1989 جىلى ءبىز التىنشى كلاستا وقيتىنبىز. ادەتتەگىدەي, جاڭا جىلدىق كانيكۋلعا ەرتە شىقتىق, شىققاندا الىس قىستاقتاعى قويشىلاردىڭ بالالارى رەتى كەلگەن كولىكپەن جەتىپ الاتىن ەدىك. قازىرگىدەي ەمەس, ايدالاداعى جالعىز ۇيدەگى اقپارات كوزى بۇرىشتا بەتى جابۋلى تۇراتىن «رەكورد» اتتى اق-قارا ەكراندى تەلەۆيزور عانا بولاتىن. ونىڭ ءوزى قاس قارايا وتالاتىن «اب-1» موتورىنىڭ قۋاتىمەن قوسىلادى.
جاڭا جىل جاقىنداعاندا ءتۇرلى مۋزىكالىق باعدارلامالار كوبەيىپ, كيىمى مەن ءجۇرىسى بولەك ەسترادا انشىلەرىن كورىپ, جىرعاپ قالاتىن بالا كوڭىلىن سول جىلى تەلەديداردان ءسات سايىن بەرىلگەن ساياسي جاڭالىق تىكسىنتكەن. ەكراندا ءبىر الىس ەلدە توڭكەرىس بولعانى ايتىلىپ, كوشەلەردەگى حالىق پەن اسكەر اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ بەينەسى ەكراننان تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتتى. كەيىننەن بۇل وقيعانىڭ سوتسياليستىك لاگەردە بولعان رۋمىنيا ەكەنىن, ەلدى ۇزاق جىل بيلەگەن نيكولاە چاۋشەسكۋ دەگەن ساياساتكەردىڭ تاقتان قۋىلىپ, جۇرت الدىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنىن وقىپ, بىلدىك. تەك سوندا 6-سىنىپ وقۋشىسىنىڭ قۇلاعىندا ەڭ العاش تەلەديداردان ەستىگەن ساياسي تەرمين كوپكە دەيىن جاڭعىرىپ تۇرعان ەدى: كلەپتوكراتيا...
قازىرگىنىڭ بالاسىنان سۇراي قويىڭىزشى, «كلەپتوكراتيا دەگەن ءسوز تانىس پا؟» دەپ. ينتەرنەتتى ءبىر قاراپ جىبەرىپ, «ول دەگەنىمىز بيلىكتى قولدانىپ, مەملەكەتتىك قارجىنى ۇرلاۋ ارقىلى ءوزىنىڭ بايلىعىن جانە ساياسي ىقپالىن كۇشەيتەتىن, الاياقتار باقىلايتىن, كەيدە ءوز حالقىنا ادىلەتتى قىزمەتىن كورسەتپەيتىن ۇكىمەت...» دەپ تاقىلداپ قويا بەرەر ەدى. تەرميننىڭ تۇسىنىكتەمەسى ۋيكيپەديادا وسىلاي دەپ تۇر, ءبىز دە ونى جولما-جول كەلتىردىك. ءبىر قىزىعى, ارىعا بارماي-اق, كەيىنگى 30 جىل بويىنا كلەپتوكراتيا ۇعىمى ءبىزدىڭ سانامىزعا ساياسي, عىلىمي تانىم تۇرعىسىنان عانا ەمەس, ناقتى كورىنىس ارقىلى ءسىڭىسىپ كەتتى.
جارتى عۇمىرىن مەملەكەتتەر تاريحى مەن بيلىك جۇيەسىندەگى جەمقورلىقتى زەرتتەۋگە ارناعان عالىم, امەريكاداعى يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سيۋزان روۋز-اككەرمان كلەپتوكراتيانى مەملەكەتتى جەمقورلىققا بەلشەسىنەن باتىراتىن 4 فاكتوردىڭ نەگىزگىسى رەتىندە قاراستىرادى. عالىم بۇل جەردە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنداعى پاراقورلىقتىڭ قالىپتى ادەتكە اينالۋى تومەنگى دەڭگەيدەگى بۋىننىڭ دا جەمقورلىققا بەيىمدەلۋىنە اكەلەتىنىن ايتادى. ياعني مەملەكەتتەگى باسقارۋشى ادامداردىڭ كلەپتوكراتياعا شالدىعۋى سول ەلدەگى باسقا دا ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, زاڭ شىعارۋ, سوت, قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن السىرەتەدى. ادەتتەگى جاعدايدا كلەپتوكراتياعا بوي الدىرعان باسقارۋشى جانە اتقارۋشى ەليتا مەملەكەتتى دامىتۋ مەن بۇقارانىڭ ءال-قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىلەك سىبانىپ جۇمىس ىستەپ جاتقانداي بولىپ كورىنۋى مۇمكىن ەكەن. بۇل جەردە نەگىزىنەن پروپاگاندا مەن الەمدىك ايتۋلى ءىس-شارالارعا جاپپاي ءۇن قوسۋعا شاقىرعان ۇرانداردىڭ تاساسىندا قالعان ەل مەن جەردىڭ قاراپايىم ماسەلەسىنىڭ قوردالانعان ۇستىنە قوردالانا تۇسكەنىن مىسال رەتىندە ايتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى شىعار.
وكىنىشكە قاراي, قازاق قوعامىنىڭ ەكى بۋىنى كلەپتوكراتيا زاردابىن تارتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. مۇنى ەل ىشىندەگى كوكىرەگى وياۋ جاندار ەرتە باستان-اق ايتىپ ءجۇردى. ماسەلەن, «كوررۋپتسيا دەگەنگە ۇيرەنىپ ەدىك, ونى ادەمىلەپ «سىبايلاس جەمقورلىق» دەپ اۋدارىپ, تىگىسىن جاتقىزىپ, سول جەمقورلاردىڭ ءوزى كۇندەلىكتى قولدانىپ ءجۇر. بىزگە جەمقور بولماڭدار دەپ, جينالىس جاساپ اقىل ايتىپ قويادى. ال اعىلشىن پارلامەنتى «قازاقتىڭ كلەپتوكراتيالىق ەليتاسى» دەگەندى شىعاردى. جامان اتاق. كلەپتوكراتيا – ۇرى بيلىك دەگەندى بىلدىرەدى, مۇنى «سىبايلاس» اناۋ-مىناۋ دەپ جۇمساقتاي المايسىڭ. اعىلشىندا «كلەپتومانيا» دەگەن دە ءسوز بار, ول ۇرلاماسا تۇرا المايتىن اۋرۋ دەگەن ماعىنا بەرەدى. قازاقتا «قولىنىڭ جىمىسقىسى بار» دەيدى, كلەپتومان سول, سۇعاناق قول...» دەپ جازعان ەدى بىردە پروفەسسور جامبىل ارتىقباەۆ.
...كۇن ءبارىبىر شىعادى ەكەن. قالاي ايتساق تا ءبىز ەلدەگى كلەپتوكراتيانىڭ كۇيرەي باستاعانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. «وزگەرىستەر داۋىرىندە ءومىر ءسۇرۋ دە قۇدايدىڭ جازاسى» دەگەن قارعىسقا بەرگىسىز ناقىل بار قىتاي حالقىندا. دەگەنمەن, جالپىۇلتتىق ادىلەتتىڭ ورناۋىن سەزىنۋدىڭ دە ءوز ءلاززاتى بولسا كەرەك.
«شىندىقتى ۇنەمى جاسىرۋ بيلىك پەن قوعامنىڭ اراسىن اجىراتىپ, سەنىمسىزدىكتى ارتتىرادى, مەملەكەتتىڭ ادىلدىگىنە كۇمان تۋعىزادى. قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋعا كىرىسە وتىرىپ, ءبىز مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جاڭا داۋىرىنە قادام باسامىز. ەلىمىزدەگى ساياسات, ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك سالالاردا ادال ءارى ءادىل ويىن ەرەجەلەرىن بەكىتۋ اسا ماڭىزدى. كلەپتوكراتيا مەن جەمقورلىق, فاۆوريتيزم مەن ىسىراپشىلدىق, پاتەرناليزم مەن ماسىلدىق, الەۋمەتتىك اپاتيا مەن نەمقۇرايدىلىق سياقتى تەرىس قۇبىلىستار وتكەن شاقتىڭ ەنشىسىندە قالۋى كەرەك» دەگەن ەدى بىلتىر حالىقتىق كواليتسيا فورۋمىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ.
داۋىڭىز بار ما ەندى؟