«مارالدى» اۋدان اتىنا لايىق

پاۆلودار – وبلىس ورتالىعىنىڭ ءدال ىرگەسىندە ورىن تەپكەن اۋدان. بيىل قۇرىلعانىنا 95 جىل تولادى. سۋارمالى جەرلەرىنىڭ مولدىعىمەن, كۇزدە تۇتاس ايماقتىڭ حالقىن اسىراۋعا جەتەتىندەي استا-توك كارتوپ بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن بەرەكەلى ءوڭىر. كەيىنگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى بەلسەندى ازاماتتار مەن ولكەتانۋشى­لار اۋدان­نىڭ اتاۋىن وزگەرتۋگە قاتىستى ۇسى­نىس­تارىن ءجيى بىلدىرە باستادى. ستا­تيس­تي­كا­لىق دەرەكتەر مۇندا كەيىنگى جىلدارى قازاقتىڭ ۇلەسى ارتقانىن دالەلدەپ وتىر. وزگە ۇلتتىڭ كوڭىلىنە قاراپ, قابا­عىن باعاتىن زامان الدەقاشان وتكەن. قوعام وكىلدەرى ءوز ۇسىنىستارىن اۋدان باس­­­شىسىنا جەتكىزىپ, كوپشىلىكتىڭ قول­داۋى­­­مەن پاۆلودارعا تاريحي اتاۋىن قاي­­­ت­ارۋ­­دى بيىك ماقسات ەتىپ ۇس­­تاپ وتىر. نەگىزى پاۆلودار اۋدانى­نىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى ماسە­لە­نى ال­عاش­قى­­لار­­دىڭ بولىپ قوزعاعان وسى ءوڭىر­دىڭ بەل­­سەندى ازاماتى, قازىرگى ۋاقىت­تا اۋدان­­­دىق قو­عامدىق كەڭەستىڭ جانە جەر­گى­لىكتى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعا­سى باقىت­بەك بات­كەەۆ ەدى. ول وسى­دان 5 جىل بۇرىن سول كەز­دەگى اۋدان اكىمى ا.با­بەن­­كوعا رەسمي حات جول­­داپ, ۇسى­نى­سىن ناق­تى دەرەك­تەر­گە سۇيە­نە وتىرىپ جەت­كىز­گەن-تۇعىن. الاي­دا مەم­لەكەتتىك ورگان­دار­داعى جاۋاپ­تى ازاماتتاردىڭ وزگە مە­­كە­­مە­لەرگە اۋىسىپ كەتۋىنە وراي, بۇل ءىس اياق­­­سىز قال­دى. ەندى, مىنە, اۋداننىڭ 95 جىل­­د­ىق مە­رەي­تويى قارساڭىندا تاريحي تۇرعى­­دان جا­ڭارۋدىڭ وڭتايلى ءساتى كەلىپ تۇرعانداي.

– پاۆلودار اۋدانىنىڭ اتاۋىن وزگەر­­تۋگە تولىق نەگىز بار. ءوزىڭىز ويلاپ قا­­را­­ڭىزشى, وڭىردە پاۆلودار وبلىسى, پاۆ­­لودار قالاسى, پاۆلودار اۋدانى, پا­ۆ­­لودار اۋىلى دەگەن اتاۋلار بار. بۇ­لار يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرۋمەن قاتار, ءبىر اكىمشىلىك اۋماقتا ورنا­لاس­قان. اۋدانداعى حالىقتىڭ دەنىن ءوزىمىزدىڭ قازاقتار قۇراپ وتىر. كەزىندە مۇزاعاڭ جىرلاعان «مارالدى» كولىنىڭ جارتىسى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ ەنشىسىندە. ءارى ول اۋماق بۇرىن مارالدى وكرۋگى اتالىپ, بەرتىن شاقات وكرۋگى قۇرامىنا ەنگەن. بىراق مارالدى اۋىلى ساقتالىپ قالدى. ول كەزىندە مارالدى بولىسىنىڭ ورتالىعى بولعانىن تاريحي دەرەكتەر راستايدى. 1870 جىلى ولكەدە مارالدى بولىسى قۇرىلعاندا ونىڭ 60 پايىزى قازىرگى ءبىزدىڭ اۋداننىڭ اۋماعىندا ورنالاسىپتى. بۇل مالىمەتتەر 1893-1897 جىلدارى وسى ولكەنى زەرتتەگەن ف.ششەربينا باستاعان ەكسپەديتسيا قۇ­جات­تارىنان جانە سول كەزدەگى كارتالار­دان الىنعان. الگىندەي دەرەكتەرگە سۇيە­نە وتىرىپ, تاريحشى, ولكەتانۋشى, اقسا­قا­لدارمەن اقىلداسا كەلە, وسىنداي ۇسى­نىس جاسادىم. جەر-سۋ اتاۋلارىن جاقسى بىلەتىن ولكەتانۋشىلار حابزات باۋ­جانوۆ پەن داۋرەن اياشينوۆ بۇل ۇسى­نىس­تى تولىق قولدايتىندارىن ايتىپ, ماقۇلدادى. ۇسىنىسىمىزدى اۋدان باسشىسى ن.دىچكو دا جىلى قابىلدايدى دەگەن ويدامىن, – دەيدى ب.باتكەەۆ.

پاۆلودار اۋدانىندا تاريحى 150-200 جىلدان ارى كەتەتىن اۋىلدار بار. زاريا, يامىشەۆ سەكىلدى كەڭشارلار تىڭ يگەرۋ جىلدارىنان كەيىن قۇرىلعانىمەن, ول جەرلەردە وعان دەيىن دە ەل قونىستانعان. مىسال ءۇشىن زاريا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ جەرتۇمسىق ەلدى مەكەنى بىلتىر 175 جىل­دىعىن اتاپ ءوتتى. 1955 جىلى عى­لىم اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگتەرى اۋماقتا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, پودس­تەپكا مەن دولگوە اۋىلدارىنىڭ اراسىنداعى ەسكى قورىمنان ساق داۋىرىنە تيەسىلى باتىردىڭ مۇردەسىن تاپقان. ارحەولوگتەردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, باتىردىڭ ساۋىت-سايمانى, كيىم-كەشەگى جانە ەر-تۇرماندارىنان زەرگەرلىك ونەردىڭ سول كەزدىڭ وزىندە جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن بايقاۋعا بولادى. كونەكوز قاريالار بۇل ايماق كەزىندە زەرگەر ەلى اتالعانىن دا ايتادى. ودان بولەك 250 جىلدىق تاريحى بار قاراتوعايدا ەرتەرەكتە 200 ۇيدەن تۇراتىن اۋىل جانە 200 بالا وقيتىن مەدرەسە بولعان. ال ولگينكا اۋىلىنىڭ تاريحي اتاۋى باسقۇدىق.

ولكەتانۋشى داۋرەن اياشينوۆكە حابارلاسقانىمىزدا, ول ءحىح عاسىردا بۇل ولكەگە سامەك رۋلارىنىڭ ءجيى قونىستانا باستاۋىمەن 1820 جىلى باسەنتيىن-سامەك بولىسى قۇرىلعانىن جەتكىزدى. ال ارادا 50 جىل وتكەندە ول مارالدى بولىسى دەپ اتالادى. كەيىنىرەك باسەنتيىننىڭ ءبىراز اۋىلدارى مەن قىپشاقتىڭ قوسايدار بولىسى باسىن قۇراپ, ۇرىق بولىسى قۇرىلادى. باسقۇدىق بولىسى دا 1898 جىلعا دەيىن مارالدى بولىسىنىڭ قۇرامىندا بولعانى ءمالىم. قازىرگى كەڭەس, زاريا, كەمەڭگەر, شاقات, ەفرەموۆكا, ولگينكا اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ جەرلەرى مارالدى قۇرامىندا بولىپتى. ول ارحيۆتەن الىنعان, 1893 جىلى جاسالعان كارتادا كورسەتىلگەن. سوندىقتان تاريحي دەرەكتەر مەن جەر اتاۋلارى بۇل ۇسىنىستىڭ تولىق نەگىزدى ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر.

ايتىسكەر اقىن, ولكەتانۋشى بەيبىت بوجەن دە بۇل ۇسىنىس جەردە قالماۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «ادەمى دە كوڭىلگە قونىمدى اتاۋ. مارالدى بۇرىنعى سامەك-باسەنتيىن بولىسى, كەيىن مارالدى بولىسى اتالدى. بۇل جەردى ەجەلدەن قازاقتار جايلاعان. كەيىن قاراشەكپەندىلەر, پەرەسەلەندەر كەلگەن. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سالماعى باسقان سوڭ, تاريحي اتاۋلار دا ۇمىتىلعان. ەندى ول اتاۋلار قايتارىلۋى كەرەك», دەيدى ول.

مارالدى اۋىلىنا كەزىندە ديرەكتور بولعان, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تولەگەن يماناليەۆ اقساقال مەن مارالدى اۋىلىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى قازي شەگەباەۆ تا بۇل ۇسىنىستى تولىق قولداپ وتىر. ەل-جۇرت ءۇشىن تۇتاس اۋداننىڭ مارالدى اتالۋى ۇلكەن مار­تەبە عانا ەمەس, ۇرپاعىمىز ءۇشىن ۇلگى-ونەگە دەپ سانايدى. ءوڭىردىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا بۇل ورەلى باستاما وڭىمەن جۇزەگە اسىپ كەتسە, حالىق ءۇشىن زور قۋانىش بولاتىنىن جەتكىزدى.

وسىلايشا, جەرگىلىكتى جۇرت پەن قو­عام وكىلدەرى تاريحي جانە مادەني-رۋ­حا­ني تۇر­عىدان مارالدى اتاۋى ابدەن لايىق­­تى دە­گەن تۇيىنگە كەلىپ وتىر. پاۆ­لو­دار – يدەو­لوگيالىق تۇرعىدان ەسكىر­گەن, وتار­­لىق جۇيەنى ەسكە سالاتىن اتاۋ, جەر-سۋ اتاۋ­­لارىن اۋىستىرۋ اۋەلگى كەزەك­تە مەم­لە­­كەتتىك ساياسات, ۇلتتىق يدەولو­گيا اياسىن­دا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى كوپشىلىك.

پاۆلودار وبلىسى,

پاۆلودار اۋدانى