پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىنا كانديداتتاردى تىركەۋ تولىق اياقتالدى. ناۋقاننىڭ كەلەسى ماڭىزدى كەزەڭى – ۇگىت-ناسيحات جۇمىسى باستالدى. ۇمىتكەرلەر سايلاۋشىلار داۋسىنا يە بولۋ ءۇشىن باعدارلاماسىنداعى باسىم باعىتتاردى تۇرعىنداردىڭ نازارىنا ۇسىنباق.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا پارتيالىق تىزىمدەردى تىركەۋ, جەرەبە تارتۋ, شەتەلدىك بايقاۋشىلاردى اككرەديتتەۋ جانە سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ 2023 جىلعى 19 ناۋرىزعا بەلگىلەنگەن پارلامەنت ءماجىلىسى جانە ءماسليحاتار دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارلارىنا سايكەس, 2023 جىلعى 18 اقپاندا جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 18.00-دە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى تىركەۋ كەزەڭى اياقتالعانىن حابارلادى.
سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نورمالارىنا سايكەس اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋدى ۇيىمداستىرادى جانە ولاردىڭ وتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ساياسي پارتيالار اتىنان وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ۇسىنعان تىزىمدەردى تىركەۋ وسى وڭىرلەردىڭ اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى. ولار بارلىق سايلاۋ ۇدەرىستەرىن وڭىرلەردە وتكىزەدى. ماسەلەن, پروپورتسيونالدىق جۇيە بويىنشا سايلاناتىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانا ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ 334 مانداتىنا اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى وڭىرلەردە پارتيالىق تىزىمدەردى تىركەۋدىڭ راسىمدەرىن جۇرگىزدى.
قولدا بار جەدەل اقپاراتقا سايكەس, بارلىق وڭىرلەردەگى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانا ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا تىركەدى. وسىلايشا, پارتيالىق تىزىمدەردى پارلامەنت ماجىلىسىنە جانە وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن استانا ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىنا تىركەۋ كەزەڭى اياقتالدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ 15 اقپانعا دەيىن ساياسي پارتيالاردىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلعان بارلىق 7 ءتىزىمدى تىركەۋدى اياقتاعانىن حابارلادى. سونداي-اق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى پروپورتسيونالدى نەگىزدە سايلاناتىن وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارىنىڭ جارتىسىن سايلاۋ بويىنشا پارتيالىق تىزىمدەردى تىركەۋ جونىندەگى جۇمىستى تامامداعان. وسىلايشا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى پارلامەنت ماجىلىسىنە سايلاۋعا قاتىسۋعا ۇسىنىلعان بارلىق 7 ساياسي پارتيانىڭ پارتيالىق تىزىمدەرىن تىركەدى. ولار – «قازاقستان حالىق پارتياسى» – 52, «اق جول» پارتياسى – 54, «جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا» – 19, «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى – 18, «اۋىل» پارتياسى – 25, «Amanat» پارتياسى – 90 كانديدات, «Respublica» پارتياسى – 23 كانديدات. ال وسى پارتيانىڭ 2 كانديداتى بەرگەن وتىنىشتەرىنە سايكەس الىنىپ تاستالدى. ءCويتىپ, ەلىمىزدىڭ پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ مانداتىنا ۇمىتكەر ساياسي پارتيالاردىڭ 7 تىزىمىنە 281 كانديدات ەنگىزىلدى. ءاربىر ساياسي پارتيا ايەلدەر, جاستار جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قاجەتتى وكىلدىگىن ساقتايدى. جالپى, بارلىق پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا بۇل ساناتتار 38,1% قۇرايدى. كانديداتتاردىڭ ورتاشا جاسى – 45,7 جاس, 19 ۇمىتكەر 29 جاسقا دەيىنگى ساناتتا, 80 – ايەل (28,5%), 201 – ەر ادام. ساياسي پارتيالار تىزىمىنە 12 ەتنوستىڭ وكىلى ەندى.
سونداي-اق كونستانتين پەتروۆ ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى تىركەۋ قورىتىندىلارى تۋرالى حاباردار ەتتى. اتاپ ايتساق, رەسپۋبليكا بويىنشا 223 ءماسليحاتتا 3 415 دەپۋتات سايلانادى, ونىڭ ىشىندە 668 – وبلىستىق ماسليحاتتارعا, 617 – قالالىق ماسليحاتتارعا, 2 130 – اۋداندىق ماسليحاتتارعا. وبلىستىق ماسليحاتتارعا 668 دەپۋتاتتىڭ 334-ءى پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلانادى.
وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا 1 447 كانديداتتىڭ 118 پارتيالىق ءتىزىمى تىركەلدى. ونىڭ ىشىندە «اق جول» پارتياسىنان 20 وڭىردە 199 كانديدات تىركەلدى, «Amanat» پارتياسىنان بارلىق وڭىردە 692 كانديدات تىركەلدى, «اۋىل» پارتياسىنان بارلىق 20 136 كانديدات تىركەلدى, «بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنان 18 وڭىردە (قوستاناي وبلىسى مەن جەتىسۋ وبلىسىنان باسقا) 89 كانديدات تىركەلگەن, ال جسدپ بارلىق وڭىرلەردە پارتيالىق تىزىمدەرىن ۇسىنباعان, قازاقستان حالىق پارتياسىنان بارلىق 20 وڭىردە 172 كانديدات تىركەلگەن, «Respubliسa» پارتياسىنان دا 20 وڭىردە 159 كانديدات تىركەلگەن. تىركەلگەن تىزىمدە ايەلدەر مەن جاستاردىڭ قاجەتتى وكىلدىگىن ءاربىر ساياسي پارتيا ساقتادى, بۇل ساناتتار 39,2%-عا تەڭ. كانديداتتاردىڭ ورتاشا جاسى – 43,8 جاس, 29 جاسقا دەيىنگى – 182 , 434 – ايەل (30%), 1013 – ەر ادام. ساياسي پارتيالاردىڭ تىزىمىنە 22 ەتنوستىڭ وكىلدەرى ەندى.
سونداي-اق نۇرلان ءابدىروۆ سايلاۋ تۋرالى زاڭنىڭ 37-بابىنا سايكەس ساياسي پارتيالارعا داۋىس بەرۋگە ارنالعان سايلاۋ بيۋللەتەنiنە جەرەبەمەن ايقىندالعان تارتiپپەن ساياسي پارتيالاردىڭ اتاۋلارى جانە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن جول ەنگiزiلگەنىن مالىمدەدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ 1999 جىلعى 13 شىلدەدەگى №15/214 قاۋلىسىمەن سايلاۋ بيۋللەتەنىنە ساياسي پارتيالار اتاۋلارىن ەنگىزۋ تۋرالى جەرەبە وتكىزۋدىڭ ەرەجەسى بەكىتىلدى.
وسى ورايدا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ءسابيلا مۇستافينا وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردى جەرەبە وتكىزۋدىڭ ەرەجەلەرىمەن تانىستىردى. ول ەرەجەلەرگە سايكەس مولشەرلەرى مەن تۇستەرى بىردەي كونۆەرتتەرگە تىركەلگەن پارتيالاردىڭ سانىمەن تەڭ رەتتىك نومىرلەر جازىلعان پاراقتار سالىناتىنىن حابارلادى. ءبىر كونۆەرتتە ءنومىر جازىلعان ءبىر عانا پاراق بولادى. كونۆەرتتەر مورلەنىپ, بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ كوز الدىندا ۇستەل ۇستىنە ورنالاستىرىلادى. ءار ساياسي پارتيانىڭ وكىلى كەزەكپەن ءبىر كونۆەرتتى الىپ, ونى اشادى, پاراقتا جازىلعان ءنومىردى كورسەتەدى. كونۆەرت ىشىندەگى ءنومىر – ساياسي پارتيانىڭ سايلاۋ بيۋللەتەنىنە ەنگىزىلەتىن ءنومىرى بولىپ تابىلادى. جەرەبەنى وتكىزۋدىڭ ناتيجەسى حاتتاماعا ەنگىزىلىپ, وعان قاتىسىپ وتىرعان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى قولدارىن قويادى.
سونىمەن جەرەبە قورىتىندىسى تومەندەگىدەي: 1 – «Amanat» پارتياسى; 2 – «اۋىل» پارتياسى; 3 – «Respublica» پارتياسى; 4 – قازاقستان حالىق پارتياسى; 5 – «بايتاق» جاسىلدار پارتياسى; 6 – «اق جول» پارتياسى; 7 – جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا. وسىلايشا, پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا ساياسي پارتيالاردىڭ اتاۋلارىن سايلاۋ بيۋللەتەنىنە ەنگىزۋ ءتارتىبى ايقىندالدى. بۇل ءتارتىپ پروپورتسيونالدىق جۇيە بويىنشا سايلاناتىن وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋدا پايدالانىلاتىن بولادى.
وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى مۇحتار ەرمان بايانداما جاسادى. ول حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتى اشىلعاننان بەرى 9 شەت مەملەكەتتەن جانە 3 حالىقارالىق ۇيىمنان 79 بايقاۋشى اككرەديتتەلگەنىن حابارلادى. بۇگىندە اككرەديتتەۋگە 2 شەت مەملەكەتتەن جانە 1 حالىقارالىق ۇيىمنان 4 بايقاۋشىنىڭ كانديداتۋرالارى ۇسىنىلدى: بەلگيا كورولدىگىنەن – 2, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان – 1, ەقىۇ دياقب سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ميسسياسىنان – 1 كانديداتۋرا. سونىمەن قاتار مۇحتار ەرمان وسك-عا ەقىۇ دياقب-دان وسى ۇيىمنىڭ ميسسياسىنىڭ قۇرامىنداعى وزگەرىستەر تۋرالى الىنعان نوتاعا بايلانىستى ءبىر بايقاۋشى بويىنشا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى كەلىپ تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن بۇرىن اككرەديتتەلگەن بايقاۋشى ميشەل نيانگ بايقاۋعا قاتىسا المايدى. وسىعان بايلانىستى دياقب سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ميسسياسىنىڭ قۇرامىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
جيىندا سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت جۇرگىزۋ ماسەلەسى قارالدى. بۇل جونىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى اناستاسيا ششەگورتسوۆا بايانداما جاساپ, سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت كانديداتتاردى تىركەۋ كەزەڭى اياقتالعاننان كەيىن بىردەن باستالاتىنىن حابارلادى. سايلاۋ ناۋقانىندا ۇگىت 18 اقپاندا ساعات 18.00-دەن باستالىپ, 18 ناۋرىزدا ساعات 00.00-دە اياقتالادى.
ول وتىرىسقا قاتىسۋشىلارعا زاڭنامانىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارىن جەتكىزىپ, ەندى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ۇگىت-ناسيحاتتان بولەك سايلاۋ الدىنداعى ءىس-شارالار, ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋ, ونلاين-پلاتفورمالار ارقىلى دا جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
سونداي-اق باق ءۇشىن تاعى ءبىر جاڭالىق اتاپ ءوتىلدى – ەندى داۋىس بەرۋ كۇنى سايلاۋ ۋچاسكەسىندە قىزمەتتىك كۋالىگى مەن رەداكتسيانىڭ تاپسىرماسى بولعان كەزدە ءاربىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنان ءبىر-ءبىر وكىلدەن, ءاربىر تەلەارنادان ۇشەۋدەن اسپايتىن وكىل قاتىسا الادى. اناستاسيا ششەگورتسوۆا جينالىستار, ميتينگىلەر, شەرۋلەر مەن دەمونستراتسيالار سياقتى قوعامدىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋ ءتارتىبى ارنايى زاڭمەن رەتتەلەتىنىنە دە نازار اۋداردى. ولاردى وتكىزۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا حابارلاسۋ قاجەت.
سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ كەزىندە سايلاۋ ناۋقانى ءۇشىن ارنايى جاسالعان باسپا ماتەريالدارىن, سونىڭ ىشىندە بەزەندەندىرىلگەن ماتەريالداردى, سونداي-اق سايلاۋ ناۋقانىنا ارنايى ازىرلەنگەن ومىراۋعا تاعاتىن بەلگiلەردi, جالاۋلاردى, جالاۋشالاردى تەگىن تاراتۋعا جول بەرىلەتىنىن ەستە ۇستاعان ءجون. الايدا تەگىن تاۋارلاردى, قىزمەتتەردى جانە ت.ب. ۇسىنۋعا جول بەرىلمەيدى. بۇل سايلاۋ الدىنداعى تىيىم سالىنعان ۇگىت بولىپ تابىلادى.
بارلىق ۇگىت ماتەريالدارى مىندەتتى تۇردە مىناداي مالىمەتتەردى قامتۋعا ءتيىس: وسى ماتەريالداردى شىعارعان ۇيىم, ولاردى باسىپ شىعارۋ ورنى, تارالىمى, تاپسىرىس بەرگەن تۇلعالار, قانداي قاراجاتتان تولەنگەنى تۋرالى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنان تىس جەرلەردە ۇگىت باسپا ماتەريالدارىن دايىنداۋعا, ءانونيمدى ۇگىت ماتەريالداردى تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. كانديداتتار, ساياسي پارتيالار بارلىق ۇگىت ماتەريالدارىن ءوز سايلاۋ قورلارىنىڭ قاراجاتىنان تولەيدى. زاڭ بۇل ماقساتقا باسقا كوزدەردەن وزگە اقشا تاراتۋعا تىيىم سالادى. سونداي-اق سايلاۋ قورىنان تولەنبەگەن كەز كەلگەن تاۋارلاردى, جۇمىستاردى نەمەسە قىزمەتتەردى قابىلداۋعا تىيىم سالىنادى.
وتىرىستا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت جۇرگىزۋگە دايىندىعى تۋرالى, ونىڭ ىشىندە كانديداتتاردىڭ ۇگىت ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋعا ارنايى ورىندار مەن ءۇي-جايلاردى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى باياندامالارى تىڭدالدى. سونداي-اق ۇگىت كەزەڭىنىڭ اسپەكتىلەرى جانە سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت جانە زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كەزەڭىندەگى باق پەن ينتەرنەت-كەڭىستىكتىڭ مونيتورينگى تۋرالى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جانە باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلدەرى باياندادى.
وتىرىس اياسىندا باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەر ايجان ەسماعامبەتوۆا رەسپۋبليكاداعى ەپيدەميولوگيالىق جاعداي جانە كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيانىڭ, تۇماۋدىڭ جانە جرۆي تارالۋىنىڭ الدىن الۋ شارالارى تۋرالى حاباردار ەتتى. ول رەسپۋبليكاداعى ەپيدەميولوگيالىق جاعداي تۇراقتى ەكەنىن ايتتى. تاۋلىگىنە وڭ پتر ناتيجەسى بار 120 COVID-19 جاعدايى جانە تەرىس پتر ناتيجەسى بار 10 COVID-19 جاعدايى تىركەلەدى. ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدى باعالاۋ ماتريتساسىنا سايكەس بارلىق وڭىرلەر جاسىل ايماقتا ورنالاسقان. ايجان ەسماعامبەتوۆا سوڭعى 3 اپتا ىشىندە رەسپۋبليكا بويىنشا جرۆي-مەن سىرقاتتانۋشىلىقتىڭ بىرتىندەپ ءوسۋى بايقالعانىن اتاپ ءوتتى. سىرقاتتانۋشىلىق بارلىق وڭىرلەردە ءوستى, جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا ءوسىم 1,6 ەسە (148 مىڭنان 243 مىڭ جاعدايعا دەيىن) قۇرادى. كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيا بويىنشا اعىمداعى جاعداي مەن جرۆي جانە تۇماۋمەن سىرقاتتانۋ ماۋسىمىن ەسكەرە وتىرىپ, سايلاۋعا ۇگىت جۇرگىزۋ كەزىندە سەزدەر مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ كەزىندە كەڭ ءۇي-جايلاردى پايدالانۋ, ءۇي-جايلاردا اۋانى جەلدەتۋ جۇيەسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىن جانە R كورسەتكىشى 1-دەن جوعارى وڭىرلەردە بەتپەردە رەجىمىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ۇسىنىلادى.
سونداي-اق وتىرىستا دەپۋتاتتىققا جەكەلەگەن كانديداتتاردىڭ جىبەرگەن سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزۋ تۋرالى ماسەلە قارالدى. وتىرىس بارىسىندا باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى جاندوس ومىراليەۆ 17 اقپاندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 47-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا ءتورت كانديداتتى سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى تىيىم سالۋ كەزەڭىندە وتكىزگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى باس پروكۋروردىڭ ۇسىنىسى ەنگىزىلگەنىن حابارلادى. وسك ءتيىستى قاۋلى قابىلدادى.