ورتالىق ازيا-كاۆكاز: قارجى تاۋەكەلى

«رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسى باس­تالعا­لى ورتالىق ازيا مەن كاۆ­كازدىڭ بەس ەلىن­دە ادامدار مەن كاپيتال اعىنى, سونداي-اق ساۋدا اعىنىنىڭ ۇلعايۋى بايقالدى. بۇل رەسەيگە قارسى سالىنعان سانكتسيالارمەن جانە ول ەلدەن ءىرى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ كەتۋىمەن بايلانىستى. ءبىز بۇل اعىن ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە قولداۋ كورسەتەدى دەپ كۇتەمىز. وسىمەن ءبىر ۋاقىتتا اۋقىمدى كوشى-قون ەكونو­ميكالىق تەڭسىزدىكتى كۇشەيتىپ, سونىڭ سالدارىنان تۇرعىن ءۇي مەن جالعا الۋ باعاسى قىمباتتاۋى ىقتي­مال. ءبىزدىڭ بانك سەكتورىنىڭ سالالىق جانە ەلدىك تاۋەكەلدەرىن باعالاۋىمىز (Banking Industry and Country Risk Assessments, BICRAs) بويىنشا ورتا­لىق ازيا مەن كاۆ­كاز­دىڭ بەس ەلىنىڭ بانك جۇيەلەرى جا­ھان­دىق كونتەكستە جالپى جوعارى تاۋەكەل­دەرگە ۇشىرايتىنىنا قاراماستان, اتال­عان نارىقتارداعى ەكونوميكالىق جانە سالالىق تاۋەكەلدەردىڭ دامۋ ءۇردىسىنىڭ تۇراقتى ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز», دەپ باستايدى اگەنتتىك زەرتتەۋ ءبىسسىمىللاسىن. 

اگەنتتىك باعالاۋىنا سايكەس, 2023 جىلى ارمەنيا, ازەربايجان, گرۋزيا, قازاقستان جانە وزبەكستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) ءوسىمى 2022 جىلعى قاتتى وسىمنەن كەيىن باياۋلايدى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى 2022 جىلعى 3,0 پايىزدان 2023 جىلى 4,1 پايىزعا ءوسىم كورسەتۋى مۇمكىن. بىراق ودان كەيىنگى جىلداردا قايتا باياۋلاۋ اڭعارىلادى: 2024 جىلى – 3,6 پايىز, 2025 جىلى – 3,8 پايىز.

«قازاقستان جانە ازەربايجان سياقتى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەر كومىر­سۋتەگىنىڭ ىڭ­عاي­­لى باعاسىنان جانە گاز ەكسپورتى­نىڭ وسىمىنەن پايدا تابۋدى جالعاستىرا بەرە­دى. الايدا الداعى ەكى جىلدا ازەر­باي­جانداعى ەكونوميكالىق ءوسىم قار­قى­نى جوعارى بولمايدى, ويتكەنى وندا­عى مۇناي كەن ورىندارى سارقىلىپ جاتىر جانە ءوندىرىس كولەمى تومەندەۋدە. 2022 جى­لى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىمەن كۇ­رەس ماق­ساتىندا ەلدىڭ قۇرلىق شەكاراسى جا­بىق بولدى, سول سەبەپتى ميگرانتتار اعى­نى بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە اسەر ەتتى دەۋ قيىن. سونىمەن بىرگە مۇ­ناي ەكس­­پورتىنىڭ 80 پايىزدان استامىن تاسى­­مال­داپ وتىرعان كاسپي قۇبىر كون­سورتس­يۋمىنىڭ (كتك) جۇمىسىنداعى ىر­كىلىسكە بايلانىستى قازاقستاننىڭ دا احۋا­­لى وسال كۇيدە قالىپ وتىر. قازاق­ستان ەكو­­نو­­ميكاسىنىڭ ءوسىمىن قولداي­تىن نەگىزگى فاك­تور – مۇناي ءوندى­رىسى كولە­مىن ايتار­­لىق­­تاي ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزە­تىن تەڭىز كەن ورنىنىڭ كەڭەيۋى», دەپ مالىمدەيدى.

بۇل ورايدا اگەنتتىك وزبەكستاننىڭ الەۋەتىن جوعارى باعالايدى. ساراپشىلار بولجاۋىنشا, رەسەيدەن اقشا قاراجا­تىنىڭ جانە ادام كاپيتالىنىڭ كوپتەپ بارۋى بۇل ەلدەگى تۇتىنۋ كولەمى مەن ينۆەستيتسيانى ارتتىرعان. جالپى العاندا, اگەنتتىك وڭىردەگى نەسيە ساپاسىنىڭ كورسەت­كىشتەرى تۇراقتى ساقتالادى, ءتىپتى كۇشەيەدى دەپ كۇتەدى.

«دەگەنمەن كەيبىر فاكتورلار ءبىزدىڭ بازالىق ستسەناري بول­جامىنىڭ ناشارلاپ كەتۋىنە اكەلۋى دە ىقتيمال. اتاپ ايتقاندا, ول – جاھاندىق ەكونوميكالىق ءوسىم پەرسپەكتيۆاسىنىڭ ناشارلاۋى جانە گەو­ساياسي تاۋەكەلدەردىڭ ارتۋى. ءوڭىر ەل­دەرىن­د­ەگى ينفلياتسيا دا كومپانيا مەن ءۇي شا­رۋاشىلىقتارىنداعى نەسيە قابى­لەتىن تو­مەندەتۋى مۇمكىن. ءپوزيتيۆتى فاك­تور رەتىندە ءبىز ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز ەلدەرىنىڭ ەنەرگيا باعاسىنىڭ ءوسۋ اسە­رىنە كوپ تاۋەلدى ەمەس ەكەنىن ايتار ەدىك. سەبەبى ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعان­دا بۇل ەلدەر­دە – ازەربايجان, قازاق­ستان جانە وزبەك­ستاندا – ءوزىنىڭ ەنەرگەتي­كا­لىق رەسۋرس­­تارى بار.  ال ارمەنيا وزدە­رى­نە ءتيىمدى شارت­تارمەن رەسەيمەن ەنەرگەتي­كا­لىق كەلى­سىمدەر جاساسقان», دەپ جازادى اگەنتتىك.

بولجام بويىنشا, وڭىردەگى بانك سەك­تورىنىڭ تۇراقتىلىق كورسەتكىشى بول­شەك نەسيە وسىمىنە جانە تاۋەكەل قۇنى­­نىڭ قالىپقا تۇسۋىنە نەگىزدەلەدى. تار­قات­ىپ ايتقاندا, جوعارى پايىزدىق مول­شەر­لەمە, بولشەك ونىمدەرگە بەيىم­دەل­گەن نەسيە ءوسىمى, تاۋەكەل قۇنىنىڭ رەتتە­لۋى جانە وپە­راتسيالىق شىعىندارعا جاسال­عان باقى­لاۋ – 2023 جىلى وڭىردەگى بانك­تەر­دىڭ كى­رىس­تىلىك كورسەتكىشىنىڭ تۇراق­تالۋى جو­لىن­داعى اسا ماڭىزدى فاكتور بول­ماق. با­زالىق ستسەناريگە سايكەس, بيىل كىرىس­تى­لىك كورسەتكىشى 2022 جىلدىڭ دەڭگەيىندە ساقتالادى.

«يپوتەكالىق جانە تۇتىنۋشىلىق نەسيە باسقا سەگمەنتتەرگە قاراعاندا جوعارى مارجاسى جانە كوميسسيالىق كىرىسى ارقاسىندا نەسيە پورتفەلىنە ەرەكشە قولداۋ كورسەتەدى. 2021-2022 جىلدارداعى جەدەل وسىمنەن كەيىن ءبىز جەكە تۇلعالارعا كرەديت بەرۋ كولەمى ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ەلدەرىندەگى جيىنتىق نەسيە پورتفەلىنىڭ 20-40 پايىزى دەڭگەيىندە قالىپتاسادى دەپ كۇتە­مىز. بۇل رەتتە قازاقستان, ازەرباي­جان جانە گرۋزياداعى بولشەك نەسيەنىڭ تسيكلى بىرقالىپتى جۇرسە, ارمەنيا مەن وزبەكستاندا بۇل سەگمەنتتەگى ءوسىم ايتارلىقتاي بولادى. سول سەبەپتى, ءبىز تۇتىنۋشىلىق نەسيە سەگمەنتىندە باسەكە كۇشەيەدى دەپ ويلايمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە الدەقايدا اگرەسسيۆتى باعا ساياساتىنا جانە جوعارى تاۋەكەلدەردىڭ قابىلدانۋىنا اسەر ەتىپ, ول فاكتور تازا پايىزدىق مارجاعا دەگەن قوسىمشا قىسىمدى ارتتىرىپ, ماركەتينگ پەن كليەنت تارتۋعا كەتكەن شىعىندى كوبەيتۋى مۇمكىن», دەپ جازادى اگەنتتىك.

ولاردىڭ بايىپتاۋىنشا, الداعى بىرنە­شە جىلدا اسىرەسە, يپوتەكالىق نەسيە بول­شەك نەسيە نارىعىنداعى ورنىقتى سەگ­مەنت بولىپ قالا بەرەدى. بۇعان ونىڭ بانك ءۇشىن تاۋەكەل مەن كىرىس تۇرعىسىنان تار­تىم­­دى­لىعى عانا ەمەس, مەملەكەتتىك قول­داۋ باع­­دار­لامالارى اياسىنداعى ازامات­تار­دىڭ جە­كە­لەگەن كاتەگورياسى ءۇشىن پايىز ستاۆكا­سىن سۋبسيديالاۋى دا ايرىقشا اسەر ەتەدى.

سونداي-اق اگەنتتىك ينفلياتسيا وپەرا­تسيا­­­لىق شىعىنداردىڭ 10 پايىزدان كەم ەمەس وسىمىنە الىپ كەلەدى دەپ بولجايدى. ال بانك­تەردىڭ IT-گە قاتىستى شىعىندارى 15-17 پا­يىز دەڭگەيىندە قالىپتاسۋى مۇمكىن.

زەرتتەۋ بارىسىندا اگەنتتىك وڭىر­دەگى رەسەيلىك بانكتەردىڭ حال-احۋالى­نا قاتىس­تى دا پىكىر ۇسىنادى. رەسەي-ۋكراينا سوعىسىنا دەيىن ەڭ كوپ رەسەيلىك كاپيتال قازاقستاندا بولعان – 14 پايىز. بۇل كورسەتكىش ازەربايجان مەن گرۋزيادا – 2, ارمەنيادا 5 پايىز مولشەرىندە.

«بىزدىڭشە, قازاقستان رەسەيلىك بانك­تەرگە قاتىستى تۇيتكىلدى نارىقتىق شەشىم كومەگىمەن جانە مەملەكەتتىك قادا­عا­­لاۋشى ورگاندار قولداۋىمەن شەشە الدى. «بايتەرەك» حولدينگى «سبەربانكتى» ساتىپ الدى, ال «بانك تسەنتركرەديت» «الفا-بانكتى» يەلەندى. قازاقستان­نىڭ بانك سەكتورىندا رەسەيلىك بانكتەر ۇلە­سىنىڭ ايتارلىقتاي قىسقارۋى سەكتوردىڭ ودان ءارى شوعىرلانا تۇسۋىنە اسەر ەتتى جانە ۇلتتىق بانكتەردىڭ پوزيتسياسى نىعايا باس­تادى», دەيدى.