حالىق سەنىمى – باستى قۇندىلىق

دەموكراتيالىق نەگىزدەرگە باعىتتال­عان سايلاۋ ناتيجەسى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇعىرىن نىعايتىپ, حالقىمىز­دىڭ ءال-اۋقاتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە سەپ بولار دەگەن سەنىم مول. سەبەبى حالىق ۇلكەن وزگەرىستەردەن ساپالى ناتيجە كۇتەدى. «بۇل ءان بۇرىنعى­دان وزگەرەك» دەمەكشى, بۇل سايلاۋدىڭ ەرەكشەلىگى كوپ. ساياسي ناۋقان ناعىز جاڭا قازاقستاننىڭ العاشقى كورىنىسى دەۋگە تولىق نەگىز بار. سەبەبى ەندى حالىق قالاۋلىلارى پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلانادى. بۇل ءۇردىس ەلىمىزدە ساياسي باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرىپ, جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياساتقا ارالاسۋىنا جول اشاتىنى انىق. ەلدىڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن, سايا­سي وقيعالاردى اقىلمەن سارالايتىن ازاماتتار ءوزىن-ءوزى ۇسىنىپ, دوداعا ءتۇسىپ جاتىر.

ساياسي تارتىس باستالىپ كەتتى. قايدا بار­ساڭ دا, ەلدىڭ اۋزىندا سايلاۋ جايلى اڭگىمە. پار­تيا­لىق تىزىمدەرىن وتكىزگەن ەلىمىزدەگى بار­لىق 7 پارتيا ءار داۋىس ءۇشىن كۇرەسۋگە نيەتتى. جاڭا­دان تىركەلىپ, ساياسي ارەناعا ەندى قادام باس­قان پارتيالاردىڭ ءوزى حالىقتىڭ ىستىق ىقى­ل­اسىنا, زور سەنىمىنە يە بولاتىنىن ايتىپ, باسەكەلەستىكتىڭ شوعىن ۇرلەي ءتۇستى. جاقتاستارى كوپ, بۇعان دەيىنگى سايلاۋلاردا مول تا­جى­ريبە جيناپ ۇلگەرگەن پارتيالار دا قا­راپ قال­ماسى انىق. نە دەسەك تە, ءار داۋىس اۋاداي قاجەت. ول ءۇشىن حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ماڭىزدى.

ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سى­نىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا سايا­سي ناۋقانداعى ماڭىزدى ماسەلە­­لەر تالقىلاندى. وسك تورا­عاسى نۇرلان ءابدىروۆ سايلاۋ ۇدە­­رىستەرىنە ەلەۋلى قوعامدىق قى­زى­­عۋشىلىق پەن بەلسەندىلىك, سونداي-اق اعىمداعى سايلاۋ ناۋ­قا­نىندا جوعارى باسەكەلەستىك ازا­­ماتتارعا ءوزىن ءوزى ۇسىنۋعا مۇم­­­­كىندىك بەرەتىن سايلاۋ زاڭ­نا­ما­­­سىنىڭ جاڭالىقتارىمەن ەرەك­شە­­­لەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.

پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماس­ليحاتتارىنىڭ دەپۋتات­تىعىنا كانديداتتاردى بىرمان­دات­تىق وك­رۋگتەر بويىنشا تىركەۋ قورى­تىن­دىلارى تۋرالى ورتالىق ساي­لاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ بايانداما جاسادى.

ول 29 بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا 609 كانديدات ۇسىنىلعانىن حابارلادى. اتاپ ايتقاندا, 7 ساياسي پارتيادان 79 كانديدات, ءتورت قوعامدىق بىرلەستىكتەن 5 كانديدات تىركەلدى, ال 525 ۇمىتكەر نەمەسە كانديتتاردىڭ 86,21%-ى ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋشىلار بولدى. 29 سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتات­تى­عىنا كانديداتتاردى تىركەۋ قورىتىندىلارى كەلەسىدەي: 435 كان­ديدات تىركەلدى, ياعني ءبىر مان­داتقا 15 ادامنان كەلەدى. ەڭ جو­عارى باسەكەلەستىك استانا قالا­سىن­دا, ءبىر مانداتقا 41 جانە 42 كانديداتتان, سونداي-اق الماتى قالاسىندا ءبىر ماندات ءۇشىن 37, 33, 34 كانديداتتان تىركەلگەن. ەڭ ازى – تۇركىستان وبلىسىنىڭ №25 وكرۋگىندە تىركەلدى, ولاردىڭ سانى 5 كانديدات.

ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ تارتىبىمەن 359 كانديدات تىركەلدى, بۇل جالپى ءتىزىمنىڭ 82,53%-ءى, ساياسي پار­­تيالاردان 76 كانديدات ءوتىپ, 17,47% بولدى. تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ 350-ءى نەمەسە 80,46%-ى ەرلەر, 85-ءى نەمەسە 19,54%-ى ايەلدەر. ورتاشا جاسى – 49,34 جاس. كانديداتتار اراسىندا 10 ەتنوستىڭ وكىلدەرى بار.

اۋداندىق سايلاۋ كوميسسيالارى ۇسىنعان مالىمەتتەر نەگىزىندە ۇسىنىلعان 609 كانديداتتىڭ 45-ءى تىركەلگەنگە دەيىن جەكە وتىنىشتەرى نەگىزىندە الىنىپ تاستالعانى, 435 كانديداتتىڭ تىركەلگەنى, 125 كانديداتقا تىركەۋدەن باس تار­تىل­عانى جانە 4 كانديداتتىڭ تىركەلۋى جويىلعانى انىقتالدى.

ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى اۋماقتىق ساي­لاۋ كوميسسيالارىنىڭ مالىمەت­تە­رىنە سايكەس ءبىر مانداتقا 10 288 كانديدات نەمەسە 3-تەن استام ادام تىركەلدى: وبلىستىق, رەس­­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالا­لار­دىڭ جانە استانانىڭ 334 بىرمانداتتىق اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا ماسلي­حات­­تارعا ۇمىتكەر بولىپ 1 451 كان­ديدات تىزىمگە ەندى, قالالىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا 2 114 كانديدات, اۋداندىق ماس­لي­حات­تارعا 6 723 كانديدات تىر­كەلدى. 6 359 كانديدات نەمەسە 61,81% ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ تارتىبىمەن, 3 929 كانديدات نەمەسە 38,19% ءارتۇرلى ساياسي پارتيالار مەن باسقا دا قوعامدىق بىرلەستىكتەر اتىنان سايا­سي دوداعا ءتۇسىپ وتىر. تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ 7494 نەمەسە 72,84%-ى ەر ادامدار, 2794 نەمەسە 27,16%-ى ايەلدەر. ورتاشا جاسى – 42, 64 جاس. كانديداتتار اراسىندا 39 ەتنوستىڭ وكىلدەرى بار.

سونداي-اق وتىرىس شەڭبە­رىندە اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيا­لا­رىنىڭ اعىمداعى ناۋقاننىڭ بارىسى جانە بىرمانداتتىق اۋماق­تىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بو­يىن­شا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسلي­حات­ت­ار دەپۋتاتتىعىنا كاندي­دات­تار­دى تىركەۋ قورىتىن­دى­لارى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭ­دالدى.

وسك توراعاسى كانديداتتاردى تىركەۋ راسىمدەرى كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا سايكەس جاريالىلىق جانە اشىقتىق قاعيداتتارىندا جۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. سايلاۋ كو­ميسسيالارى ازاماتتاردىڭ كون­­س­­­تيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قا­بىل­دادى.

نۇرلان ءابدىروۆ كۇن تارتىبىن­دەگى ەكىنشى ماسەلە پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتاتتى­عىنا كانديداتتىڭ سايلاۋ الدىنداعى ۇگىتتى جۇرگىزۋگە جۇم­سايتىن شىعىستارىنىڭ مول­شەرىن بەلگىلەۋمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتتى.

وسى ماسەلە بويىنشا ورتا­لىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇ­شەسى ءسابيلا مۇستافينا بايان­داما جاسادى. ول «قازاقستان رەس­­پۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 28-بابىنىڭ 3-تارماعىنا ساي­كەس مەملەكەت كانديداتتارعا ءوز باع­دارلامالارىمەن شىعۋ ءۇشىن قاراجاتتىڭ تەڭ بولىنۋىنە كەپىل­دىك بەرەتىنىن حابارلادى. قا­را­جات ءبولۋ ءتارتىبى مەن كولەمىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اي­قىن­دايدى.

وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋب­لي­­كاسى پارلامەنتى ءماجىلى­سىنىڭ دە­­پۋتاتتىعىنا كانديداتتار ءۇشىن پارتيالىق تىزىمدەر بو­يىن­­شا كان­ديداتتاردان باسقا شىعىستار مولشەرى 950 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنەدى. ونىڭ 450 مىڭ تەڭگەسى تەلەديداردان جانە راديودان باعدارلامالارىمەن ءسوز سويلەۋگە, سونداي-اق مەرزىمدى باسپا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جاريالاۋعا, 300 مىڭ تەڭگەسى سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعا­رۋعا, 200 مىڭ تەڭگەسى كولىك شى­عىس­­تارىنا ارنالعان.

وبلىستار, رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار قالالار جانە استانا ءماسليحاتتارىنىڭ دەپۋتات­تى­عىنا كانديداتتار ءۇشىن پار­تيا­لىق تىزىمدەر بويىنشا كانديداتتاردان باسقا 550 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شىعىستار مولشەرى بەلگىلەنەدى. ونىڭ ىشىندە: 350 مىڭ تەڭگە – تەلەديداردان جانە راديودان باعدارلامالارىن تانىستىرىپ ءسوز سويلەۋگە, سونداي-اق مەرزىمدى باسپا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جا­ريا­لاۋعا, 130 مىڭ تەڭگە – سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارا­لاردى وتكىزۋ جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋعا, 70 مىڭ تەڭگە – كولىك شىعىستارىنا جۇمسالادى.

قالالىق ءماسليحاتتاردىڭ دە­پۋتات­تىعىنا كانديداتتار ءۇشىن شىعىستار مولشەرى 350 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەنەدى. ونىڭ ىشىندە: تەلەديداردان جانە راديو­دان باعدارلامالارىمەن ءسوز سوي­لەۋگە, سونداي-اق مەرزىمدى باسپا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جاريالاۋعا – 200 مىڭ تەڭگە, سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋعا – 100 مىڭ تەڭگە جانە كولىك شىعىستارىنا – 50 مىڭ تەڭگە بولىنەدى.

اۋداندىق ءماسليحاتتاردىڭ دە­پۋتات­تىعىنا كانديداتتار ءۇشىن 350 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شى­­عىس­­تار مولشەرى بەلگىلەنەدى. ونىڭ ىشىندە: تەلەديداردا جانە راديودا باعدارلامالارىمەن ءسوز سويلەۋگە, سونداي-اق مەر­زىم­دى باس­پا نەمەسە جەلىلىك باسىلىمدارىندا 2 ماقالا جا­ريا­لاۋعا – 200 مىڭ تەڭگە, سايلاۋ الدىنداعى جاريا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جانە ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋعا – 100 مىڭ تەڭگە جانە كولىك شىعىستارىنا – 50 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان.

كۇن تارتىبىندەگى ءۇشىنشى ماسە­لە بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ حاتشىسى مۇحتار ەرمان ءسوز سويلەدى.

ول حالىقارالىق بايقاۋ ينس­­­تيتۋتى اشىلعاننان بەرى 10 شەت مەملەكەت پەن 3 حالىقارالىق ۇيىم­نان 82 بايقاۋشى اككرەديت­تەل­گەنىن حابارلادى. بۇگىن اككرەديتتەۋگە 1 شەت مەملەكەت پەن 1 حالىقارالىق ۇيىمنان 15 باي­­قاۋ­­شىنىڭ كانديداتۋرالارى ۇسى­­نىلدى. ولاردىڭ اراسىندا يران يسلام رەس­پۋب­لي­كاسىنان 1 بايقاۋشى جانە تا­ۋەل­سىز مەملەكەتتەر دوستاس­تى­عىنىڭ باي­قاۋشىلار ميسسياسىنان 14 كانديداتۋرا بار.