«قازاق تاريحىنان» قالاي جازىلدى؟

«قازاق تاريحىنان» كىتابى شىن مانىندە حال­قىمىزدىڭ ساياسي تاريحى تۇرعىسىنان العاشقى جازىلعان شىعارما ەدى. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى ءوز ەڭبەگىندە ءحVىىى عاسىردان, ياعني ابى­لاي حان داۋىرىنەن بەرگى كەزەڭدى قام­تيدى. ابىلاي حان مەن كەنەسارى حانعا, سول زامانداعى ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان­­عا تاريحي تۇرعىدان باعا بەرگەن. كەنەسارى كوتەرىلىسى, ونىڭ جەڭىلۋ سەبەپتەرى جايىندا سيپاتتاپ كەلىپ, ونى «ۇلت قاھارمانى» دەپ اتايدى. حان كەنەگە قاتىستى مۇنداي مارتەبەلى اتاقتى قوشكە تاريحشىلاردىڭ ىشىندە تۇڭعىش بولىپ قولدانعان

كەرەكۋدەگى بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى ۇلكەن رۋحاني ولجاعا كەنەلدى. جۋىقتا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اۋىل-اۋدانداردى ارالاپ ءجۇرىپ, حح عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن كونە كىتاپتار مەن مەرزىمدى باسىلىمداردى ىزدەپ تاپقان.

قازاق ەلىنىڭ تاريحىنا زەر سالساق, رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتى ابدەن كۇشەيگەن حح عاسىر باسىندا ۇلت­قا قىزمەت ەتۋ جولىندا ءوزىن قۇربان­دىققا شالىپ, ەزىلگەن حالىقتى ساۋات­سىزدىق قاپاسىنان الىپ شىعۋعا تال­پىن­عان زيالى قاۋىمنىڭ ورتاق مۇددەگە توپتاسقانىن اڭعارار ەدىك. بۇل وقسىز مايداندا ۇلت كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان, ۇلت ۇستازى احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ جول كورسەتۋىمەن قازاق­تىڭ تاريحى, مادەنيەتى مەن ونەرى, شارۋاشىلىعى مەن بىلىمىنە قاتىستى تالاي مارعاسقالاردىڭ كىتاپتارى مەن ەڭبەكتەرى, مەرزىمدى باسىلىمدار جارىق كوردى. سول رۋحانيات كوشىنەن اتاقتى «التىن ساقيناسى» قىزىلورداداعى العاشقى قازاق تەاترىنىڭ اشىلۋىندا ساحنالانعان قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ جۇلدىزى جارقىراي كورىنگەنى دە ءمالىم. عالىمدارىمىزدىڭ پىكىرىنشە, الاش قايراتكەرىنىڭ 1924 جىلى جارىق كورگەن «قازاق تاريحىنان» كىتابى ۇلتتىق ساياسي تاريحىمىز جونىندە جازىلعان تۇڭعىش ەڭبەك.

قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ كىتابى جايىندا مۇحتار اۋەزوۆ 1927 جىلى مىناداي باعا بەرگەن: «تاريحتىڭ ءدال سۋرەتتەرىمەن تولىعىراق تانىسامىن دەگەن كىسى بولسا, قازاق تىلىندە شىق­قان حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ «يساتاي-ماحامبەت» جىرىنىڭ باسىنا جازعان بايانشىسى مەن قوشمۇحامبەت كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» دەگەن ەڭبەكتەرىن قاراپ ءوتسىن دەيمىز».

كەزىندە ماسكەۋدە ءنازىر تورەقۇلوۆ شىعارعان «تەمىرقازىق» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانىندا (1923 جىلى) ق.كە­مەڭ­گەر ۇلىنىڭ جوعارىداعى ەڭبەگى «قازاقتىڭ ساياسي تاريحي تۇرمىسىنان» دەگەن اتاۋمەن العاش رەت باسىلادى. بۇل تۋرالى پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋ­زەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ادىلبەك امىرەنوۆ ايتىپ بەردى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بارلىعى سول ۋاقىتتا كىتاپ شىعارۋمەن اينالىسقانى دا ءمالىم. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«تىل-قۇرال», «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەكتە­رىن شىعارسا, ماعجان جۇماباەۆ «پەدا­گوگيكا», جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «پسي­حولوگيا», ال قوشكە كەمەڭگەر ۇلى «قا­زاق تاريحىنان» كىتابى مەن ورىس سىنىپتارىنا ارنالعان قازاق ءتىلى وقۋ­لىعىن جازدى. بۇل سول ۋاقىتتاعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اعارتۋشىلىق باعىتىندا قولعا العان ماڭىزدى ميس­سيالارى-تۇعىن.

عالىم ادىلبەك امىرەنوۆ كەزەكتى تابىلعان ولجالاردىڭ ارقايسىسىن اسىقپاي زەردەلەپ, اربىرىنە سيپاتتاما جازىپتى.

«قوشكەنىڭ كىتابىن ەرەكشە جادى­گەرلەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. سەبەبى وعان دەيىن قازاقتىڭ ساياسي تاريحىنان ءسوز قوزعاعان قالامگەر جوق. كىتاپتىڭ تيتۋل بەتى ساقتالعان. ورتا تۇسىندا «ق.كەمەڭگەر ۇلى. قازاق تاريحىنان» دەپ اۆتور مەن كىتاپتىڭ اتاۋى بەرىلىپ, تومەنگى جاعىنا «سسسر حالىقتارى كىندىك باسپاسى. ماسكەۋ – 1924 جىل» دەپ باسىلعان جەرى, مەزگىلى جايلى ماعلۇماتتالعان. كۇيى وتە ناشار, پاراق شەتتەرى ءمۇجىلىپ توزعان, قولعا ۇستاپ وقۋعا جارامسىز. نەبارى ون بەس بەتى ساقتالعان. مازمۇنىنا قاراعاندا 57 بەت بولۋى كەرەك. مازمۇنىندا «باس­­قارمادان», «مەڭگەرۋ جايى», «را­مەت جايى», «اسكەرلىك جايى», ء«دىن جايى», «وقۋ جايى», «جەر جايى», «رۋ جايى», «قارسى قوزعالىستار», «قازاق حاندارىنىڭ مادەني ماقسۋدتارى», «مادەنيلەۋ ورىس قانداي ۇلگى بەرەدى», «مىنەز, حۋقۋق جايى», «اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ جايى», «كاسىپشىلدىك جايى», «دەنساۋلىق جايى» دەيتىن تاقىرىپ اتاۋلارى بەرىلگەن. كىتاپتى وقىعان ادام مۇنىڭ ەش تسەنزۋراسىز جازىلعانىن بىردەن اڭعارار ەدى. پاتشا وكىمەتىنىڭ قالالاردى ورنالاستىرۋ, فورپوستار سالۋ ساياساتى جونىندە دە تالداپ جازادى. كەڭەس داۋىرىنە دەيىنگى قازاقتىڭ وتكەنىنە قىسقاشا شولۋ جاساپ, حالقىمىز «رۋلىق كوممۋنيزمدى» ۇستاندى دەگەن ءتۇيىن كەلتىرەدى», دەپ قىسقاشا تالداپ بەردى كىتاپ جايىندا عالىم.

قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ 1923-1930 جىلدار ارالىعىندا ورىنبور, ماسكەۋ, قىزىلوردا, الماتى, تاشكەنت قالالارىنان ادەبي-كوركەم, تاريحي, وقۋ-ادىستەمەلىك باعىتتارىندا جازىلعان ون كىتابى جارىق كورىپتى. ولار – بىزگە ازىرشە بەلگىلى ەڭبەكتەرى عانا. بۇل تۋرالى الاش قايراتكەرىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى قايىربەك كەمەڭگەر جازادى. «قوشكە قالاي اقتالدى؟» دەگەن ماقالاسىنان ۇلت ارداقتىسىنىڭ قولىنا كىسەن سالىنعان 1930 جىلدان كەيىن 35 جىل بويى بىردە-ءبىر تۋىندىسى باسپا بەتىندە جاريالانباعانىن وقىپ بىلدىك. بارلىق كىتابى مەن ەڭبەگى, قولجازبالارى نكۆد ورگاندارى تاراپىنان جويىلىپ جىبەرىلگەن.

«1965 جىلى «التىن ساقينا» اتتى جيناعى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كوردى. تارالىمى ون مىڭ دانا ول كى­تاپ­تىڭ باسپا بەتىن كورگەنى – قوشكە ۇرپاعىنا كوپتەن كۇتكەن قۋانىش بولسا, سول ۋاقىتتاعى قازاق قوعامىندا بۇل جاڭالىق تاڭدانىس تۋعىزدى. قالامگەردىڭ ۇرپاعى اكەلەرى ءتىرىلىپ كەلگەندەي كۇي كەشسە, كەيبىر سىنشىلار الاشورداشىل جازۋشى «كەمەڭگەروۆ كەمەڭگەرسىپ كەتتى» دەپ ەسكى سارىنعا سالدى. اقىرى بيلىك باسىنداعىلار تاراپ ۇلگەرمەگەن باسىلىمدى وقىرمانعا جەتكىزبەي ساتىلىمنان الدىردى. ءدال وسى الاساپىران جىلدارى ابزال ازامات, كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى بەيسەنباي كەنجەباەۆ قايراتكەر سماعۇل سادۋاقاس ۇلىن ءوز ماقالاسىندا اتاعانى ءۇشىن قۋعىن كورەدى. ياعني قانشا جاڭعىرۋ كەزەڭى دەسەك تە, اقتالعان ماعجان, سماعۇلداردىڭ باي ادەبي, عىلىمي مۇراسى جىلى جابۋلى كۇيىندە قالا بەردى. ال وسى كەزەڭدە قوشكە ەڭبەگىنىڭ كىتاپ بولىپ شىققانى – جاڭالىق, رۋحاني ومىرىمىزدە ايتۋلى وقيعا بولاتىن», دەپ قالام تەربەيدى قايىربەك كەمەڭگەر. «التىن ساقينا» جيناعىنىڭ باسىلىپ شىعۋىنا سول تۇستا قازاق عىلىمىنىڭ تاۋ تۇلعاسى قانىش ساتباەۆ پەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ قولداۋ كورسەتكەنى دە ءمالىم بولىپ وتىر.

«قازاق تاريحىنان» كىتابى شىن مانىندە حالقىمىزدىڭ ساياسي تاريحى تۇرعىسىنان العاشقى جازىلعان شىعارما ەدى. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى ءوز ەڭبەگىندە ءحVىىى عاسىردان, ياعني ابى­لاي حان داۋىرىنەن بەرگى كەزەڭدى قام­تيدى. ابىلاي حان مەن كەنەسارى حانعا, سول زامانداعى ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانعا تاريحي تۇرعىدان باعا بەرگەن. كەنەسارى كوتەرىلىسى, ونىڭ جەڭىلۋ سەبەپتەرى جايىندا سيپاتتاپ كەلىپ, ونى «ۇلت قاھارمانى» دەپ اتايدى. حان كەنەگە قاتىستى مۇنداي مارتەبەلى اتاقتى قوشكە تاريحشىلاردىڭ ىشىندە تۇڭعىش بولىپ قولدانعان. ياعني وتان تاريحىن العاش رەت تۇلعالىق پرينتسيپ بو­يىنشا تانىتتى. كىتاپ نەگىزى 1922 جىلى جازىلعان عوي, ول كەزدە عالىم نەبارى 25 جاستا, قىلشىلداپ تۇرعان شاعى ەدى. بۇل جىلداردا ومبىداعى باتىس ءسىبىر مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتىك كەزەڭى.

كىتاپتىڭ جازىلۋ تاريحىنا كەلسەك, 1921 جىلى حالىق اعارتۋ كوميس­سارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى الاش قالام­گەر­لەرىنە وقۋلىقتار جازۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ول جايىندا سول ۋاقىت­تاعى «اقجول», «بوستاندىق تۋى» جانە وزگە دە باسىلىمداردا ماقالالار جارىق كورىپ, اقاڭنىڭ تىزىمىنە ەنگەن ۇلت ءبىلىمپازدارىنىڭ ەسىمدەرى جا­ريا­لانادى. العاشقىدا جاراتىلىس­تانۋ عىلىمى قوشكەنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرسا كەرەك. ماعجان جۇماباەۆقا قازاق-قىرعىز تاريحى جونىندە وقۋلىق شىعارۋ تاپسىرماسى ايتىلعانىمەن, بۇل مىندەتتى كەمەڭگەر ۇلى اتقارىپ شىعادى. وسى­لايشا, جاستىعىنا قاراماستان اقاڭنىڭ تاپسىرماسىن ويداعىداي ورىنداپ, تەرەڭ بىلىمدىلىگىن دالەلدەگەن», دەيدى قايىربەك اعا.

الاش قايراتكەرىنىڭ ۇرپاعى اڭگىمەسىن تاعى جالعاي ءتۇستى.

«قازىرگى كۇنى ەل بويىنشا بۇل كىتاپ­تىڭ ساناۋلى عانا داناسى ساقتالعان. الماتى مەن ماسكەۋدىڭ اكادەميالىق كىتاپحانالارىندا بارىن بىلەمىن. كورنەكتى ساياسي قايراتكەر بارلىبەك سىرتتانوۆتىڭ ۇرپاقتارىندا ءبىر داناسى جاقسى كۇيدە ساقتالعان ەكەن, ونى الاشتانۋشى عالىم ەلدوس توقتارباي ۇلى سۇراپ الىپ, ماعان تابىس ەتكەنىنە ريزامىن. كەرەكۋ ەلى ۇلكەن قازىناعا كەزىككەن ەكەن. بۇل ەل ىشىندە عايىپتان ساقتالىپ قالعان ەكىنشى كىتاپ بولىپ وتىر. جالپى, اتامنىڭ ارتىندا قالعان مۇرالارى 1995 جىلدان بەرى بىرنەشە دۇركىن كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. 2006 جىلعى ۇشتومدىعىندا دا بۇل كىتابى قامتىلدى. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان كىتاپتىڭ كەيبىر جەرىنە «قب», ياعني «قىر بالاسى» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, تاريحي وقيعالارعا ءوز وي-پىكىرىن قوسىپ وتىرعان. كەڭەس وكىمەتى سالتانات قۇر­عان 70 جىلدا قوشكەنىڭ ەڭبەكتەرى جايىندا قاراپايىم حالىق بىلمەي كەلگەندىگى دە شىن. ونىڭ باي مۇراسى جونىندە العاش 1988 جىلى «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىندە ادەبيەتتانۋشى ءرازيا رۇستەمبەكوۆا كولەمدى ماقالا بەردى. كەيىن, جوعارىدا ايتقانىمداي, 1995 جىلى الاش ارداقتىسىنىڭ تاڭدا­مالى شىعارمالارىن باستىرتادى. سول جيناقتا «قازاقتىڭ تاريحىنان» كىتابى العاش رەت كيريلليتسا قارپىندە وقىرمان قولىنا تيەدى. ول قوشكەنىڭ ۇلى نارمانبەتتىڭ قولىندا ساقتالعان نۇسقادان الىنعان. ال كەيىن «قازاقستان» باسپاسىنان الاشتانۋشى ديحان قام­زابەك ۇلى اتالعان كىتاپتىڭ جانە تۇلعا­نىڭ وزگە دە شىعارمالارىنىڭ باسىن قۇراپ, تۇسىنىكتەرىمەن ۇلكەن جيناق ەتىپ شىعارتادى. جازۋشىلار مەن تاريحشىلار تاراپىنان بۇل ەڭبەك ەندى-ەندى زەرتتەلە باستاعانى بايقالادى», دەيدى قايىربەك كەمەڭگەر.

قوشكە كەمەڭگەر ۇلى كاسىبي تاريحشى ەمەس. كىتاپ جارىق كورگەننەن ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە سماعۇل سادۋاقاسوۆ باسپاسوزدە «قازاق تاريحىنان؟..» دەگەن اتاۋمەن ۇلكەن سىن ماقالا جاريا­لايدى. وعان قارسى قوشكەنىڭ: «بۇل كىتاپقا ءبىز 1921 جىلدىڭ كوزقاراسىمەن قاراۋىمىز كەرەك» دەگەن ءوز جاۋابى دا بار. الاش ۇكىمەتى بولشەۆيكتەرمەن ىمىراعا كەلىپ, قازاق اۆتونومياسى ەندى قۇرىلىپ, استاناسىن ورىنبور ەتىپ بەكىتىپ, شەكاراسىن شەگەندەپ, ءاليحان, احمەت باستاعان ۇلت قايراتكەرلەرى اۆتونوميانى قۇرعاندىعى ۇلكەن ءبىر جەتىستىك ەدى. قوشكە ەلدىڭ ءوز الدىنا دەربەستىككە يە بولعانىنا قۋانىپ, سول سەزىمىن وسى كىتاپتا تۇيىندەگەن. الايدا قازاق دالاسىنا گولوششەكين باسشى بولىپ كەلگەن 1924 جىلدان باستاپ قىزىلداردىڭ ساياساتى كۇرت وزگەرىپ, ەلدەگى اۋان باسقاشا سيپات الا باستاعانى انىق ەدى. سوندىقتان كىتاپقا ەنگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ساياسي ۇدەرىستەردىڭ كەيىن باسقاشا قىرىنان تانىلۋى زاڭدىلىق.

«قازاق تاريحىنان» كىتابىندا الاش قايراتكەرى: «حالىق قاھارمانى كەنەسارى مەن ناۋرىزباي ولگەن سوڭ قازاق ەلى جىلدىڭ ونى وتكەندە مۇلدە جۋاسىدى. ودان كەيىنگى كۇن شىعىس مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كورشىلەستىك اسەرىمەن كىشى ءجۇز ىشىندە بىرەن-ساران تولقىنشىلار بولدى: ەسەت كوتىبار بالاسى, بايقادام بي, جولامان باتىر, جانقوجا نۇرمىشتە بالاسى سياقتىلار... حۇكىمەت قازاق بالاسىن وقىتقاندا ءبىلىم السىن, ەلىن اعارتسىن دەپ ويلاعان جوق. قازاقتىڭ جاس بالاسىن ەلىنەن ايىرىپ, ورىستىڭ رۋحىن ءسىڭدىرىپ, قازاققا ورىستىڭ يدەياسىن تاراتاتىن ۇندەۋشى قىلۋ ماقسۇتىندا بولدى. جالپاق قازاق ەلىنىڭ ءبىلىم-ونەرگە بەيىل بەرمەي جيىركەنۋى, تاريحي كوزبەن قاراعاندا تابيعي. العاش وقىعان قازاق باسشىلارىنىڭ بالالارى فرانتسۋزعا ەلىكتەپ, كۇلكىنى كۇيلەگەن. كنيازداردىڭ, گەنەرالداردىڭ ۇيلەرىندە تۇرىپ, ويىن-ساۋىق, بيلەۋدى عانا ۇيرەنىپ, تاربيەلى ءبىلىم الا الماي, ءبىراز وقىعان سوڭ ساحارانىڭ ماگنيتى تارتىپ, تۇرعان جەرلەرىنە قايتاتىن بولدى», دەپ رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتى مەن قازاقتىڭ العاشقى وقىعاندارىنىڭ بەيقامدىعىن اشىق سىنايدى.

* * *

بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ ۇجىمى ۇيىم باسشىسى ەربول قايىروۆتىڭ باستاماسىمەن سوڭعى جىلدارى رۋحاني قۇندىلىقتاردى ىزدەپ تابۋ جۇمىستارىمەن تىڭعىلىقتى اينالىسىپ جۇرگەنى بايقالادى. ۇيىم­داستىرىلعان ەكسپەديتسيالاردىڭ ناتي­جەسىندە ءتۇرلى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن اقىن-جازۋشىلار مەن ولارعا تيەسىلى باسپا بەتىن كورگەن كىتاپتار, گازەت-جۋرنالدار مەن قولجازبا مۇرالار تابىل­دى. 1923 جىلى ماسكەۋدە شىققان «تە­مىرقازىق» جۋرنالى, «جاس قازاق» جۋرنالى, شىعىستىق قيسسا-داستانداردان «سال-سال» داستانىنىڭ, «التىن بالىق» قيسساسىنىڭ قولجازباسى, ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ اتاقتى تۋمالارى – قازاقتىڭ تۇڭعىش ورگانولوگى قامار قاسىموۆتىڭ, جازۋشى ديحان ابىلەۆتىڭ قولجازبالارى بۇگىندە ەسكى قادىم جانە ءجاديد (جاڭا) جازۋ ستيلىمەن كوپشىلىككە جەتىپ وتىر.

جوعارىدا اقاڭنىڭ «قىرىق مىسالى» مەن «تەمىرقازىق» جانە «جاس قازاق» جۋرنالدارىنىڭ تۇپنۇسقالارى تابىلعانىن ايتتىق. ەندى بۇل قۇندى جادىگەرلەر جايىندا دا قىسقاشا شولىپ وتسەك. بۇل ارادا ءبىز تاعى عالىم ادىلبەك امىرەنوۆتىڭ ايتقاندارىنا سۇيەندىك. نەگىزى «قىرىق مىسال» جيناعى ءۇش مارتە جارىق كورگەن ەكەن. العاشقىسى 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە عىلىم اكادەمياسى باسپاحاناسىندا باسىلدى. كىتاپقا احمەتتىڭ «زامانداستارعا» دەپ كىرىسپە رەتىندە جازعان ولەڭى مەن ورىس مىسالشىسى يۆان كرىلوۆتان اۋدارعان 40 مىسال ولەڭدەرى ەنگەن. ەكىنشىسى, 1913 جىلى قازاندا, ال سوڭعىسى 1922 جىلى ورىنبوردا جارىق كورەدى. كەرەكۋدە تابىلعان نۇسقاسىنىڭ تيتۋل بەتى ساقتال­ماعان. تيىسىنشە قاي جىلى, قانداي باس­پادا باسىلعانى بەلگىسىز.

تاريحتان 1922-1928 جىلدارى ءنازىر تورەقۇلوۆ كسرو ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى ورتالىق باس­پا باسقارماسىنىڭ توراعاسى جانە قازاق سەكتسياسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقار­عانىن بىلەمىز. سول جىلداردا باس­پا­دان 50 تىلدە كىتاپ, اۋدارما, سايا­سي ادەبيەت, 12 تىلدە گازەت-جۋرنال شى­عارىلىپ تۇرعان ەكەن. حالىق اۋزىندا «كۇنشىعىس باسپاسى» اتالىپ كەتكەن باسپادا الاش زيا­لىلارى ەڭبەك ەتتى. ۇلت فولكلورىنىڭ ۇلگىلەرى, تانىمدىق كىتاپتار, اۋدارمالار سىندى قۇندى دۇنيەلەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى باسىلدى. وسى باسپادان 1923 جىلى «تەمىرقازىق» جۋرنالى دا جارىق كوردى. جۋرنالدىڭ بار-جوعى ءۇش سانى, سونىڭ ىشىندە سوڭعى ەكى سانى بىرىكتىرىلىپ شىعا­رىلعان. رەداكتورى ءنازىر تورە­قۇلوۆ بولعان مەرزىمدى باسىلىمدا ساياسات, شارۋاشىلىق, ءبىلىم, ادەبيەت تاقىرىپتارى قامتىلدى. «بۇقار جىراۋ اتىنداعى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى تاپقان جۋرنال سوڭعى باسىلىپ شىققانى. جازۋ ءستيلى «بايتۇرسىنوۆ ءالىپبيىنىڭ» وڭدەلگەن نۇسقاسى», دەيدى ءا.امىرەنوۆ.

ورىنبوردا 1923-1925 جىلدار ارالىعىندا ۇزبەي جارىق كورگەن «جاس قازاق» جۋرنالى قازاق جاستارىن ساۋات­سىزدىقتى جويۋعا, ونەر-بىلىمگە ۇمتى­لۋعا, حالىق شارۋاشىلىعىن قال­پى­نا كەلتىرۋگە, تاپ جاۋلارىمەن اياۋ­سىز كۇرەس جۇرگىزۋگە شاقىرعانى بەلگى­لى. رەداكتورلارى – ە.الدوڭعاروۆ, ا.وراز­­باەۆا, ا.سەگىزباەۆ دەپ كورسەتىل­گەن جۋرنال وقىرمانعا كووپەراتيۆ, كەدەي ۇيىمدارىن اشۋ جولدارىن ءتۇسىن­دىردى. وعان قوسا سول كەزدەگى قازاق قالام­گەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن, كونە ادەبيەت ۇلگىلەرىن جاريالاپ تۇردى. كەيىن ول تاشكەنتتە شىعىپ تۇرعان «جاس قايرات» جۋرنالىمەن بىرىگىپ, «لەنينشىل جاس» جۋرنالى بولىپ شىقتى. پاۆلودارداعى نۇسقاسى – جۋرنالدىڭ العاشقى سانى, كۇيى ناشار بولعانىمەن 37 بەتى ساقتالىپ قالعان.

بۇقار جىراۋ اتىنداعى مۋزەيدىڭ ديرەكتورى ەربول قايىروۆ عاسىرعا جۋىق ساقتالىپ, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن ق.كەمەڭگەر ۇلىنىڭ كىتابى تاريحي تۇرعىدان قۇندىلىعى ولشەۋسىز ەكەنىن ايتادى. جەلەزين اۋدانىنىڭ تۇرعىنى تاپسىرعان جادىگەردىڭ ساپاسى ناشار بولعانىمەن, العاشقى بەتتەرى مەن مازمۇنىنىڭ ساقتالىپ قالۋى ونى تولىققاندى جادىگەر رەتىندە تىركەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

«ەستەرىڭىزدە بولسا, وتكەن جىلى ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ قىزمەتكەرلەرى اققۋلى اۋدانىنان اقاڭنىڭ «ماسا» جيناعىن, ەرتىس اۋدانىنان ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش كىتابىن تاۋىپ اكەلدى. ەندى بۇل قاتارعا قوشكەنىڭ «قازاق تاريحىنان» كىتابى مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسال» جيناعى, «تەمىرقازىق» جانە «جاس قازاق» جۋرنالدارىنىڭ تۇپنۇسقالارى قوسىلدى. رۋحاني قازىنا­لاردى رەسەيمەن شەكارالاس جەلەزين, شارباقتى, ۋسپەن, تەرەڭكول اۋداندارىنان تاپتىق. «قازاق تاريحىنان» كىتابى كەزىندە 4 مىڭ دانامەن تاراعان ەكەن. ستاليندىك رەپرەسسياعا ىلىككەن الاش ارداقتىلارىنىڭ بارلىق شىعارمالارى ورتەلىپ, جويىلعانى دا ءمالىم. تەك حالىقتىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا بىرەن-سارانى كوزدەن تاسا جەردە ساقتالىپ قالدى. ەرتىس وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىن قونىس ەتكەن ەل سول زامانداردا وتارشىلدىقتان, كەيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىڭىر ساياساتىنان ابدەن ىعىر بولسا دا, مادەنيەتىمىزگە, ادەبيەتىمىز بەن تاريحىمىزعا دەگەن كوزقاراستارى وڭ بولعان. سول كەزەڭدە الاشوردالىقتاردىڭ بۇل ايماقتا ءسوزى مەن ءىزى قالدى», دەيدى ول.

الداعى ۋاقىتتا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى «الاشوردالىقتار ىزىمەن» اتتى رۋاحني ەكسپەديتسيانى جالعاستىرماق نيەتتە. بۇعان دەيىنگى تابىلعان ولجالار ناۋرىز ايىندا وبلىس ورتالىعىندا وتەتىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى تۇلعالارى» اتتى رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيادا كورمە رەتىندە كوپشىلىككە تانىستىرىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.

پاۆلودار وبلىسى