جايىلىمنىڭ شۇرايلىسىن, جەردىڭ قۋاڭدىسىن كۇلشە بولىسكە سالىپ, ەسەپسىز يەمدەنگەندەرگە بۇقارانىڭ وكپەسى قارا قازانداي. الدىنداعى اقادال مالىنا قوڭ بىتىرەر نۋى مەن سۋى مول ۇلتاراقتاي دا جەر بۇيىرماعان سوڭ تىستەنىپ, تۇرمىس كەشكەن جۇرت وكپەلەمەي قايتسىن ەندى؟ بىراق ەل ىشىندەگى لاتيفۋنديستەردىڭ ء«شوپ قورىعان يت تىرلىگى» پرەزيدەنت تاپسىرماسىنان سوڭ ەندى-ەندى تىيىلىپ كەلەدى. وزىنە, نە وزگەگە كوزى قيماعان يگەرىلمەگەن جەرلەر ەل يگىلىگىنە قايتارىلا باستادى.
اۋىلدىڭ اماناتى
ءدال وسى جەرگە قاتىستى داۋ قاراعاندى وبلىسى نۇرا اۋدانى قۇلانوتپەس اۋىلىندا تۋدى. جايىلىم جايىن ايتىپ شىرىلداعان ءبىر توپ اۋىل تۇرعىنىنان شاعىم ءتۇستى. ول شاعىمدا اۋىل ادامدارى وكرۋگ ىرگەسىندەگى كولەمدى شابىندىقتىڭ سىرتتاعى بىرەۋگە جالعا بەرىلەتىنىنە نارازى. جايىلىم جەتپەي جاتقاندا بوتەننىڭ بۇلاي باسا كوكتەۋى ونداعى بۇقارانىڭ جانىنا باتىپتى. استانادان كەلگەن ايدالاداعى بىرەۋدىڭ جەر الۋىنا قارسىلىق ءبىلدىرىپ, جالما-جان دابىل قاقتى. ەل گازەتى «ەگەمەن» دەپ ءۇمىتىن ارتقان اعايىننىڭ اماناتى مىناداي:
«مال جاياتىن جايىلىم جەر قالمادى. ءدال اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى سۋلى, شابىندىق جەردى استانادان كەلگەن بىرەۋگە جەرگىلىكتى يەسى ساتىپ جاتىر. ەگەر ول بەرىلسە, اۋىل مالىن جاياتىن جەر قالمايدى, سول جەردەن مال سۋاراتىن ەدىك. بۇل سارسەكەي دەگەن جەر, تاعى مونەك دەگەن جەردى دە ساتىپ جاتقان كورىنەدى. كەزىندە مەنشىكتەپ العاندار ونى پايدالانىپ جاتقان جوق».
ءبىز تىكەلەي سويلەسكەن اۋىل ادامدارى دا وسى دەرەكتى راستادى. قايسىبىرى ەسىمىن اتاۋدان قاشقاقتاعانىمەن, اقيقاتى وسى ەكەن.
قۇلانوتپەس اۋىلى قاراعاندىدان 400, استانادان 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. اۋىلدا 356 ادام تىرشىلىك ەتەدى. وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى بوي كوتەرگەن جاڭا اۋىل بولعانىمەن, توقسانىنشى جىلداردىڭ جىلىمىعىندا جۇدەگەن كوپ اۋىلدىڭ ءبىرى.
نەگىزى, قۇلانوتپەس سەلولىق وكرۋگىندە جالپى 144 017 گەكتار جەر بار. اۋىل اكىمى ارداق ابەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ شابىندىعى – 6 094 گەكتار, جايىلىمى – 134 223 گەكتار. ال وسى قۇلانوتپەس سەلولىق وكرۋگىنە قاراستى قۇلانوتپەس, اقتۇبەك, نىعىمان ەلدى مەكەندەرىنىڭ جەر اۋماعى 39828,44 گەكتار شاماسىندا. ەلدى مەكەندە 1 029 ءىرى كارا, 1 700 قوي, 1 584 جىلقى بار.
اۋىل اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مال جايىلىمى جەتكىلىكتى. جەر ەشكىمگە دە بەرىلمەيدى. ەندەشە, اۋىل ادامدارىنىڭ ارىزىنا نە سەبەپ؟ اكىم مىرزا وعان بىلاي دەپ ءۋاج ايتادى.
– حالىق دۇرىس تۇسىنبەگەن. ايتپەسە جەر ەشكىمگە دە بەرىلمەيدى. نۇرا اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستارى ءبولىمى بۇل تۋرالى حاباردار. ءبىر شارۋا قوجالىعىنىڭ 3 مىڭ گەكتار جەرى بار ەدى. سول جەردى ەل ىشىندە سىرتتاعى ءبىر ادامعا ساتادى دەگەن ءسوز شىققانى راس. بۇل – دۇرىس تۇسىنبەۋشىلىك. اۋىلدىڭ قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىمەن جانە اۋىل تۇرعىندارىمەن سويلەستىك. 3 مىڭ گەكتار جەردىڭ يەسى ا.اليەۆ تەحنيكاسى ەسكى بولعان سوڭ, باسقا بىرەۋگە ءشوپ شاۋىپ بەرۋگە ءوتىنىش ايتقان. وعان ءبىز كەلىسكەن جوقپىز. مەن اۋىل اكىمى رەتىندە ءوز تەحنيكاسى جاراماسا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تەحنيكاسىن ۇيىمداستىرىپ, شابۋعا كومەكتەسەمىز دەپ كەلىستىرگەنبىز. اۋىلدا جىلدا سولاي ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز. جەر ەشكىمگە بەرىلمەيدى دە, ساتىلمايدى دا, – دەيدى اۋىل اكىمى.
قوعامدىق كەڭەس ءبىر پاتۋاعا كەلدى
وسى ورايدا اۋىلدىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. كەڭەس مۇشەلەرى «شارۋا قوجالىعى جەرىن ءوزى پايدالانۋى كەرەك, ەگەر يگەرمەسە, اۋىلدىق وكرۋگكە قايتا تاپسىرسىن», دەگەن ءتاستۇيىن پاتۋاعا كەلىپ وتىر.
– قۇلانوتپەس اۋىلدىڭ وكرۋگىنە قاراستى 3 ەلدى مەكەندە 31 شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. قۇلانوتپەس اۋىلىنداعى «اليەۆ ا.ت» فەرمەرلىك قوجالىق باسشىسى ازامات اليەۆ يەلىگىندەگى جەر تەلىمىندەگى شابىندىق جەرلەرىن استانا قالاسى تۇرعىنى م.ايتپاەۆقا ءشوپ شابۋعا بەرۋگە بايلانىستى داۋ تۋىندادى. وسىعان وراي قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ پىكىرى, شەشىمى سۇرالدى, – دەيدى اكىم ا.ابەنوۆ.
اۋىلداعى اعايىن جەردىڭ بىرەۋگە نە ماقساتپەن دە بەرىلۋىنە كەلىسپەيدى. ولار اركىم ءوز يەلىگىندەگى جەرىن يگەرسىن دەسەدى. ايتپەسە كەرى قايتارۋى قاجەت. قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى م.ءجۇنىسوۆ ءار شارۋاشىلىق جەرىن ماقساتىنا ساي قولدانۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى.
– بۇل زاڭدا دا كورسەتىلگەن. قازىر جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر بار. مال باسىن كوبەيتۋگە نەسيە الۋعا, كوپ جىلدىق ءشوپ ەگىپ, مال ازىعىن دايىنداۋعا بولادى, – دەيدى م.ءجۇنىسوۆ.
قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى دە وسى پىكىردە. ياعني اركىم جەرىن ماقساتتى پايدالانۋعا ءتيىس. ولاي ەتپەسە, جەر قورىنا, وكرۋگ يەلىگىنە بەرۋى كەرەك شارۋا قوجالىقتارى.
– بۇل ۇسىنىس ورىندى دەپ بىلەمىز. شارۋاشىلىق اشقان سوڭ ماقساتتى پايدالانۋ كەرەك. ەگەر بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن دۇرىس قولدانباسا, وندا مەملەكەتكە, وكرۋگكە قايتارىلسىن. اۋىل تۇرعىندارىنا شابىندىق قاجەت ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى, – دەيدى كەڭەس مۇشەسى ك.شايكەنوۆ.
سونىمەن, قۇرامى 6 اۋىل ادامىنان جاساقتالعان كەڭەس ءبىراۋىزدان وسىنداي شەشىمگە كەلدى. دەمەك داۋعا تۇسكەن 3 مىڭ گەكتار جەردى يەسى يگەرەدى. بولماسا, ول وكرۋگكە قايتارىلادى. حالىقتىڭ كەلگەن بايلامى. ونىڭ ناتيجەسىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى ەندى.
ال اۋىل اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, اۋىلدىڭ جايىلىمنان كەمدىك كورەر جەرى جوق. بىلتىر اۋىل ماڭىنداعى 9 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر وكرۋگ بالانسىنا 4 جىل 11 ايعا بەرىلىپتى.
قايتارىلعان جەردە قايىر بار
اۋىل ماڭىنىڭ تۋلاق سۇيرەگەندەي تاقىرلىعى تالاي ايتىلىپ, اقىرى كەيىنگى جىلدارى عانا تىڭدار قۇلاق تابىلعانى بەلگىلى. اۋىلداعى مالدىڭ كوڭسىز, اش-ارىقتىعى دا – جەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. ودان قالسا, قۋاڭسىزدىعى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. جەر قاتىناستارى باسقارماسى بۇل باعىتتا حالىقتى جايىلىمدىق جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 300 مىڭ گەكتار اۋماقتا بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى مەموراندۋمدار جاسالعانىن العا تارتادى.
ونىڭ ىشىندە اباي اۋدانىندا – 9 مىڭ گەكتار, بۇقار جىراۋ اۋدانىندا – 9 مىڭ گەكتار, قارقارالى اۋدانىندا – 141 مىڭ گەكتار, نۇرا اۋدانىندا – 111 مىڭ گەكتار, وساكاروۆ اۋدانىندا – 13 مىڭ گەكتار, شەت اۋدانىندا 17 مىڭ گەكتار جەر بار.
بۇعان قوسا 232 مىڭ گەكتار اۋماقتا شالعايداعى جايىلىمدار ۇيىمداستىرىلىپتى. حالىق مال جايۋى ءۇشىن 252 مىڭ گەكتار جەر اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنە ۋاقىتشا وتەۋسىز پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ايتتى باسقارما باسشىسى دارىن بۇلقايىر. جالپى, جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, 2022 جىلى وبلىس بويىنشا مەملەكەت مەنشىگىنە 1 ملن 232 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلعان ەكەن. ونىڭ 16,1 مىڭ گەكتارى – ەگىستىك, 1 ملن 200 مىڭ گەكتارى – جايىلىم. مۇنىڭ 1 مل 71 مىڭ گەكتارى – ەرىكتى نەگىزدە, 29,7 مىڭ گەكتارى سوت شەشىمىمەن كەرى قايتقان.
– وبلىستا 2023 جىلعا ارنالعان پايدالانىلمايتىن جەرلەردى الۋ جوسپارى – 580 مىڭ گەكتار. بۇگىنگى تاڭدا بوس جەرلەردىڭ باسىم بولىگىن جايىلىم الادى. سوندىقتان جايىلىمدى پايدالانۋشىلار «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭنىڭ نورمالارىن مىندەتتى تۇردە ساقتاۋى قاجەت. جايىلىمداردى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى شارتى – مال باسىنىڭ, جايىلىمدىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرىنىڭ بولۋى, – دەيدى د.بۇلقايىر.
وسى ورايدا باسقارما بۇقار جىراۋ اۋدانىندا شالعايداعى جايىلىمداردى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتتى. بۇل جوبا بەلاعاش, كوكپەكتى, توعىزقۇدىق, بايمىرزا, جاڭاتالاپ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە ىسكە اسپاق. جوبانىڭ عاجابى نەدە دەگەنگە كەلسەك, بۇل جوبا اياسىندا مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى قۇرىلىمدار سالىنۋعا ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, ۇڭعىمالار, قۇبىرلى جانە شاحتالىق قۇدىقتار, مال ايداۋ تراسسالارىن, مال توقتايتىن جانە سۋاراتىن الاڭدار. سونىمەن قاتار مالدى ايداپ-ءبولىپ جايۋداعى قاشالار, ۆەتەرينارلىق جۇمىستارعا ارنالعان ورىندار, ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن بەرەتىن قۇرىلىمدار ورناتىلادى.
وساكاروۆ اۋدانىندا 2023 جىلعا وزەرنىي, سارىوزەك جانە قاراعايلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ شالعايداعى جايىلىمدارىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسى دا قۇزىرلى ورىندار جوسپارىندا تۇرسا كەرەك.
نە دەسەك تە, مال باققان ەلدىڭ تۇسىنە جايىلىم ءجيى كىرەدى. ويتكەنى قورالى قوي, ءۇيىر جىلقى, تابىن سيىرىن جاياتىن جەردەن ابدەن زاپى بولعانى وتىرىك ەمەس. ەل تۇرىمتاي تۇسى, بالاپان باسىنا كەتكەن كەزدەگى مىڭداعان گەكتار جەردى ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» قاعيداتىنىڭ سالدارى وسىعان اكەلدى. «مالىن جانىنىڭ, جانىن ارىنىڭ ساداقاسىنا» بالاعان اۋىلداعى اعايىننىڭ جايى بۇل...
قاراعاندى وبلىسى