ءححى عاسىر – ەكولوگياعا ايرىقشا ءمان بەرەتىن عاسىر. تابيعات بايلىعىن شەكسىز پايدالانامىز دەگەن اشكوزدىك پيعىل جاھاندىق اپاتقا الىپ كەلدى. بۇگىنگى تاڭدا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىر.
اۋاسى تازا ەلدى مەكەندە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى – باقىت. كوشەلەرى كەڭ, تاپ-تازا, كورىكتى, جاسىل جەلەگى مول, عيماراتتارى ساۋلەتتى قالادا تۇرۋ ءاربىر جاننىڭ ارمانى ەكەنى انىق. مەملەكەتىمىزدىڭ باس قالاسى استانا سولتۇستىك وڭىردە ورنالاسقاندىقتان, قىسى قاتتى. بۇل جاقتىڭ ايازدى, بوراندى كۇندەرى وتە كوپ. كەزىندە وزىمەن-ءوزى بۇيىعى جاتقان وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى. جەكە سەكتورداعى ۇيلەردىڭ ءبارى قىستا بۇرقىلداتىپ كومىر جاقتى. ءتىپتى 80-جىلدارى شاعىن كوشەلەرگە وتتىڭ ك ۇلىن توككەن جاعدايدى دا كوزبەن كوردىك. ارينە, ول كەزدە قالا شاعىن, زاردابى كوپ بايقالمادى. ءجيى سوعىپ تۇراتىن جەلى بار. سول سەبەپتى قالانى ءتۇتىن باسپايتىن ەدى.
دەگەنمەن جىل وتكەن سايىن تۇرعىندار سانى ارتتى, ۇيلەر دە كوبەيدى. قالا سىرتىنا ورمان ەگىلگەندىكتەن دە شىعار, بۇرىنعىداي وڭمەنىڭنەن ءوتىپ كەتەتىن جەل دە ازايا باستاعانداي. كەيىنگى جىلدارى, ءتىپتى, ءۇپ ەتكەن جەل سوقپايتىن تىمىق كۇندەر پايدا بولدى. سوندايدا قالانى ءتۇتىن باسىپ كەتەدى. «كەيبىر تۇرعىندار كومىر بىلاي تۇرسىن, ۇزاق جىلۋ بەرەدى دەپ اۆتوكولىكتىڭ دوڭعالاعىن جاعادى» دەگەن اڭگىمەنى دە ەستىپ ءجۇرمىز. ءتۇرلى قوقىستاردى, پلاستيكالىق قوراپتار مەن ىدىستاردى وتقا سالاتىندار دا كەزدەسەدى. شىنىمەن دە, كەيبىر ۇيلەردىڭ مۇرجاسىنان قارا ءتۇتىن بۋداقتاپ جاتادى. «قالانى ۋلاپ نە جاعىپ جاتسىڭ؟» دەپ ولاردى تەكسەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. اۋىلدا وستىك. كومىر جاققاندى كوردىك. باستاپقىدا بىقسىپ, ءتۇتىن شىققانمەن, سالدەن كەيىن جانىپ جاتاتىن ەدى عوي. ال قازىر كۇنى-ءتۇنى قارا ءتۇتىن بۋداقتاپ جاتقانىن كورەمىز. ءتيىستى قۇزىرلى ورگاندار قالانى ۋلاپ جاتقان ۇيلەرگە بارىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزسە, ورىندى بولار ەدى.
استانانىڭ وڭ جاعالاۋىندا وڭتۇستىك-شىعىس اۋدانى بار. 20-25 جىل بۇرىن ءومىر سۇرۋگە قولايلى, اۋاسى تازا ايماق بولعان ەدى. ال قازىر تىمىق كۇندەرى ءتۇتىن باسىپ تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, ب.مومىش ۇلى داڭعىلى مەن ع.مۇستافين كوشەسىنىڭ سول جاعى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر بولسا, ال وڭ جاعىندا جەكە سەكتور ۇيلەرى ورنالاسقان. بۇل م.جۇماباەۆ داڭعىلى مەن قوبىلاندى باتىر كوشەسى ارالىعىن قامتيدى. جەل تىمىق كۇندەرى پاتەردىڭ جەلدەتكىشىن اشۋ مۇمكىن ەمەس. كوشەگە دە شىعا المايسىڭ. ءتىپتى وبلىس ورتالىقتارىندا اۋا مۇنداي لاس بولماس. ماسەلەن, ءوزىم بۇرىن ورال, قوستاناي قالالارىندا تۇردىم. اتالعان قالالاردا جەكە تۇرعىن ۇيلەردى گازبەن قامتۋ ماسەلەسى الدەقاشان شەشىمىن تاپقان. كومىر جاعىپ, كۇل شىعارىپ جۇرگەن ادامدى كورمەيسىڭ. بەس جىل بۇرىن جازدا قوستانايدا تۇراتىن ءبىر دوسىمنىڭ ۇيىندە بولدىم. قالانىڭ شەت جاعىنان جەر ۋچاسكەسىن الىپ, جەكە ءۇي سالىپ الىپتى. اۋلاسى كەڭ ەكەن. سونى كورگەن ءبىر دوسى: «مىنا اۋلاڭا وشاق سالىپ الىپ, ارا-تۇرا ءۇيدىڭ نانىن پىسىرۋىڭە بولادى عوي» دەدى. سوندا ول: ء«بىزدىڭ قالادا اۋلاڭا وشاق سالۋ تۇگىلى, بىردەڭە جاعىپ, ءتۇتىن تۇتەتۋگە بولمايدى. ايىپپۇل تولەيسىڭ», دەپ جاۋاپ بەردى. مىنە, وركەنيەتتى قالادا وسىنداي قاتاڭ ءتارتىپ ساقتالادى.
ال استانادا اركىم ويىنا كەلگەنىن ىستەپ جاتىر. مىسالى, جازدىگۇنى كاۋاپ ساتاتىن ءدامحانا, اسحانالار بار. ولار ەسىگىنىڭ الدىنا ۇلكەن تەمىر وشاق ورناتىپ قويىپ, تۇتىندەتىپ, كاۋاپ دايىنداپ جاتادى. ولارعا مۇنىڭ نە دەگەن ادامدى كورگەن جوقپىن. سونداي قىزمەت كورسەتەتىن ورىننىڭ ءبىرى – ع.مۇستافين كوشەسىندەگى «كيش-ميش» ءدامحاناسى. بۇگىنگى دامىعان قوعامدا كاۋاپتى زاماناۋي پەشتەردە دايىنداۋعا تولىق مۇمكىندىك بار ەمەس پە؟
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولعا الۋىمەن كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدا استانانىڭ جەكە تۇرعىن ءۇي الاپتارى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل رەتتە اۋقىمدى ىستەر اتقارىلدى. الايدا گازدى قىمباتسىنىپ, «ۇيرەنىپ قالعان كومىرىم جاقسى» دەيتىندەر دە بار. الداعى كەزەڭدە كومىر جانە ءتۇرلى قوقىستاردى جاعۋعا مۇلدەم تىيىم سالۋ قاجەت. سول اۋماقتا تۇراتىن قاريالار, سونداي-اق دەمىكپە, جۇرەك, قان قىسىمى جانە باسقا دا دەرتكە شالدىققان ادامدار ءتۇتىننىڭ يىسىنەن زارداپ شەگىپ جۇرگەندەرىن ءجيى ايتادى. بىراق ولاردىڭ شاعىمدارىنا قۇلاق اسىپ جاتقان قۇزىرلى ورگان كورىنبەيدى.
جەكە تۇرعىن ۇيلەر عانا ەمەس, اۆتوكولىكتەر دە قالانىڭ اۋاسىن ۋلاپ جاتىر. اسىرەسە پايدالانۋ مەرزىمى الدەقاشان ءوتىپ كەتكەن ەسكى جەڭىل اۆتوكولىكتەردەن قارا ءتۇتىن شىعاتىنى بەلگىلى. جۇك كولىكتەرى مەن ەسكىرگەن اۆتوبۋستار دا باعدارشامعا توقتاپ, ورنىنان قايتا قوزعالعان ساتتە جانىندا تۇرعان ماشينالاردى تۇتىنگە كومىپ كەتەتىنىن دە كورىپ ءجۇرمىز.
قالانىڭ قانشالىقتى تازا نە لاس ەكەنىن قارعا قاراپ انىقتاۋعا بولادى. اۋاسى ناشار ايماقتىڭ قارى ساناۋلى كۇندە-اق قارايىپ كەتەدى. ال تازا مەكەندەردە جاۋعان قار قانشا كۇن وتسە دە, اپپاق كۇيىندە جاتادى.
الەمنىڭ وركەنيەتتى قالالارى تازالىق ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرەدى. مىسالى, سينگاپۋردە بەلگىلەنبەگەن جەردە شىلىم شەككەن ادامعا 1 مىڭ دوللار ايىپپۇل سالىنادى. ال تەمەكىنىڭ تۇقىلىن اسفالتقا تاستاساڭ, 500 سينگاپۋر دوللارىن (175 مىڭ تەڭگەدەن اسا) تولەيسىڭ. جاياۋ جۇرگىنشىنىڭ كوشەنى كەز كەلگەن تۇسىنان كەسىپ ءوتۋى, تروتۋارعا تۇكىرگەنى جانە باسقا دا وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار 500-دەن 1 مىڭ سينگاپۋر دوللارى كولەمىندە ايىپپۇل تولەتەدى. ءتىپتى مەترودا ساعىز شايناۋعا تىيىم سالىنعان, كوشەگە ءبىر جاپىراق قوقىس تاستاۋىڭا بولمايدى. ايىپپۇلدارى وتە جوعارى. ال بىزدە ءتارتىپ تە, تازالىق تا سىن كوتەرمەيدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا كودەكسىنىڭ 8-بابىندا مەملەكەت, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ساقتاۋ, لاستانۋى مەن وعان زالال كەلتىرىلۋىن بولعىزباۋ ماقساتىندا ناقتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىراتىنى ايقىن جازىلعان. ال 13-باپتا تابيعاتتى ساقتاۋ جانە ونىڭ رەسۋرستارىنا ۇقىپتى قاراۋ بارلىق جەكە جانە زاڭدى تۇلعانىڭ بورىشى مەن مىندەتى ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان ءاربىر ازامات ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن ساقتاۋعا ءتيىس.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىردا عانا استانا قالاسىن دامىتۋعا قاتىستى كەڭەستە ءسوز سويلەپ, كۇردەلى ماسەلەلەردى كوتەردى. ەلوردانى گازبەن قامتۋدا ولقىلىقتار ورىن العانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ەلوردانىڭ جاڭا اكىمى جەڭىس قاسىمبەككە ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەدى. تۇرعىندار دا قالانىڭ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق جاعدايى اناعۇرلىم جاقسارادى دەپ ءۇمىت ارتىپ وتىر.
استانا باس قالا رەتىندە ەرەكشە قورعالۋعا ءتيىس. قالانىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى – وتە ماڭىزدى ماسەلە. تۇرعىنداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى قىمبات دەسەك, بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە قاراپ, قاجەتتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. جالپى, ەل استاناسىن لاستاۋعا ەشكىمنىڭ دە قۇقىعى جوق. وسى ماقساتتا جاڭا ءىس-شارالار قولعا الىنادى دەگەن سەنىمىمىز بار.
ايباتىر سەيتاق,
جۋرناليست, استانا تۇرعىنى