تەز

شىن مانىندە, تەز – كوش­پەلى قازاق­تىڭ شارۋاشىلىق قۇرالى. «تەز – قوزدان شىققان اعاشتاردى تۇزە­تەتىن قوندىر­عى» دەپ جازىپتى اشىق ەنتسيكلو­پەديا­­لىق انىقتامالىقتا. كوشپەلى قازاقتىڭ ­ەڭ قاجەت جابدىعى – كيىز ءۇيى. بۇل كوشىپ-قونۋعا ىڭعايلى جانە تابيعي ورتامەن ۇيلەسىم تاپقان كەرەمەت تۋىندى. وسى كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسى مەن ۋىعىن جانە شاڭىراعىن جاسايتىن شەبەردى ۇي­اعاش­شى دەسە, ۇياعاششى قولداناتىن قۇرالدى تەز دەيدى. تەز قيسىق اعاشتى تۇزەپ, ونى ءتۇپ-ءتۇزۋ ەتىپ شىعارادى.

ولكەتانۋشى-قالامگەر ەگەۋحان مۇحا­ماديقىزىنىڭ 2020 جىلى ء«ۇش قيان» باسپاسىنان جارىق كورگەن ەستە­لىكتەر جيناعىندا: «كيىز ءۇيدىڭ اعاشىن جاساۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى اعاشتى تۇزەتەتىن تەز ورناتىپ مور سالادى. كيىز ۇيدەن, مال قورادان الىستاۋ ارىق سۋى­نىڭ جاعاسىنا تەزدى ورناتىپ, قوي­دىڭ ەسكى قوراسىنان كۇزگى قۇما­لاق كوڭ­نەن قانارلاپ تاسىپ توگەدى. تەز­دىڭ الدىڭعى ەكى اياعى الشاق, ارتقى جا­عى ءسۇيىر, ۇزىندىعى ەكىدەن ءۇش كەزدەي, جۋاندىعى كىشىگىرىم بورەنەدەي كورە­كە­دىل ءتارىزدى ورناتادى. ونىڭ جون ار­قا­­سىنا سۇيەمدەي كەرتىك سالادى. قى­ڭىر-قيسىق اعاشتى تۇزەتەتىن, ءتۇزۋ اعاشتى ءيىپ ەپكە كەلتىرەتىن, بۇل اعاشتى تەز دەپ اتايدى. كەپكەن اعاشتى الگى ارىق سۋىنا سالىپ قايتا دىمقىلدايدى. ۇيىلگەن كوڭگە شوق تاستاپ تۇتاتادى. ول تولىق ورتەنىپ كەتپەس ءۇشىن كوڭنىڭ ءار جەرى قىزارىپ قولامتا بولا باستاعاندا, سۋ قۇيىپ تۇتاتىپ بىقتىرىپ وتىرادى. ءارى قىزۋ, ءارى دىمقىل تۇتاپ جاتقان مورعا سىرتى دىمقىل اعاشتى كومىپ قويادى. ول بابىمەن ءجىبيدى. جىبىگەن اعاشتى تەزگە سالىپ سىقاۋىرمەن سىقاپ, مىقىنىنا تىرەپ, ءبىر ۇشىمەن تۇزەتەتىن اعاشتى كەرتىككە قىسىپ, ەكى قولىمەن سۇيەپ, تۇزەتەتىن جەرىن تۇزەپ, شەتىن ءيىپ يكەمگە كەلتىرىپ ىسكە قوسادى. مور مەن تەزدىڭ اتقاراتىن مىندەتى وسىنداي», دەپ جازىپتى.

ال مىنا ءبىر وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان, 1947 جىلى تۇسىرىلگەن سۋرەتتە ۇياعاششى شەبەر تەز باسىپ, ۋىق جاساپ تۇر. انىق­تامالىقتا شەبەردىڭ اتى-ءجونى «بالتەكە ارىقمانتاەۆ» دەپ جازىلىپ, بۇل كىسى بۇرىنعى سەمەي وبلىسى اباي اۋدانى سارىكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەكەنى ايتىلىپتى. دەمەك بۇل سۋرەت – تەزدى پاي­­دالانىپ ۋىق-كەرەگە جاساۋ ءتاسىلى قا­زاق جەرىندە بەرتىنگە دەيىن بولعانىنا دالەل.

تەز – كونەدەن كەلە جاتقان كونە قۇرال بولعاندىقتان, حالقىمىزدىڭ اۋىزەكى تىلىندە جىر-فولكلورىندا كوپ ايتى­لادى. ەل اۋزىندا بۇگىنگە دەيىن «تەز جانىندا قيسىق اعاش جات­پاي­دى» دەگەن ماتەل ايتىلىپ جۇر­سە, رەس­­پۋب­ليكامىزدىڭ بۇ­رىنعى ءان­ۇرا­نىن­­دا «جارالعان نا­مىس­­تان قاھار­مان حا­لىق­پىز, ازاتتىق ­جو­لىن­­دا جالىنداپ جانىپ­­پىز, تاعدىردىڭ تەزىنەن, توزاقتىڭ وزىنەن, امان-ساۋ قا­لىپ­­پىز, امان-ساۋ قالىپپىز...» دەگەن شۋماق بار. مۇنداعى تاعدىردىڭ تەزى – وتكەن تاريحىمىزدا بولعان نەبىر قيىندىق­تار, جاۋ-جار, قۋعىن-سۇر­گىن سياقتى قاسىرەتتى زاۋال-زۇل­ماتتان امان قالدىق دەگەن شۇكىر­شىلىك سيپاتىن ءبىلدىرىپ تۇر.

سول سياقتى تەز ۇعىمى قازىردىڭ وزىندە ادەبي شىعارمالاردان كورىنىس بەرەدى. مىسالى, جاس اقىن قارىنداسىمىز تولقىن قابىلشانىڭ مىنا ءبىر جىر شۋماعىندا كەزدەسەدى:

«تاپسام داعى سەنى تاعدىر تەزىنەن,

ءتəتتى ۇمىتتەن,

تاڭنىڭ ىنتىق سوزىنەن.

تاعدىرىمدى تابىستاماي قولىڭا,

قارايلاماي سەنىڭ قاشىق جولىڭا.

ۇمىتۋعا ءتيىسپىن مەن,

سەزىنەم...»