلاندىرۋدى قايتا رەتتەۋ كەرەك. بۇل جەردە مينيستر الداعى ءۇش جىلدا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءۇش ەسە وسەتىنىن دە ايتتى. «بيىل 150 ملرد تەڭگە, كەلەر جىلدارى 240 ملرد تەڭگە, ياعني ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءبىز 640 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا قۇيامىز. ونىڭ باسىم بولىگى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, وڭىرلىك عىلىمعا باعىتتالادى», دەگەن ەدى س.نۇربەك. ال كادرلىق الەۋەتتى 2025 جىلعا دەيىن 1,5 ەسەگە ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. جاۋاپتىلار شارا قولدانىپ-اق جاتىر, بىراق سالىنعان ينۆەستيتسيا بىردەن ناتيجە بەرەتىنىنە كۇمان بار. بۇعان قوسا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە 13 مىڭعا جۋىق عالىمدى قاتارعا قوسۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. ياعني بۇل وتاندىق عىلىمدا ويلاسار ماسەلە كوپ دەگەن ءسوز.
قازىر قوعامدا قۇر اتاق ءۇشىن عىلىمي دارەجە العىسى كەلەتىندەر بار. بۇل جاعىمسىز ۇردىسكە اينالىپ بارادى. ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنداعى ماگيستر دارەجەسىن وقىپ جاتقان جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى عىلىممەن اينالىسقىسى كەلمەيدى. گرانتقا وقۋعا تۇسكەندەردىڭ ءبىرى جۇمىسقا قاجەت دەپ اشىق ايتسا, ەندى ءبىرى ستيپەندياسىنا قىزىعىپ وقىپ جاتىر. دەمەك, عىلىمي اتاققا يە بولعانىمەن, عىلىم جولىن جالعاستىرمايدى. سالدارىنان مەملەكەتتىڭ قانشاما قاراجاتى زايا كەتەدى. ايتا كەتەيىك, جىل سايىن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنان ورتا ەسەپپەن 905 دوكتورانت جانە 20 مىڭعا جۋىق ماگيسترانت تۇلەپ ۇشادى. تاعى ءبىر ويلاناتىن تۇسى – وتاندىق عىلىمداعى جالاقىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى از جانە تۇراقسىز بولۋى. 2021 جىلى ورتاشا جالاقى 187,7 مىڭ تەڭگە ەدى, بيىل 252 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ارينە, بۇل – جاقسى جاڭالىق. بىراق بيىلعى قاڭتار-اقپان ايىنداعى ازىق-ت ۇلىك پەن پاتەر, باسقا دا تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتىڭ قىمباتتاعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. بۇعان قوسا ەلىمىزدەگى 35 جاسقا دەيىنگى جاس وتباسىلاردىڭ كەمىندە 1-2 بالاسى بار. دەمەك, ناعىز عىلىم جولىن تەك جانكەشتىلەر عانا تاڭدايدى دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار.