توپىراق قۇنارىن ەسەلەيتىن تەحنولوگيا

قازاقستاندا مۇنداي جەرلەرگە قى­زىلوردا, تۇركىستان, الماتى جا­نە جە­تىسۋ وبلىستارىنداعى كۇرىش جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارىن وسىرەتىن ەگىستىك القاپتارىن جات­­قىزۋعا بولادى. ونىڭ نەگىزگى سە­بەپ­تەرىنە توپىراققا مينەرالدى تىڭايت­­­قىشتاردى ەسەپسىز ءسىڭىرۋ, درەناج جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى, اۋىسپالى ەگىس­تىكتەردى ءوز دەڭگەيىندە قولدانباۋ جانە سۋارۋ رەجىمىن دۇرىس ساقتاماۋ جاتادى. ارينە, تۇزدى توپىراق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن وسىرۋگە ءتيىمسىز بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ويتكەنى سورتاڭعا اينالعان ەگىستىك القاپ­تارىندا قاراشىرىك مولشەرىنىڭ ازايۋى توپىراق قۇنارىنىڭ تومەندەۋىنە, بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىنىڭ ناشارلاۋىنا جانە سىلتىلىگىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلىپ سوعادى.

سونداي-اق تۇزدانعان توپىراقتىڭ تۇزدىلىعىن جويۋدىڭ بارشامىزعا بەلگىلى ءداستۇرلى حيميالىق ادىستەرى قازىر­گى تاڭدا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى قولدانىلماي وتىر. اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا حيميالىق تىڭايتقىشتاردى قولدانۋدىڭ پايداسىمەن قاتار تيگىزەتىن كەرى اسەرلەرى دە بولادى. كۇرىش ءدانىن سەبەر الدىندا جۇرگىزىلەتىن توپىراقتى وڭدەۋ ادىستەرىنىڭ كوپتىگى (قىرتىستى جىرتۋ, كوكتەمگى جىرتۋ, قوپسىتۋ, تاپتاۋ, تىرمالاۋ جانە تاعى باسقالارى) جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار مەن حيميالىق زاتتاردى شامادان تىس قولدانۋ ارقىلى مول ونىمگە قول جەتكىزۋگە بولادى. بىراق بۇل ۋاقىتشا عانا تابىس. كەرىسىنشە توپىراق قۇنارىنىڭ نەگىزگى بولىگى بولىپ سانالاتىن قاراشىرىكتىڭ تەز ىدىراۋىنا, سالدارىنان توپىراق قۇنارىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

ەل اۋماعىندا ىرگەلەس رەسپۋبليكالاردان باستاۋ الاتىن سىرداريا, ىلە سەكىلدى ءىرى وزەندەردەگى سۋ دەڭگەيى ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى جىلدان-جىلعا تومەندەپ كەلەدى. بۇل كۇرىشتى سۋارۋعا ارنالعان سۋ كولەمىنىڭ جىل سايىن 30-40 پايىزعا تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعادى. بۇعان قوسا بۇل سۋلار ونەركاسىپتىك جانە شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق قالدىقتارمەن لاستاناتىنىن دا اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى تاڭدا كۇرىش داقىلدارىن ءوندىرۋ قۇنى وتە جوعارى, ال كەرىسىنشە ءداننىڭ تاۋارلىق ساپاسى باسەكەگە قابىلەتسىز. سوندىقتان سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن كۇ­رىش داقىلدارىنىڭ كولەمىن بارىنشا قىسقارتىپ, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋدا كۇرىشتىڭ اۋىسپالى ەگىس تاناپتارىندا مال ازىقتارىنا قاجەتتى بۇرشاق تۇقىمداس داقىلدارىنىڭ كولەمىن (تۇيە جوڭىشقا, جوڭىشقا) 30-40 پايىزعا ۇلعايتۋ كەرەك. سۋدىڭ مولشەرىن ۇنەمدەۋ جانە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا وسى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ەت جانە ءسۇت با­عىتىنداعى مال شارۋاشىلىعىن دامى­تۋعا باعىتتاۋ ماڭىزدى.

وسىلايشا, توپىراقتىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ جانە ەكىنشى رەت تۇزدانعان توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ بىردەن ءبىر ءتاسىلى رەتىندە كەشەندى تۇردە تۇزعا ءتوزىمدى وسىمدىكتەرگە فيتومەليورانتتاردى قولدانۋ ءادىسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى. كەلەشەگى زور مۇنداي فيتومەليورانتتارعا جوڭىشقا مەن تۇيەجوڭىشقا جاتادى. سوندىقتان بۇل داقىلداردىڭ القاپتارىن كەڭەيتۋ جانە ولاردى كۇرىشكە اۋىسپالى ەگىستىك رەتىندە بارىنشا پايدالانۋ جەمشوپ بازاسىنىڭ دامۋىنا, مال ازىعىنداعى اقۋىز تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋگە ەداۋىر اسەر ەتەدى جانە مال شارۋاشى­لىعىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا زور ۇلەسىن تيگىزەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا كۇرىشتىڭ اۋىسپالى ەگىسىندە جوڭىشقا داقىلىنىڭ ات­قارار ماڭىزى زور. الايدا ونىڭ كەمشىلىكتەرى دە از ەمەس. اتاپ ايت­قاندا, جوڭىشقا سۋارۋ كەزىندە تۇيەجوڭىش­قامەن سالىستىرعاندا سۋ­دىڭ مولشەرىن ەكى ەسە كوپ قاجەت ەتەدى. سونداي-اق جوڭىش­قانىڭ ءونىپ-ءوسۋى تومەن. بۇل جوڭىشقا تۇقىمىنىڭ سىرت­قى قاتتى قابىعىنا بايلانىستى. كوبىنەسە جوڭىشقانىڭ ءدانى سەبىلگەن القاپتاردىڭ تورتتەن ءبىرى وسپەي قالادى. سەبىلگەن تۇقىمداردان تەك 30-40 پايىزى, ال كەيبىر ايماقتاردا 15-20 پايىزى عانا ءوسىپ-ءونىپ شىعادى. تۇزدى توپىراق وسىمدىكتەردىڭ زات الماسۋ جاعدايلارىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. جوڭىشقا داقىلى تۇزعا ءتوزىمسىز بولعاندىقتان, وسىمدىك تۇقىمىنىڭ ءوسىپ-ءونۋى بارىنشا تومەندەپ, وتە سيرەك شى­عادى. سالدارىنان جوڭىشقانىڭ ونىمدىلىگى ايتارلىقتاي تومەندەيدى.

جوڭىشقا داقىلىنىڭ تاعى ءبىر كەم­شىلىگى زيانكەس فيتونومۋستىڭ ەڭ سۇيىكتى قورەگى ەكەندىگى. بۇل زيان­­كەستەر, اسىرەسە قۇرعاقشىلىق جىلدارى جوڭىشقا وسىمدىگىنە ەداۋىر زيان كەلتى­رەدى. ياعني جاپىراقتارىن تەز زاقىمداپ, تەك سوياۋ-­سوياۋ ساباقتارىن قالدىرادى. بۇل قۇبى­لىس, اسىرەسە جوڭىشقانىڭ ءبىرىنشى ورىمى كەزىندە بايقالادى, كەي جاعدايدا العاشقى ورىمدى تولىعىمەن جەپ قويادى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك­تەردى تۇيىندەي كەلە, جوڭىشقا داقى­لىنىڭ ەكىنشى رەت تۇزدالعان سۋارمالى ەگىستىكتەر ءۇشىن فيتومەليورانت رەتىندە بولاشاعى جوق ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.

تۇزعا ءتوزىمدى ەكىنشى فيتومەليورانت – مالازىقتىق بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىگىنە جاتاتىن تۇيەجوڭىشقا داقى­لى. بۇل وسىمدىك توپىراقتىڭ قۇرامىن­داعى تۇزداردى تامىرلارى ارقىلى  بويىنا ءسىڭىرىپ, تۇزدىڭ مولشەرىن ءبىرىنشى جىلدىڭ وزىندە ەكى ەسەگە, ال ەكىنشى جىلىندا 70-80 پايىزعا دەيىن تومەندەتەدى. سەبەبى اتالعان داقىلدىڭ ساباعىنىڭ بويى بيىك, تامىرى نىق ءارى كولەمى وتە ۇلكەن (20-25 ت/گا دەيىن) جانە تامىرى توپىراققا تەرەڭ ەنەدى دە, توپىراقتاعى ميكروورگانيزمدەردىڭ كومەگىمەن ورگانيكالىق زاتتار ءتۇزىلىپ, ونىڭ قۇنارىنىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. ناتيجەسىندە, توپىراقتىڭ ەڭ قۇنارلى بولىگى قاراشىرىككە (گۋمۋس) اينالۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. گۋمۋس – بۇل ورگانيكالىق كومپونەنتتەر (گۋمين جانە فۋلۆوقىشقىلدارى) مەن بەيورگانيكالىق بولىكتەردەن (گۋماتتار مەن فۋلۆاتتاردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن مينەرالدار) تۇراتىن ۇلكەن قوسىلىس. توپىراقتى قورەكتىك زاتتار­مەن قامتاماسىز ەتۋ فۋنكتسياسى­نان باسقا, اۋىر مەتالدار مەن راديونۋكليدتەردىڭ تۇزدارىن بايلانىستىراتىن بيولوگيا­لىق سۇزگى رەتىندە دە ارەكەت ەتەدى. سونداي-اق ول ەگىستىكتە ىلعالدى ساقتاۋعا جانە توپىراقتا سۋ مەن اۋانىڭ تەپە-تەڭدىگىن ورناتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى.

سونىمەن قاتار تۇيەجوڭىشقا, اسى­رەسە جاسىل بالاۋساسى ازىقتىق قۇن­دىلىعى جوعارى ءونىمدى داقىل رەتىندە ەرەكشە باعالانادى. ول سۋارمالى ەگىس­تىك­تەردە ءبىر ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سور­تىنا بايلانىستى 350-دەن 800 تس/گا دەيىن كوك بالاۋسا بەرەدى. الايدا قازىرگى ۋاقىتتا تۇيەجوڭىشقا داقىلدارىنىڭ كولەمىن ­ۇلعايتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن بىرقاتار ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى – تۇيەجوڭىشقانىڭ تۇقىمدىق ءدانىنىڭ سىرتقى قابىعىنىڭ قاتتىلىعىنا بايلانىستى شىعىمدىلىعىنىڭ وتە تومەن بولۋى.

تۇقىمدىق ءداننىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى ادىستەر قاراستىرىلعان. اسىرەسە وندىرىستە كوبىنەسە ارنايى ما­شينالاردىڭ كومەگىمەن ءداننىڭ سىرتقى قاتتى قابىعىن بۇزۋ ءۇشىن مەحانيكالىق زاقىمداۋ (سكاريفيكاتسيا) ءادىسى ءجيى قولدانىلادى. اتالعان ءادىس كوپ جاعدايدا ءداننىڭ قابىعىن عانا ىدىراتىپ قويماي, سونىمەن قاتار ونىڭ ىشكى قۇرىلىسىن دا ەداۋىر زاقىمداپ, ءداننىڭ فيزيولوگيالىق ءونىپ-ءوسۋ ۇدەرىستەرىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سالدارىنان ءداننىڭ كەيبىر اۋرۋلارعا تەز شالدىعۋىنا جاعداي جاسايدى. ولار توپىراقتا ءشىرىپ ونبەي قالادى. وعان قوسا بۇل ءادىس, ياعني مەحانيكالىق سكاريفيكاتسيا ەداۋىر قوسىمشا شىعىندى تالاپ ەتەتىنى دە انىق.

وسى ورايدا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتا­لىعىنىڭ عالىمدارى اتالعان ءادىستى الماستىرا الاتىن, تۇقىمدىق ءداننىڭ شىعىمدىلىعىن بيولوگيالىق جولمەن ارتتىراتىن تسەلليۋلوزوليتيكالىق باكتەريالار نەگىزىندە جاسالعان تيىمدى­لىگى جوعارى وتاندىق بيوپرەپارات ازىر­لەپ, وندىرىستە كەڭىنەن پايدالانىپ وتىر. تۇقىمدىق ءداندى سەبۋ الدىندا اتال­عان پرەپاراتپەن وڭدەگەندە, ءدان­نىڭ ءونىپ شىعۋىنا ەداۋىر كەدەرگى كەلتى­رە­تىن سىرتقى قالىڭ قاتتى تسەلليۋلو­زا قابى­عىنىڭ ىدىراۋىنا ىقپال ەتەدى. ناتيجەسىندە, اتالمىش داقىلدىڭ شى­عىم­­دىلىعى 80-90 پايىزعا دەيىن ارتادى. اتالعان ءادىس ءداندى مەحانيكالىق سكاريفيكاتسيالاۋ ءادىسىن تولىعىمەن الماستىرادى.

جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر تو­پى­راقتى قۇنارلاندىرۋدىڭ حيميا­لىق جولدارىنا بالاما تۇردە اگروەكو­جۇيەلەردە ءۇزىلىسسىز ءجۇرىپ وتىراتىن ميكروبيولوگيالىق ۇدەرىستەردى رەتتەۋ­گە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, قۇنارى تومەندەگەن توپىراقتى بيولوگيالىق جولمەن باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ىزدەستىرۋدىڭ وزەكتى ەكەن­دىگىن كورسەتىپ وتىر.

ەكونوميكاسى جاقسى دامىعان ەلدەر قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا حيميالىق قوسپالاردى قولدانۋدان باس تارتىپ, تابيعي بيولوگيالىق تازا ادىستەردى تولىق پايدالانۋدى ۇسىنىپ وتىر. بيولوگيالىق نەمەسە ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتىڭ تاعى دا ءبىر ەرەكشەلىگى – توپىراققا تابيعي ورگانيكالىق زاتتاردى ەندىرۋ جانە توپىراقتىڭ قۇنارىن ارتتىراتىن فيتومەليورانتتار ەگۋ ارقىلى توپىراقتىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا تىكەلەي قاتىستى توپىراق ميكروورگانيزمدەرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرادى.

ادەتتە, وندىرىستىك جاعدايدا كۇرىشتەن جوعارى ءونىم الۋ ءۇشىن توپىراققا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 250-350 كگ/گا ازوت جانە 150-200 كگ/گا فوسفور مينەرالدى تىڭايتقىشتارى بەرىلەدى. بىراق ولاردى ۇزدىكسىز بەرۋ توپىراقتاعى قاراشىرىك مولشەرىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعادى. قازىرگى ۋاقىتتا كۇرىش القاپتارىنىڭ توپىراقتارىنداعى قارا­شى­رىكتىڭ مولشەرى شامامەن 0,5-0,7 پا­يىزدى قۇرايدى. بۇل رەتتە توپىراق قۇنار­لىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ حي­ميا­لىق ادىستەرگە بالاما جولدارىنىڭ ءبىرى – ميكروورگانيزمدەر نەگىزىندە جاسال­عان بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى قولدانۋ.

ءبىزدىڭ ورتالىقتا توپىراقتى بيولو­گيالىق ازوتپەن قامتاماسىز ەتەتىن اتموسفەرالىق اۋادان ازوتتى ءسىڭىرۋشى ميكروورگانيزمدەر نەگىزىندە بيوپرەپارات ازىرلەنىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلدى. تابيعي جاعدايدا بۇرشاق داقىلدارى, اتاپ ايتقاندا, تۇيەجوڭىشقا ءبىر ۆەگە­تاتسيالىق كەزەڭدە توپىراقتا وزدىگىنەن گەكتارىنا شامامەن 60-70 كگ عانا بيولوگيالىق ازوتتى جيناقتايدى, ال ونىڭ تۇقىم­دارىن بيوپرەپاراتپەن وڭدەگەن جاع­دايدا 300-350 كگ/گا دەيىن ارتىپ, كەلەسى ەگىلەتىن باسقا دا داقىلداردىڭ ازوتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن قا­ناعاتتاندىرىپ, ونىمدىلىگىن 30-40 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

توپىراققا فوسفور مينەرالدى تىڭايتقىشىن بەرگەندە, ونىڭ 8-10 پايىزىن عانا وسىمدىكتەر سىڭىرە الادى, قالعان 90-92 پايىزى جىل سايىن توپىراقتا «قاجەتسىز» قور بولىپ جينالا بەرەدى. تابيعاتتا تەك ميكروورگانيزمدەر عانا فوسفوردىڭ ەرىمەيتىن ءتۇرىن ەريتىن تۇرىنە, ياعني وسىمدىكتەرگە قاجەتتى فورماسىنا (ر2و5) اينالدىرۋ قابىلەتىنە يە. بۇل ۇدەرىستى ءفوسفاتسىڭىرۋشى (فوسفات­موبيليزدەۋشى) ميكروورگانيزمدەر عانا جۇزەگە اسىرادى. ال ورتالىق عا­لىم­دارى شىعارعان بيوپرەپاراتتى قول­دانعان جاعدايدا سول «قاجەتسىز» فوس­فور­ تىڭايتقىشتارىن وسىمدىككە ءسىڭىم­دى تۇرىنە اينالدىرىپ, مينەرال­دى تىڭايتقىشتار قولدانباي-اق, وسىمدىكتىڭ جاسىل ماسساسىنىڭ ونىمدىلىگى 20-30 پايىزعا ارتادى. وسىلايشا, ازوت ءسىڭىرۋ­شى جانە فوسفاتموبيليزاتسيالاۋ­شى ميكروورگانيزمدەر نەگىزىندە جاسال­عان بيولوگيالىق پرەپاراتتاردى قول­دا­نۋ ازوت پەن فوسفور مينەرالدى تىڭايت­قىشتارىن تولىعىمەن الماستىرادى. ناتيجەسىندە, داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى تومەندەمەي, كەرىسىنشە ارتادى.

حيميالىق تىڭايتقىشتار مەن پەس­تيتسيدتەردى قولدانباي, ورگانيكالىق جولمەن الىنعان ونىمدەر قورشاعان ورتا مەن ادامدار ءۇشىن پايدالى جانە قاۋىپسىز. ورگانيكالىق ەگىنشىلىككە كوشۋدىڭ ءبىرىنشى جانە نەگىزگى مىندەتتەرى – حيميالىق تىڭايتقىشتار مەن وسىمدىك­تەردىڭ زيانكەستەرمەن كۇرەس بارىسىندا قولدانىپ جۇرگەن حيميالىق پرەپاراتتاردان تولىعىمەن باس تارتۋ.

سونىمەن قاتار تۇيەجوڭىشقانى مال ازىعى رەتىندە ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەي, ونىڭ كولەمىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا بۇل داقىلعا ءتان, ونىڭ گۇلدەنۋ كەزەڭىندە قىشقىل ءدامدى جانە جاعىمسىز ءيىستى ورگانيكالىق قوسىلىس – كۋمارين الكالويدى ءتۇزىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ت ۇلىكتەرى ونىڭ كوك بالاۋساسىن مال ازىعى رەتىندە جەمەي قويادى. سوندىقتان شارۋا قوجالىقتارى امالسىزدان ونى ورىپ, تەك پىشەن دايىنداۋعا ءماجبۇر. بىراق كەپتىرۋ بارىسىندا ونىڭ جاپىراقتارى ءتۇسىپ, تەك سوياۋ-سوياۋ بولىپ ساباقتارى عانا قالادى. وعان قوسا كەپكەن كەزدە قۇرامىنداعى كورەكتىك زاتتاردىڭ مولشەرى ازايىپ, دايىنداعان پىشەننىڭ دە ساپاسى ەداۋىر تومەندەيدى. ساپالى مال ازىعىن دايىن­داۋدىڭ جالعىز جولى – سۇرلەم.

بۇدان بولەك مال ونىمدىلىگىن كوتەرۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى – مالدى ازىقتاندىرۋدىڭ قىستىق ءتۇرىن جازدىق تۇرىنە مۇمكىندىگىنشە جاقىنداتۋ. سون­دىقتان تۇيەجوڭىشقانىڭ كوك بالاۋساسىن ورىپ العاننان كەيىن ىلعالدىلىعىن شامامەن 55-60 پايىزعا دەيىن دەگدىتىپ, ارنايى ترانشەياعا سالىپ, نىعىزداپ, اۋا كىرمەيتىندەي ەتىپ بەتىن پلەنكامەن جاۋىپ تاستاۋ قاجەت. شامامەن 30-45 كۇن وتكەن سوڭ پايدالانۋعا ابدەن بولادى. وسىلايشا دايىندالعان پىشەندەمەنىڭ قۇرامىندا الماسۋ ەنەرگياسى, پرو­تەين, قانت, كاروتين تولىعىمەن ساقتالىپ جانە سونىمەن بىرگە جوعارى ءونىمدى مالداردى قۇنارلىعى جوعارى, ساپالى مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتەدى.

سۇرلەمدى سۇتقىشقىلدى جانە پرو­پيونقىشقىلدى باكتەريالار نەگىزىندە جاسالعان وتاندىق باكتەريالىق بيوپرەپاراتپەن دايىنداعان جاعدايدا, كۋما­ريننىڭ مولشەرى كۇرت تومەندەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىنىڭ اعزالارى ءۇشىن پايدالى ورگانيكالىق قىشقىلدار, ونىڭ ىشىندە ءسۇت قىشقىلدارى ءتۇزىلىپ, زياندى ماي قىشقىلدارىنىڭ تۇزىلۋىنە ەداۋىر كەدەرگى جاسايدى. ساپالى دايىن­دالعان پىشەندەمە تۇزدالعان كوكونىس­تەردىڭ يىسىنە ۇقساس ءسال قىشقىل جاعىمدى يىسىمەن ەرەكشەلىنەدى. سونى­مەن قاتار وسى داقىلدى سۇرلەۋگە تۇيەجوڭىشقانىڭ العاشقى جىلىندا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىمىن, ەكىنشى جىلىندا ءبىرىنشى ورىمىن پايدالانعان دۇرىس. سودان كەيىنگى كۇزگى ورىمدى تۇقىمدىق دانگە قالدىرۋ كەرەك.

توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن, تۇقىم­دىق ءداننىڭ ءوسىپ-ءونۋىن, داقىلداردىڭ ونىمدەرىن ارتتىرۋ جانە جەمشوپ بازاسىن نىعايتۋ بويىنشا تولىق تەحنولوگيالىق تسيكلدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ ورتالىقتا جوعارىدا اتالعان بيوپرەپاراتتاردى وندىرىسكە كەڭ اۋقىمدى ەنگىزۋ ءۇشىن وندىرىستىك جەلى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل پرەپاراتتارعا بارلىق قۇقىقتىق قۇجاتتار مەن تاۋاردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى سەرتيفيكاتتار الىنعان. ميكرو­ورگانيزمدەر شتاممدارى, بيوپرەپاراتتاردى جاساۋ تەحنولوگيالارى, تاۋار بەلگىلەرى پاتەنتتەرمەن قورعالعان.

وسىلايشا, ءبىز ۇسىنعان بيولوگيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, كەلەسىدەي نەگىزگى مىندەتتەردى شەشۋگە كومەكتەسەدى. بىرىنشىدەن, توپىراقتىڭ تۇزدىلىعىن بارىنشا تومەندەتۋ, قاراشىرىكتىڭ مولشەرى مەن ونىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ەكىنشى رەت تۇزدانعان سۋارمالى ەگىستىك جەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, توپىراقتى تازا بيولوگيالىق ازوت جانە فوسفور تىڭايتقىشتارىمەن قورەكتەندىرۋگە جول اشادى. ۇشىنشىدەن, تۇيەجوڭىشقانىڭ كوك بالاۋساسىن سۇرلەۋ ارقىلى مال شارۋاشىلىعىن قۇنارلىعى جوعارى ءارى ساپالى مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەدى.

جالپى العاندا, ۇسىنىلعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى بيولوگيالىق نەمەسە ورگانيكالىق ەگىنشىلىك ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى – توپىراققا ەنگىزىلەتىن حيميالىق پرەپاراتتاردى وتە از مولشەردە قولدانا وتىرىپ, توپىراقتاعى ميكروورگانيزمدەردىڭ مۇمكىندىگىن كەڭىنەن قولدانۋ.

ۇزاقمەرزىمدى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە, ءبىزدىڭ ورتالىقتا اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا قاجەتتى كوپتەگەن جاڭا جانە بولاشاعى زور ازىرلەمەلەر دايىندالدى. بۇل عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ تىكەلەي وندىرىسكە شىعۋى ابدەن مۇمكىن.

جۋرناليستەر, بلوگەرلەر, ەكولوگتەر, قوعام بەلسەندىلەرى تابيعاتتا ەكو­لو­گيالىق جاعدايلاردىڭ جىل سايىن تومەندەپ جاتقاندىعى تۋرالى ماسە­لە­لەردى كوتەرىپ ءجۇر. بىراق ولار وسى ماسەلەلەردىڭ شەشۋ تەتىكتەرىن ناقتى ايتا المايدى. ال ءبىزدىڭ ورتالىق ازىرلەگەن بيولوگيالىق تەحنولوگيالار مەن بيوپرەپاراتتاردى قولدانۋ, توپىراقتىڭ ەكىنشى رەت تۇزدانۋ پروبلەماسىن شەشۋ ارقىلى بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردىڭ كولەمىن ەگىس القاپتارىندا ۇلعايتىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ بىرقاتار وڭىرىندە قۇنارلى مال ازىعى ءوندىرىسىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوسادى.

ۇسىنىلىپ وتىرعان تەحنولوگيا­لار ءبىزدىڭ كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىم­دەلگەن بىرەگەي وتاندىق بيوپرەپارات­تار جانە وندىرىسكە ءىرى كولەمدە ەنگىزىل­گەن. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز ۇسىنعان تەحنو­لوگيانىڭ بالاماسى جوق.

امانگەلدى سادانوۆ,

ميكروبيولوگيا جانە

ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى