تۇسىنسەم بۇيىرماسىن, وسكار ۋايلد جانىما نەگە سونشا جاقىن؟ نەگە سونشا الىس؟ «باقىتتى حانزادا» اڭگىمەسى الەمدە ەڭ كوپ وقىلاتىن شىعارمالاردىڭ ساپىنا ەنەدى. تەرىدە الدەبىر جاندىك جىبىرلاعان سىندى شورشىتار, توبە قۇيقاڭدى شىمىرلاتار مەيىرىمدى حانزادانىڭ ءاربىر جاراتىلىس يەسىنە جانى اشۋى, جاقسى كورۋى, الابوتەن سەزىمى باسقالارعا ۇقسامايدى.
باقىتتىڭ ءمانى, ءومىر سۋىنىڭ ءمانى ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋدا, جاقسى كوزقاراس قالىپتاستىرىپ, دەمەۋ بەرۋدە ەكەنىن تۇسىندىرگەن حانزادانىڭ جان تولقىنىسى كىسىنى ءارى-ءسارى ەتەدى. ال تامىرى كونە گرەك ميفولوگياسىندا جاتقان «نارتسيسس تۋرالى اڭىزدىڭ جالعاسىنا» قاراڭىز. سونداعى بۇلاقتىڭ ءسوزى دەپ ۇعىڭىز: «مەن ءنارتسيستىڭ سونشالىق سۇلۋ ەكەنىن جەتە اڭعارا الماسام دا ول ءۇشىن جىلاپ وتىرمىن. جىلايتىنىم, جاعامدا ءبۇر جارىپ, سۋىما ەڭكەيگەن كەزىندە, جانارىنىڭ تۇبىنەن سۇلۋلىعىمنىڭ ۇشقىنى كورىنەر ەدى…»
وسكار ۋايلد دەگەندە ەسكە تۇسەتىنى – تالعامپازدىق, قوردالانعان ءبىلىم شوعىرى. ءبىلىمى مول ادام عانا الىستى قيالداي الماق, جاقىننان الىستى كورمەك. «دوريان گرەيدىڭ پورترەتى» شىعارماسىندا جازۋشىنىڭ جان تەبىرەنىسى, قيقارلىعى, ۋاقىتقا ۇكىم ايتا ءبىلۋى كورىنىس تاپقان. «مەن سۇلۋلىقتى ساناعا باعىندىرىلعان كۇيدەن ادا ەتكىم كەلەدى», دەيدى شىعارمادا. شىنىندا, كوپ دۇنيە ساناعا سىڭگەن ءپىشىم ارقىلى عانا جۇزەگە اساتىنى بەلگىلى. ادامزات بالاسى العاشقى ءىرى قالا دەپ تاپقان مەسوپوتاميا قالاسىن باسقاشا اتاۋعا بولار ەدى. بىراق الدەبىر كىسىنىڭ شەشىمىمەن سولاي اتالدى. سولاي بولىپ قالدى دا. ياعني كوپ قۇندىلىق ادام قولىمەن جاسالادى.
«قانداي قايعىلى بولسا دا ۇلىلىقتىڭ عۇمىرى سۇلۋلىقتان الدەقايدا ۇزاق». ءبىر جاعىنان بۇل سويلەمدى تەرىستەۋگە دە بولادى. سۇلۋلىق دەگەن نە؟ ول – تابيعات, شەبەر جاراتىلىس, كوركەم جان, ءتاڭىردىڭ ءسۇيىپ جاراتقان دۇنيەنىڭ ءبارى… ال مۇنى ۇلىلىق دەمەۋ مۇمكىن ەمەس.
وسى تۇستا وقيعا جەلىسى شيەلەنىسە تۇسەدى.
«– سىزگە پورترەت ۇناماي قالدى ما؟ – دەدى اقىرى حوللۋورد, دورياننىڭ تۇسىنىكسىز ۇنسىزدىگىن كوڭىلىنە الىپ.
– ارينە ۇنايدى, – دەپ جاۋاپ بەردى ول ءۇشىن لورد گەنري».
دوريان پورترەتتەن نەگە شوشيدى؟ قىزىق.
كەيدە شىعارماداعى كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگيالىق كۇيلەرى كۇلكى شاقىرادى. كەيدە اجىرعى ءتىلدى وسكار مىرزا ادامنىڭ ساناسىنا كەلمەيتىن ءارتۇرلى ۇعىمداردى باستىرمالاتا جونەلەدى.
«ايەلدەر ەشقاشان ءمىنسىز بولمايدى. ولار – ءومىردىڭ اشەكەيى. سونداي-اق الەمگە ايتۋعا تۇرارلىق ەشتەڭەسى بولماسا دا, سويلەۋدى ەشقاشان قويمايتىن تىرشىلىك يەلەرى, ءارى مۇنى وتە ادەمى جاساي بىلەتىندەر عانا». باتىس فيلوسوفياسىنىڭ ايەلدەرگە دەگەن قاساڭ كوزقاراسى, مەنىڭشە, دىننەن تۋعان. ءىنجىل اڭىزدارى بويىنشا, ادام اتانىڭ جۇماقتان قۋىلۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر – حاۋا انا. سوندىقتان دا بولار, ەۋروپا ەلدەرىندە ايەلدەر تۋرالى پىكىرلەر كوبىنە كەرەعارلىق تۋدىرادى. مۇنى شوپەنگاۋەر, جان جاك رۋسسو, ۆولتەر فيلوسوفياسىنان كەزىكتىرۋگە بولادى.
جازۋشىنىڭ پروزاسىمەن قاتار ولەڭدەرى دە ءبىر توبە. كوبىنە وكۋلتتىق كوزقاراستارعا قۇرىلعان جىرلار. عاجايىپتار ارالىندا ساياحاتتاپ جۇرگەندەي سەزىم كەشەسىز. «دوريان گرەيدىڭ پورترەتىندە» اقىندار جايلى كوپتەگەن سونى پىكىرلەر كەزىكتىرۋگە بولادى. « ۇلى اقىن, شىن مانىندەگى ۇلى اقىن, تىرشىلىكتىڭ تامىرىن سەزىنۋگە قۇشتار. ال ەكىنشى سورتتاعى اقىندار ءومىردىڭ تاماشا بىلگىرى بولىپ شىعادى. ولەڭدەرى نەعۇرلىم ءالسىز بولسا, مانەرلەرى مەن سىرت كەلبەتى سونداي ءمىنسىز. ەگەر ناشار سونەتتەرى جارىققا شىققان اقىنداردى وقىساڭىز, كەلبەتىن كورمەسەڭىز دە, ومىردە كوزتارتارلىق سۇلۋ ەكەنىنە سەنە بەرىڭىز. ولار سونەتتەرىنە ەنگىزە الماعان پوەزيانى ومىرلەرىنە ەنگىزەدى. ال ۇلى اقىندار ومىردە جۇزەگە اسىرۋعا باتىلى جەتە بەرمەيتىن پوەزيانى قاعاز بەتىنە توگەدى».
دوريان گرەيدىڭ پورترەتى – شىن مانىندە, كەيىپكەر دورياننىڭ جانى. ال ءوزى – ءتانىن ءاربىر قىزىققا قارىعان تاكاپپار پەندە. قانشا بەي-بەرەكەت ىسكە ۇرىنسا دا, ءتانى ءوز كوركەمدىگىن ساقتايدى. ال سۋرەتتەگى جان كەلبەتى اجارسىزدانىپ, سولعان گۇلگە ۇقساپ قالادى. نەگە؟ سەبەبى جان سۇلۋلىعى تاكاپپارلىق پەن جاۋىزدىق بار جەردە ەشقاشان قۇلپىرماق ەمەس. پەندەلىكتىڭ تەرىس جەلىنەن ءتان قۇلاماس, ءتىرى جۇرە بەرەر, بىراق جان سولار. جۇرەككە داق تۇسەر. ماسەلەن, ۇلكەن ادامدارعا قاراعاندا, بالالار سۇيكىمدى, جاسى كىشى ادامدار الدەقايدا كوركەم كورىنەدى. مۇنىڭ سىرى تاندە دە ەمەس, جۇرەكتە. تۇمسا تابيعاتتاي دۇنيەگە كەلگەن دەنە وسە كەلە ولشەۋمەن, تارازىمەن ۇستاماي جۇرەگىن بىلعاماق. جۇرەگى بىلعانعان جاننىڭ جۇزىنەن نۇر كەتپەك, سۇيكىمى ازايماق.
وسكار ۋايلد «دوريان گرەيدىڭ پورترەتى» ارقىلى سايتانعا جۇگىنگەن اقىل جاندى قۇبىجىققا اينالدىرارىن, قۇبىجىق جان كىسىنى وسى ومىردە-اق توزاققا تۇسكەندەي ازاپتايتىنىن جازادى. كوڭىلدەگى وكپە, رەنىش, قىزعانىش, كۇندەستىك سىندى «ۆيرۋستار» جۇرەك تەرەزەسىن توپىراققا تولتىرىپ, دۇنيەنى توپىراق ەتىپ كورسەتەر. جانى قۋراعان ادامنىڭ ءجۇزى گۇلدەپ تۇرماسى انىق. ءبىز «دوريان گرەيلىڭ پورترەتى» ارقىلى نەگىزگى قۇندىلىقتىڭ باعاسىن ايقىنداي تۇسەمىز, قادىرلى وقىرمان.