جۋىردا «رەجيسسەر دانيار سالامات بەيىمبەتتىڭ شىعارماسى جەلىسىمەن كينو ءتۇسىرىپتى» دەگەندى ەستىپ, ەلەڭ ەتتىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, كوپشىلىككە ءتاۋىر كورىنگەن بىرقاتار اۆتورلىق فيلم رەجيسسەرىنىڭ تاريحي تاقىرىپقا بارىپ, ادەبي تۋىندىنى ەكرانداپ جاتقانىنا ءىشىمىز جىلىپ قالدى. ەندى ءبىر جاعىنان, بۇگىنگىدەي تاريحي تۇلعالار ومىرىنە ارنالعان تەلەسەريالداردىڭ كۇرت كوبەيگەن تۇسىندا كەزەكتى كينوكارتينا قالاي شىعار ەكەن دەپ توسىلىپ تا وتىرمىز. وسى ورايدا دانيار سالاماتپەن جالپى كينو تۋرالى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن جاقسى جاڭالىقتان باستاساق بولاتىن شىعار. ون جىل بويى تولعاتىپ, ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن بەيىمبەتتىڭ شىعارماسىن ءتۇسىرىپ بولدىڭىز. قۇتتىقتايمىز. بۇل جازۋشىنىڭ قاي اڭگىمەسى؟
– شىنىمەن دە, بۇل ستسەناري ون جىل بويى تارتپادا جاتىپ قالدى. نەگىزى ءبارى مەنى ءاۋ باستان كامەرالىق قالىپتاعى اۆتورلىق تۋىندىلار ءتۇسىرىپ جۇرگەن رەجيسسەر رەتىندە تانىدى. سول سەبەپتى تاريحي تۋىندىلارعا, كەڭ پولوتنولارعا بارا قويمايدى دەگەن تۇسىنىك بولدى. بىراق كوپتەن بەرى تاريحي فيلم جاساسام دەگەن ءبىر ارمان ىشىمدە بۇلكىلدەپ ءجۇردى. اسىرەسە بەيىمبەتتىڭ شىعارماسى ارقىلى جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدار – ءولىارا كەزەڭدەگى قازاقتىڭ مىنەزىن, تابيعاتىن, تۇرمىسىن كورسەتكىم كەلدى. قازىرگى ءتۇسىرىلىپ جاتقان تاريحي كارتينالاردىڭ ءبىرازىنا كوڭىلىم تولمايدى. ءبىز كوبىنەسە بايىرعى قازاقتى ەكران ارقىلى بەينەلەگەندە, القاقوتان وتىرعىزىپ, دومبىرا تارتقىزىپ, قىمىز ىشكىزىپ, اتقا قوندىرا سالامىز دا, سونىمەن شەكتەلەمىز. جان دۇنيەسىنە, بولمىسىنا, تۇرمىسىنا ۇڭىلە بەرمەيمىز. ال ۇلتتىڭ ءىشى دە, سىرت سيپاتى دا تەڭ بولسىن, شىنايى بولسىن دەسەك, ادەبيەتكە جۇگىنگەن ابزال. بي-اعاڭ – قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ ىشىندەگى كينوعا ەڭ جاقىن جازۋشى. وتكەن ءداۋىردى, سول جيىرماسىنشى جىلدارداعى ادامداردى تانىساق, وسى بەيىمبەت ارقىلى تانيمىز. ەگەر ونى ەكرانعا جاڭعىرتىپ شىعاراتىن بولساق, مىندەتتى تۇردە بي-اعاڭا سوقپاي وتپەيمىز. جازۋشىنى كينوعا وتە جاقىن ادام دەپ ايتاتىنىم, وندا تيپتىك وبرازدار كوپ. ماسەلەن, ورىس ادەبيەتىندە چەحوۆتى سان ءتۇرلى ءتيپتىڭ گالەرەياسىن جاساعان اۆتور رەتىندە باعالايتىن بولسا, بىزدە ءدال سونداي باعاعا بي-اعاڭنىڭ ولمەيتىن بەينەلەرى لايىق. ءتىپتى ولاردىڭ پروتوتيپتەرى قازىر دە بار. ودان بولەك جازۋشى كىشكەنتاي ادامداردىڭ ءومىرىن كورسەتەدى. زەرتتەيدى, زەردەلەيدى. مەن دە كىشكەنتاي ادامداردىڭ جانىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن زەرتتەۋگە ىقىلاستىمىن. بەيىمبەتتىڭ كينوعا لايىق تاماشا شىعارماسى – «كۇلپاش». وسى اڭگىمەنى ەكرانداۋىم كەرەك ەدى. الايدا 2007 جىلى «التىن ايۋدى» جەڭىپ العان قىتايلىق ۆان تسيۋانان دەگەن رەجيسسەردىڭ ء«تۋيدىڭ تويى» دەگەن فيلمىنەن بي-اعاڭنىڭ شىعارماسىنىڭ ءىزىن كوردىم. وندا دا مەرتىككەن كۇيەۋىن اسىراۋ ءۇشىن ايەل باسقا كۇيەۋ ىزدەيدى. ياعني ۇياسىن ساقتاۋ ءۇشىن ءوزىن قۇرباندىققا شالادى – سيۋجەتى وتە ۇقساس. ەگەر «كۇلپاشتى» تۇسىرسەم, وسى ءفيلمدى قايتالاعانداي بولاتىن ەدىم. ءبىر جاعىنان قاتتى قۋاندىم – الەمدىك دەڭگەيدەگى بەدەلدى سىيلىقتى الىپ جاتقان تۋىندىنىڭ تاقىرىبىن بي-اعاڭ باياعىدا-اق جازىپ تاستاعان.
بەيىمبەتتىڭ شىعارمالارى ءالى كۇنگە دەيىن تولىقمەترلى فيلم تۇسىرىلمەپتى. كورشى قىرعىزدار شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ بارلىق تۋىندىسىن كينوعا اينالدىردى. ءبىر عانا «اق كەمەسى» وزبەك ەلىندە ءبىر, ءوز ەلىندە ەكى قايتارا ءتۇسىرىلدى. ءبىزدىڭ باستى قاسىرەتىمىز ءوزىمىزدىڭ كلاسسيكتەردى باعالاماۋ, وزىمىزگە ءمان بەرمەۋ بولىپ تۇر. سونىڭ ىشىنەن ءسۇزىپ, جاۋھاردى ىزدەپ تابۋ كەمشىن. ويتكەنى قازىر رەجيسسەرلەردىڭ كوبى باتىسقا, ورىس ادەبيەتىنە قارايدى, ءوزىنىڭ تۋعان تابيعاتىنا, تۋعان ادەبيەتىنە ۇڭىلە بەرمەيدى. سونىمەن, بەيىمبەتتىڭ باسقا شىعارمالارىن ۇڭگىپ قازىپ, اقتارىپ وتىرىپ, «اجە» جانە «تالاق» دەگەن ەكى اڭگىمەسىنە ەرەكشە قىزىقتىم. وسى ەكى تۋىندىنىڭ باسىن قوسىپ, ستسەناري جازدىم. قازىر ءفيلمدى ءتۇسىرىپ بولدىق. تەك قۇراستىرۋ, مونتاج جۇمىستارى قالدى. قارجىسى تۇسسە, كوكتەمدە ءفيلمدى تولىق اياقتايمىز.
– ارينە, اۆتورعا ءوز تۋىندىسىنا ءادىلىن ايتىپ, باعا بەرۋ قيىن. دەگەنمەن ىشكى تارازى, ىشكى سىن نە دەيدى؟ فيلم قالاي شىعىپتى؟ ءوزىڭىز كۇتكەن ناتيجە بار ما؟ جالپى, ءتۇسىرىلىم جۇمىسى قاشان باستالدى, قايدا ءوتتى, كىمدەر وينايدى, سول تۋرالى ايتايىقشى.
– كينو دەگەن ءبىر قيىن دۇنيە عوي. ونى تۇسىرگەنگە دەيىنگى سەنىڭ جيناعانىڭ ىسكە اسادى دا, ءتۇسىرىپ بولعاننان كەيىنگى ويلارىڭ قاجەت بولماي قالادى. تاسپاعا تۇسكەننەن كەيىن ونى وزگەرتۋ وتە قيىن. ادام ءومىر بويى دامۋ ۇستىندە جۇرەدى, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە جەتكەن كەزدە كەرى كەتەسىڭ. بۇل كينونى ءتۇسىرىپ بىتسەم دە ءالى كۇنگە دەيىن قول جۋىپ تۇرسام دا, ۇيىقتاپ بارا جاتىپ, شاي ءىشىپ وتىرىپ تا ويلاپ وتىرامىن – انا جەرىن بىلاي جاساۋىم كەرەك ەدى, مىنا ەپيزودتى باسقاشا ىستەسەم, وبرازى اشىلار ما ەدى... بىراق تاسپانى تۇزەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر جاعىنان, كينونىڭ وسى جاعدايى ۇنايدى. بار كەزىڭدە, تولىپ تۇرعان كەزىڭدە اقتارىپ تاستاپ, ودان كەيىن وعان قايتىپ ورالماۋ. ال ەگەر كينو تۋرالى ويلاي بەرەتىن بولساڭ, وي دەگەن ءومىر بويى دامىپ وتىرادى, شەگىنە جەتە المايسىڭ. ەندى بار كەزىندە اقتاردىق, كورەرمەننىڭ باعاسىن كۇتەمىز.
ءتۇسىرىلىم جۇمىسى قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا جاركەنت وڭىرىندەگى اۋليەاعاش دەگەن جەردە ءوتتى. ارنايى دەكوراتسيا, شاعىن اۋىل جاسالدى. اكتەرلىك قۇرامدا, نەگىزىنەن, تيپتىك ەرەكشەلىكتەرىندە, تۇستەرىندە ارحايكالىق تەك, بۇرىنعى زاماننىڭ ءتۇرىن بەرەتىن ەرەكشە بەينەلەر, ەرەكشە وبرازدار تاڭدالدى. باستى رولدەردى ەربولات القوجا, ءاميرا ومار ورىندادى. قۇرىمبايدىڭ وبرازىن ايبەك يمانقۇلوۆ وينادى. نەگىزى, بەيىمبەتتىڭ مەن تاڭداعان شىعارمالارىندا قۇرىمباي دەگەن كەيىپكەر جوق. «قۇرىمبايدىڭ جىگىتشىلىگى» دەگەن اڭگىمەدەگى قۇرىمبايدىڭ وبرازىن الدىم, ويتكەنى سول كەزدەگى ۇرداجىقتىق, اسىراسىلتەۋشىلىك, ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارماۋدى كورسەتۋ كەرەك بولدى. اۋىلنايدىڭ ءرولىن بەينۇر بايمۇحامبەت الىپ شىقتى.
– جاڭا بۇل ستسەناريدى ءبىراز جىل بۇرىن تارتپاعا سالدىم دەپ قالدىڭىز. ودان بەرى كونكۋرستارعا قاتىستىڭىز عوي. نەگە وتپەدى؟
– تارتپادا سۇرلەنىپ جاتىپ قالعان تەك بۇل ەمەس. ءتىپتى «تالاقتان» بۇرىن جازىلعان «اشتىق» دەگەن ستسەناريىم بار. وسىدان ون بەس جىلداي ۋاقىت بۇرىن بۇل تاقىرىپقا ۇركە قارايتىن. سول سەبەپتەن ول دا تارتپاعا ءتۇستى. ودان كەيىن جازعانىم وسى «تالاق». بۇنىڭ دا تاعدىرى قيىن ەكەن, «تالاق» دەگەن اتىنىڭ ءوزى ءبىراز ادامدى شوشىتتى. ماسەلەن, ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىنىڭ كەيىنگى وتكەن ساراپشىلىق كەڭەسىندە دە ء«فيلمنىڭ اتاۋى اۋىر سوعىپ جاتسا, وزگەرتەدى» دەپ ارنايى حاتتاما جاسادى. بايىبىنا بارمايتىن ادامدار ءۇشىن بۇل ءسوز وعاشتاۋ ەستىلەتىن بولسا كەرەك. دەگەنمەن كينو سالاسىنداعى بۇدان ون جىل بۇرىنعى جۇيەمەن سالىستىرعاندا قازىر ءبىر جىلىمىق بار. ماسەلەن, بۇرىن مەملەكەتتىڭ قارجىسى بىردەن «قازاقفيلمگە» بەرىلەتىن بولسا, قازىر اقشانى بولەتىن جالعىز وپەراتور ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى بولدى. بىلتىر سونداعى ساراپشىلىق كەڭەس كىل جاستاردان, كاسىبي مامانداردان قۇرىلىپ, «تالاقتىڭ» جولى بولدى دەپ ويلايمىن. دەگەنمەن كينووندىرىستەگى قازىرگى جۇيە ءالى دە شيكى ەكەنىن بايقاتادى. ماسەلەن, كينوورتالىق نەگىزىنەن شىعارماشىلىقتان گورى, قارجىلىق جاعدايلارعا كوپ ءمان بەرەدى. «تالاقتى» ءتۇسىرۋ بارىسىندا ءبىز وسى قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلدىك. ورتالىقتىڭ سەنىڭ كينو ءتۇسىرىپ جاتقانىڭمەن ەشقانداي شارۋاسى بولمايدى, ولارعا تەك قارجىلىق ەسەپتى ۋاقىتىندا وتكىزۋ كەرەك. ول دا ەشتەڭە ەمەس-اۋ, سول ەسەبىڭدى سان وزگەرتىپ, قابىلدامايدى عوي! سوندا كينونى قالاي تۇسىرەمىن دەپ ەمەس, ءار كەزەڭ سايىن جاسالاتىن قارجىلىق ەسەپتى قالاي وتكىزەمىن دەپ باس قاتىراسىڭ. ءتىپتى مەن بۇنى ءتۇسىرىلىم كەزىندە باسشىلىعىنا بارىپ تا ايتتىم. ولار قارجىلىق ەسەپكە عانا جاۋاپ بەرەتىنىن, ال كينونى ساراپشىلىق كەڭەس قارايتىنىن العا تارتتى. شىنىندا, ساراپشىلىق كەڭەس اربانىڭ بەسىنشى دوڭگەلەگى سياقتى بەدەلگە يە, ونىمەن كەيدە ساناسادى, كەيدە ساناسپايدى. ساراپشىلىق كەڭەس كارتينا دايىن بولعانعا دەيىن ستسەناري كۇيىندە قارايدى جانە ءتۇسىرىلىپ بولعان سوڭ عانا كورىپ, ارالاسا الادى. ال ءفيلمدى جاساۋ ۇدەرىسىنە قاتىسپايدى.
– رەجيسسەرلەرگە ساراپشىلىق كەڭەستىڭ قاداعالاپ وتىرعانى كەرەك پە ءوزى؟
– ارينە, سىرت كوزدىڭ بولعانى جاقسى. ول كەڭەستە كينوعا جانى اشيتىن ادامدار بولادى. ولار وندىرىستەگى كوپتەگەن سىرت جۇمىستان ازات ەتۋگە تىرىسادى. مىسالى, مەن تۇسىرگەن ءفيلمىمنىڭ شيكى ماتەريالىن اپارىپ, باسشىلاردىڭ بىرىنە كوردىڭىز بە دەسەم, «ونى ساراپشىلىق كەڭەس قارايدى» دەپ قولىن ءبىر سىلتەيدى. سوسىن كورەتىن ادام ىزدەپ, بىزگە تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن قىزدان سۇرايمىن. ەندى ءبىر پىكىرلەس ادام ىزدەيسىڭ عوي. ول دا: «نۋ, تاك پوسموترەلا. نو ەتو نە موي فيلم», دەي سالادى. سوندا الگىندەي كوركەم دۇنيە جاسالاتىن جەردە كوركەمدىككە قۋانا الاتىن, كوركەمدىكتى بولىسە الاتىن, سول تۋرالى ويىن ايتىپ, سويلەسەتىن ادامدى تابا المايسىڭ. رەجيسسەرگە جاناشىرلىق تانىتىپ, ەسەپ بەرۋ, ونى جانسەبىلگە ءتۇسىپ وتكىزۋ سىندى ءبىر وڭباعان جۇمىستاردان اراشالايتىن جان قايدا دەيسىڭ. تەك ەسەپ, ەسەپ. شىنى كەرەك, «تالاق» شىعارماشىلىق توبىنىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ ارقاسىندا عانا عانا ءتۇسىرىلدى, بولماسا ورتالىقتىڭ ەسەپ-تالابىنىڭ استىندا كومىلىپ قالار ما ەدىك...
– ەندى سول ەسەپتىڭ ءبارىن بەرىپ, «امان» شىعىپسىز. جالپى, قانشا قارجى ءبولىندى؟
– ءيا, بىراق باسقا دا ماسەلەلەر بار. بىزگە 340 ملن تەڭگە ءبولىندى. بۇل تاريحي فيلم ءۇشىن از. ءتۇسىرىلىم كەزىندە ونىڭ 30 ميلليونىن قيىپ تاستادى. ويتكەنى كۇنتىزبەلىك جوسپاردان قاردى كۇتكەنىمىزگە بايلانىستى اۋىتقىپ كەتىپپىز. سول ءۇشىن ايىپپۇل دا سالدى, اقشامىزدى دا قيدى. ال ولارعا قىستى كورسەتۋ ءۇشىن قاردى كۇتتىك دەپ تۇسىندىرە المايسىڭ. جالپى, بۇل كينوورتالىق «كينو تۋرالى» زاڭنىڭ اياسىندا جاسالدى عوي. ول زاڭ شىققاندا قۋانىپ ەدىك, قازىر كوپتەگەن كەمشىلىگى ءبىلىنىپ جاتىر. بۇرىن «قازاقفيلمدە» ۇلتتىق رەڭك بار ەدى. مەن ءوزىم سوندا كوركەمدىك كەڭەستە جۇمىس ىستەدىم. وندا كوبىنەسە ۇلتتىق, ءداستۇر جاعىنان, رەداكتورلىق جاعىنان ساۋاتتىلىققا ءمان بەرەتىن. ال مىنا ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى تەك قانا وندىرىسكە ءمان بەرەتىندىكتەن, ونىڭ رەداكتورلىق, كوركەمدىك, ۇلتتىق بوياۋى سولعىن با, قانىق پا, شىنىمەن دە ۇلتتىق دۇنيەگە جاتا ما, وعان باس قاتىرمايدى. ماسەلەن, سول جەردە الدىڭعى جىلى ساراپشىلىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدىم. سوندا قانشاما فيلم كەلىپ جاتىر, قاتەلەردەن كوز سۇرىنەدى: قازاق سوزدەرىن دۇرىس ايتپايدى, داستۇرگە قايشى ەلەمەنتتەر جۇرەدى, جاي عانا ءتيتردىڭ ءوزى ءبىر قازاقشا, ءبىر ورىسشا. كوپتەگەن ءفيلمنىڭ ستسەناريى ورىسشا جازىلادى دا, كەيىن ديالوگتەرىن قازاقشا اۋدارا سالادى. وتتەرى جارىلىپ كەتسە دە ايتايىن, ول – كوزبوياۋشىلىق. وعان ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. ياعني بۇل ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعى بولعانىمەن, كينونىڭ ۇلتقا قىزمەت ەتۋىنە اسا ءمان بەرمەيدى. ورتالىق تەك بولىنگەن قارجىنى يگەرۋمەن اينالىسادى. بۇگىندە كينونىڭ مۇشكىل حالگە ءتۇسۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. كينوعا ۇلتتىق دۇنيە دەپ, كوركەم دۇنيە دەپ قارامايىنشا, ونى جاسايتىن ادامعا سۋرەتكەر-تۇلعا دەپ قارامايىنشا, بۇل احۋال تۇزەلمەيدى. ول ورتالىقتا كوبىنەسە ءورىستىلدى ماماندار جۇمىس ىستەگەن سوڭ دا, ۇلتتىق دۇنيەنىڭ بايىبىنا بارا بەرمەيدى.
– سوندا ۇلتتىق كينونى قولداۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ءبىر پايداسى قارجى ءبولىپ وتىرعانى عانا ما؟
– ونىڭ ءبىر پايداسى, قازىر كەز كەلگەن جەكە پروداكشندەر ءوزىنىڭ شىعارماسىن ۇسىنا الادى. ال بۇرىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قارجىسى «قازاقفيلمگە» تۇسكەن سوڭ, ولار كىمگە بەرەمىن دەسە دە وزدەرى بىلەتىن, ياعني وعان جەكە ستۋديالار قاتىسا المايتىن. مۇندا ءبارى ءوز جۇمىسىن ۇسىنا الاتىندىقتان, باسەكە جوعارى. بىراق سول كوپتىڭ اراسىنان اسىلدى تاۋىپ, وتكىزۋ جاعى قيىن بولىپ تۇر.
– كەيىنگى جىلدارى تاريحي تۇلعالار ومىرىنە ارنالعان تەلەسەريالدار كوپ ءتۇسىرىلدى: «جاڭگىر حان. ساراي سىرى», «احمەت. ۇلت ۇستازى», «دومالاق انا», «تاشەنوۆ. تايتالاس», «قانىش. قازىنا», «مۇقاعالي. بۇل عاسىردان ەمەسپىن», «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!» ياعني تاريحي كينولاردى تەلەارنالار تۇسىرەتىن ءۇردىس بەلەڭ الدى. زەرتتەپ قاراساق, كينوفيلم مەن تەلەفيلمنىڭ كوركەمدىك جاعىنان دا, ساپالىق تۇرعىسىنان دا ايىرماشىلىعى كوپ, ەكەۋى ەكى ءتۇرلى تۋىندى. تەلەۆيزيالىق فورماتقا لايىقتالعان كەز كەلگەن كينو تەك سول شەڭبەرگە سىيادى. سول دەڭگەيدە تۇسىرىلەدى. ال بۇل ساپاداعى فيلمدەردى كوركەم تۋىندىعا جاتا ما؟
– ارينە, كوركەم تۋىندى. ەستۋىمشە, تاريحي سەريالدارعا قارجى وتە از بولىنەدى. ال بۇرناعى زاماندى تىرىلتۋگە كەرەكتى وبرازداردى جاساۋعا قاجەت دۇنيەلەردى جاڭعىرتۋعا بۇل اقشا جەتپەيدى. سوندىقتان تاريحي ءفيلمنىڭ بار قاجەتىن وتەيتىن قارجى بولماسا, بۇل تاقىرىپقا بارماعان دۇرىس. كەيىنگى ۋاقىتتا تاريحي تەلەسەريالداردىڭ نەگە وقتىن-وقتىن ءتۇسىرىلىپ جاتقانىن ءوزىم دە تۇسىنبەي ءجۇرمىن. تاريحي فيلم, ەڭ الدىمەن, تاريحي وبراز جاساۋ, ول – ءبىزدىڭ جاۋھارلارىمىز, كەسەك-كەسەك تۇلعالار, قايراتكەرلەر. ولار اركىم تاقىمىنا سالىپ, ياكي قولىنا ۇستاپ كەتە بەرەتىن جەڭىل دۇنيە ەمەس. ءسىز ايتقان تاريحي سەريالداردىڭ ءبارى (بايوپيك) بيوگرافيالىق فيلمدەر. وعان ەڭ ءبىرىنشى قويىلاتىن تالاپ – پورترەتتىك ۇقساستىق. ءبىر جىلدارى انگليادا چاپلينيادا دەگەن ونەردەن جارىس وتكەن. ياعني چارلي ءچاپليننىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن, ميميكالارىن سالۋ. سول بايقاۋعا ءچاپليننىڭ ءوزى قاتىسىپ, ءتورتىنشى ورىن الىپتى-مىس. سوندا تالانتتى بىرەۋ تۇلعانىڭ وزىنەن اسىرىپ ورىنداعان بولىپ تۇر عوي. ال ءبىزدىڭ سەريالداردا كەرىسىنشە – تۇلعانىڭ كەسكىن-كەلبەتى بولسىن, مىنەزى, ادەتى, ارەكەتى بولسىن, اسىپ كەتكەنى قايدا, جاقىندامايدى. بۇل وتە قاۋىپتى. بىرىنشىدەن, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنان تۇلعانىڭ شىن بەينەسىن ءوشىرىپ جىبەرەدى. قازىر جاستاردىڭ كوبى كىتاپ وقىمايدى, ۆيزۋالدى ونەر العا شىققاننان كەيىن تۇلعالارىمىز تۋرالى دۇنيەلەردى ەكراننان الا قويادى. ءسويتىپ, قايراتكەردىڭ شىن بەينەسى كومەسكىلەنىپ, ءسۇرتىلىپ كەتەدى. سوندىقتان دا ەگەر رەجيسسەردىڭ قولىنان كەلمەسە, شىعارماشىلىق الەۋەتى جەتپەسە, تاريحي فيلمگە بارۋدىڭ قاجەتى جوق. ودان بولەك قازىر تەلەۆيزيالىق فورماتتاعى تۋىندىلاردى كينو دەپ ۇعا بەرەتىن بولدى. سەريال مەن كينونىڭ اراجىگىن ەشكىم اجىراتپايدى, ءبارى كينو. احمەت, قانىش, مىرجاقىپ تۋرالى كينو دەپ, ودان سول تۇلعالاردىڭ بەينەسىن ىزدەيدى. ال ولاردى شىن مانىندە سومداپ بەرۋگە حال-قادەرىمىز ازىرگە جەتپەي جاتىر.
– كينو, ەڭ الدىمەن ونەر. ونەرگە ونەر تۇرعىسىنان قاراعاندا, ول ارقاشان بيىك ءھام تازا. سودان بولار, كوركەم فيلمگە قويىلار تالاپ تا جوعارى, جۇمسالار قۋات تا, ەڭبەك تە, ۋاقىت تا, قارجى دا وراسان. دەسەك تە قازىر ەستەتيكالىق ءلاززات الاتىن ساپالى فيلمدەردىڭ تۇسىرىلمەي جاتقانىنا قانداي فاكتورلار اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ ناۋقانشىلدىق, ۋاقىت, قاراجات, تالعام, ءبىلىم, شەبەرلىك؟
–ەڭ الدىمەن, ساپالى دۇنيە دەگەنىمىز نە؟ ەگەر كوركەمدىگى جوعارى فيلمدەردى ايتساق, ونداي كارتينالار ءتۇسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, ءادىلحان ەرجانوۆ, ەمير بايعازين, فارحات شاريپوۆ جاقسى فيلمدەر جاساپ ءجۇر. قازىر ساپالى كينولاردان گورى, ۇلتتىق دۇنيەلەر ءتۇسىرىلىپ جاتىر ما دەگەن سۇراق باسىم. مەن ءۇشىن ساپالى فيلم – ۇلتتىق فيلم. ەگەر ءبىز ونىڭ كوركەمدىك جاعىنا عانا ءۇڭىلىپ, ۇلتتىق تابيعاتى سىرت قالاتىن بولسا, بۇنىڭ سوڭى تراگەدياعا اكەلىپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن. وسى ورايدا كينوورتالىقتىڭ, ونداعى ساراپشىلىق كەڭەستىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا, ۇلتتىق ءفيلمدى ۇلتتىق باعىتتا تۇسىرە الاتىن, ۇلتتى تۇسىنە الاتىن, ادەبيەتتەن تولىق حابارى بار ادام عانا كينو تۇسىرۋگە جىبەرىلۋى كەرەك. نەمەسە سونداي ازاماتتارعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. ماسەلەن, بىلتىر جاس رەجيسسەر بەكزات سمادياردىڭ جاقسى كارتيناسى ۇسىنىلدى. «اقجەلەڭ». ءفيلمنىڭ وسى اتاۋىنا بولا كەڭەستەن وتكىزۋگە بولادى. بىراق بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى وتە العان جوق. سوعان قاتتى جۇرەگىم اۋىردى. جاڭا ايتقانىمداي, قازىرگى ۇرپاقتىڭ ۇلتتىڭ تاريحىن كىتاپ ارقىلى ەمەس, ەكرانعا ءۇڭىلىپ تانيتىنىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. سول ءۇشىن دە ەكرانىمىز ۇلتتىق قالىپقا ءتۇسۋى كەرەك. كورسەتىپ جاتقان رۋحاني دۇنيەلەر ۇلتتىق بوياۋمەن قانىقپاسا, دۇبارالىق وسىدان شىعادى. كەيدە جاپ-جاقسى فيلمدەردى قاراپ وتىرىپ تاڭعالامىن. ايدالادا ءبىر ءۇي تۇرادى, جانىندا جىلقىلار, سونىڭ جانىنا «جايلاۋ» دەپ جازىلادى. ياعني يەن دالادا مال باعىپ وتىرسا, ول جايلاۋ ەكەن. مىنە, ماسقارا. اينالايىندار-اۋ, ەگەر ول جەردە قىستاپ شىعاتىن شاتىرلى ءۇي تۇرسا, جايلاۋ ەمەس, ول – قىستاۋ. ال الگىنى كورگەن جاستار شاتاسىپ, ءدۇبارالانا تۇسپەي مە. ءوز قولىمىزدان وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ۇلتتىق تۇسىنىكتى تەرىس ەنگىزىپ وتىرمىز. ءدال سول فيلمدە «جىلقىلاردى ورىسكە قوسىپ كەلەيىن» دەيدى ءبىر كەيىپكەر. ويباي-اي, «ورىسكە قوسپايدى, ايدايدى» دەپ ايقاي سالعىڭ كەلەدى. ەگەر سيىر بولسا, تابىنعا قوسۋعا بولادى. قايسىبىرىن ايتاسىڭ, قاپتاعان قاتە. وتكەندە كينوتەاتردان جاس رەجيسسەر ايسۇلتان سەيىتوۆتىڭ «قاش» دەگەن ءفيلمىن كوردىم. وندا دا كينونىڭ ءتىلى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ قۇنارلى ءتىلى ەمەس, قازىرگى ءوزىمىزدىڭ سۇيىق ءتىل. قازاقتىڭ اشارشىلىق اتتى قاسىرەتتى دە قاسيەتتى تاقىرىبى حورروردىڭ قولتىعىندا كەتكەن... مەن ءۇشىن ساپالى كوركەم ءفيلمنىڭ بار-جوعى ۋايىم ەمەس, ۇلتتىق دۇنيەلەردىڭ بار-جوعى ۋايىم. ۇلت جويىلسا, ءبىز كىم ءۇشىن جۇمىس ىستەيمىز...
– كينونىڭ باستى ماقساتى نە – ادامدارعا مورال وقۋ ما, جاقسىلىققا ۇيرەتۋ مە, الدە جاي عانا ءومىردىڭ ءوزىن كورسەتۋ مە؟
– كينونىڭ جالعىز ماقساتى – ىزگىلىككە قىزمەت ەتۋ.
– اۆتورلىق كينو تەك ءبىر ادامنىڭ كوزقاراسىنا, ۇستانىمىنا قۇرىلا ما؟ جالپى, قازىرگى قوعام وسى جانردىڭ تابيعاتىن ءتۇسىندى مە؟
– نەگىزى, اۆتورلىق فيلمدەردىڭ باعاسىن كوبىنەسە ماماندار بەرەدى. ونەر – اۆانگاردتىق دۇنيە. ول ارقاشان حالىقتىڭ الدىندا جۇرەدى. قازىر كينوتەاترلاردا ۇسىنىلىپ جاتقان كومەديالىق تۋىندىلار كورەرمەننىڭ سوڭىندا ءجۇر. ياعني حالىققا نە ۇنايدى, سونى دايىنداپ بەرەتىن فيلمدەر. ال اۆتورلىق فيلمدەر كورەرمەننىڭ الدىندا جۇرەدى. ولاردى كورىپ وتىرىپ, ىزگىلىككە, كوركەمدىككە, ادام جانىن زەردەلەۋگە ۇمتىلادى. ياعني وسەدى. اۆتورلىق ءفيلمنىڭ يدەياسىنا جەتۋگە تىرىسادى. سول سەبەپتى اۆتورلىق فيلمدەردىڭ ءبارىن جاپپاي ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. ول, ءتىپتى, جەتكىزبەيدى, ادامزات دامىعان سايىن ىلگەرى كەتەدى. بىراق اۆتورلىق فيلمدەردىڭ كوپ كورىلمەۋىنە كومەديالىق تۋىندىلاردىڭ سوڭىنان كەتكەن كورەرمەننىڭ تالعامى دا سەبەپ. سوندىقتان اۆتورلىق فيلمدەرگە قوعامنىڭ بەت بۇرۋى ونشا كورىنبەي تۇر. بىراق مىنا «تالاق» – اۆتورلىق فيلم, دەسەك تە حالىقتى ەلىتە الادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– وزىڭىزگە ءتاۋىر كورىنگەن, بىراق تاسادا قالعان, باعاسىن الماعان ءفيلمىڭىز بار ما؟
– سوڭعى رەت مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا 2011 جىلى «كىشكەنتاي» دەگەن فيلم ءتۇسىردىم. ودان كەيىن ماعان فيلم بەرىلگەن جوق. بىراق كينوسىز ءبارىبىر ءومىر سۇرە المايسىڭ. ءوزىم قاراجات تاۋىپ, 2015 جىلى «ساعىنتايدىڭ ءبىرىنشى ايەلى» دەگەن الەۋمەتتىك فيلم ءتۇسىردىم. ساپاسى وتە تومەن, جالعىز ءوزىم فوتواپپاراتقا تۇسىرگەن دۇنيە عوي. ال 2018 جىلى ء«بىزدىڭ ءۇي» دەگەن كينو ءتۇسىردىم. ول ەلدەگى ساياسي احۋالدىڭ شيەلەنىسكەن تۇسى بولاتىن. بۇل دا الەۋمەتتىك فيلم, بىراق باعىتى – كاريكاتۋرالىق سارىن. بۇعان دەيىن تەك رەاليستىك باعىتتاعى فيلمدەر جاساسام, مۇندا كاريكاتۋرالىق ادىستەرگە باردىم. وسى ء«بىزدىڭ ۇيگە» جانىم قاتتى اشيدى. ويتكەنى قانشاما ۋاقىتتاعى ىشىمدە جينالعان تىرەسكەن ويلار شامىرقانىپ, ىشكى جان دۇنيەمدەگى بۇلقىنىس, اشۋ, باسقا دا كوركەمدىك مۇمكىندىكتەرىم لىقسىپ كەلىپ اقتارىلعان فيلم سەكىلدى كورىنەدى. بىراق بۇنىڭ دا ساپاسى ناشار, بەس-اق ءجۇز مىڭ تەڭگەگە ءتۇسىردىم. بۇل تۋرالى ەشكىم ەستىگەن جوق, ۇمىت قالدى. ءالى دە بولسا وسى كينو حالىققا جەتسە ەكەن دەپ ويلايمىن. فيلمدە كاريكاتۋرالىق ەلەمەنتتەرمەن قوسا ساياسي تاقىرىپ قوزعالعاندىقتان, ءدال سول كەزەڭدە الەۋمەتتىك جەلىگە جۇكتەمەدىم, قوعام دايىن ەمەس ەدى. بىراق بۇنى قايتا ءتۇسىرۋىم قاجەت دەپ, قازىر تۇنشىقتىرىپ ۇستاپ وتىرمىن. ونداعى سيۋجەت, شيەلەنىس, كوركەمدىك يدەيالار, كوركەمدىك ادىستەرىم وزىمە قىمبات, كومىلىپ قالماۋى كەرەك. ءبىر قىزىق ايتايىن, ء«بىزدىڭ ءۇي» يتاليادا ەكىنشى دەڭگەيدەگى ءبىر فەستيۆالعا قاتىستى. سوندا قازىلار مىنا ءفيلمنىڭ دىبىسى نەگە ناشار, ۇيىمداستىرۋشىلار دىبىسىن دۇرىس قويماعان با دەپ ويلاپتى. ال پۋلتتە وتىرعاندار ماتەريال وسىلاي كەلگەن دەيدى. اقشا جەتپەسە دە كينوعا دەگەن قۇمارلىقتىڭ شىداتپاۋىنان كەيدە وسىنداي از قارجىعا شىعارمالار ءتۇسىرىپ, ءبىر جەڭىلدەپ قالاتىن كەزدەرىم بولعان.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. «تالاقتى» اسىعا كۇتەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»