الەمدى تامساندىرعان «تيتانيك» ءفيلمى دي كاپريوعا وسكار سىيلىعىن اپەرە المادى. ودان كەيىن دە اتاقتى اكتەر بىرنەشە كينوفەستيۆالدە بارماعىن تىستەۋمەن وتىردى. جوق, كەيىن شەگىنگەن جوق, جيىرما جىل الىستى. اقىرى التىن ادامدى «جانى ءسىرى» كينوكارتيناسى ۇستاتتى. شىندىققا قۇرىلعان شىعارما, جانسەبىل جىگىتتى شىرقاۋ بيىككە بىراق الىپ شىقتى.
ونى ايتاسىز, مايتالمان ونەرپاز تالاي جىل تالاسىپ جەتكەن تاڭعاجايىپ مۇسىنشەنى تاماق ىشكەن جەرىندە تاستاپ كەتەدى. كوپ ماراپاتتىڭ ءبىرى رەتىندە قاراپ, شالقىپ شارابىن ىشەدى. ەڭ باستىسى, شىقپاعان بيىگىنە شىقتى, الەمدى مويىنداتتى, ەندى قايتسىن؟ بىزدىڭشە, ول تاعى ءبىر مەجەنى باعىندىردى, ارتىق ەشتەڭەسى جوق. ويلاناتىن-اق, دۇنيە! اڭشى حيۋ گلاستىڭ ءرولىن شەبەرلىكپەن سومداعان دي كاپريو ارمانىنا وسىلاي جەتتى.
مۇناي مەن كومىر الەمدەگى ەڭ قۇندى رەسۋرسقا اينالماي تۇرىپ, ادامزات ءۇشىن اڭنىڭ تەرىسى بايلىقتىڭ باستى الگوريتمى سانالدى. ماسەلەن, ءسىبىر مەن رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنىڭ دامۋى تەرى ءوندىرۋ ىسىمەن بايلانىستى. XVI-XVII عاسىرلاردا ورىستار التىن-كۇمىس كەن ورىندارى بولماعاندىقتان, باسقا ەلدەرمەن ساۋدا جاساۋ ءۇشىن ورمانداعى اڭداردى ۆاليۋتا رەتىندە پايدالاندى. بۇل ءۇردىس حالىقتى شىعىسقا قاراي يتەرمەلەدى. بۇلعىن, تۇلكى تەرىلەرى اسىل زاتقا اينالدى, ونى ءتىپتى «جۇمساق قوقىسقا» بالادى.
ءدال وسىنداي ۇدەرىس اقش-تا دا ءجۇرىپ جاتقان ەدى. سولتۇستىك امەريكا كونتينەنتىنىڭ ورىستەۋىندە ۇندىستەردىڭ ەڭبەگى زور. ەۋروپالىقتار ولاردان تەرى ساتىپ الىپ, وزدەرى وندىرە باستادى. بۇل قازىنا ەسكى الەمگە تۇتاس كەمەلەرمەن ەكسپورتتالدى.
فرانتسۋزدار XVI عاسىردا اڭ تەرىسى ساۋداسىمەن اينالىسا باستادى. قازىرگى كانادا جەرىندەگى گۋدزون شىعاناعى ماڭىندا ساۋدا ورىندارىن قۇرعان نەگىزىندە بريتاندىقتار, بۇل ءىستى XVII عاسىردا گوللاندتار دا ءىلىپ اكەتتى. XIX عاسىرعا قاراي امەريكادا اڭ تەرىسىن وندىرۋمەن جانە ساتۋمەن اينالىساتىن ساۋدا كومپانيالارىنىڭ كەڭ جەلىسى قالىپتاستى. اتالعان كاسىپ ەكونوميكانىڭ تىرەگىنە اينالدى. كاسىبي اڭشىلار سول ءۇشىن سولتۇستىك-باتىستىڭ نۋ ورماندارىنا جۇگىردى. ولاردى حالىق «تاۋلىقتار» دەپ اتادى.
اڭشىلار ساياحات كەزىندە كۇندەلىك جازىپ, كارتا تولتىرىپ, وزەندەر مەن كەزدەسكەن ادامداردىڭ نوبايىن سىزدى. كەيىننەن بۇل جازبالار ورەگون سوقپاعىن قونىستانۋشى كەرۋەندەرگە كومپاس قىزمەتىن اتقارىپ, ال عىلىمي ەكسپەديتسيالارعا جول كورسەتۋشى باعدارشامعا اينالدى. ولار ءتىپتى اقش ارمياسىنا بارلاۋشىلار رەتىندە جالداندى.
1820-1840 جىلدارداعى اڭ تەرىسى ساۋداسىنىڭ گۇلدەنۋ كەزەڭىندە 3 مىڭعا جۋىق ادام ءوزىن «تاۋلىقپىن» دەپ تانىستىرادى. سولاردىڭ ءبىرى – اڭىزعا اينالعان حيۋ گلاسس ەدى. بۇل يرلانديالىق ازامات جاڭالىققا, جاڭا ىزدەنىسكە قۇمار بولدى. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ وق پەن وتتىڭ اراسىنان امان شىقتى. عۇمىردارياسى شىتىرمان جايتتارعا تولى.
ءيا, اشىلماعان ارالدار مەن سىرەسكەن توعايلاردى زەرتتەۋگە اتتانعان ادامداردىڭ دەنى قايتىپ ورالمادى. ءۇندىس جەبەلەرى, ءارتۇرلى اۋرۋ, جىرتقىشتار زەرتتەۋشىلەرگە ەرىك بەرمەدى. بىراق فرونتيردەگى بايلىق پەن تىلسىم فرونتيرمەندەردى, ياكي شەكاراشىلاردى توقتاتپادى.
بۇل ايماقتا تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ جۇمىسى قاۋىپتى ءارى قىزىققا تولى بولدى. گيدتەر, قۇرىلىسشىلار, زەرتتەۋشىلەر ءۇندىس تايپالارىمەن بايلانىس جاسادى. جابايى جەرلەردىڭ يگەرىلۋى وڭاي بولمادى, ءفرونتيردى مەكەندەۋشىلەر اتامەكەنىن ولگەنشە قورعاپ قالۋعا تىرىستى.
گلاسس فرونتيرگە كەلمەس بۇرىن, قاراقشى بولعان دەگەن دەرەكتەر بار. ول قاراقشىلارعا ءوز ەركىمەن قوسىلدى ما, الدە امالسىز قولعا ءتۇستى مە, بۇل جاعى بەلگىسىز. قالاي بولعاندا دا, 2 جىلدان كەيىن, قاراقشىلىق رەيد كەزىندە كەمەدەن قاشۋعا شەشىم قابىلدايدى. ءسويتىپ ول سۋعا سەكىرىپ, مەكسيكا شىعاناعىنىڭ جاعالاۋىنا 4 شاقىرىم ءجۇزىپ كەلدى. ەشقانداي قارۋ-جاراقسىز سولتۇستىككە بەت الادى. اقىرى پاۋني ۇندىستەرىنىڭ قولىنا تۇسەدى.
ايتسە دە ونىڭ جولى بولدى. تايپا كوسەمى بىردەن باۋىرعا باسادى. قاجەتتى زاتتارمەن قامتاماسىز ەتەدى, ءتىپتى پونني قىزدارىنىڭ بىرىنە ۇيلەنەدى. 3 جىل بويى ۇندىستەرمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ, تابيعاتىن, ءتىلىن مەڭگەرەدى. جەرگىلىكتى جۇرتقا ابدەن سىڭىسكەن سوڭ, ءبىر كۇنى پاۋني ەلشىسى رەتىندە امەريكالىق دەلەگاتسيانى قارسى الۋعا بارادى. وتانداستارىن ولەردەي ساعىنعان گلاسس كەلىسسوزدەن كەيىن, ارتقا قايتپايدى.
1822 جىلى ايگىلى كاسىپكەر ۋيليام ەشليدىڭ ەكسپەديتسياسىنا قوسىلىپ, ونىڭ ىسكەر سەرىكتەسى ەندريۋ گەنريمەن, اڭ اۋلاۋ ءۇشىن ميسسۋري وزەنىنىڭ سالالارىن زەرتتەۋدى جوسپارلايدى. قاۋىپتى ساياحاتقا ساقاداي-ساي بولعان سوڭ, توپپەن جورىققا شىعادى. ولاردى الدان اريكارا ۇندىستەرى قارسى الىپ, وتريادتاعى 14 ادام قازا تابادى. ال گلاسس قاتتى جاراقاتتانادى. وترياد باسشىلارى ءارى قاراي جىلجۋعا ۇسىنىس جاساعانىمەن, كوپشىلىگىنىڭ جۇرەگى داۋالامايدى.
كوپ ۇزاماي قوسىمشا كومەك كەلگەننەن كەيىن, ەكى تاراپ بىتىمگە كەلەدى. دەگەنمەن امەريكالىقتار اريكارالىقتارعا سەنبەي, باسقا باعىتتا جۇمىسىن جالعاستىرادى. جانى ءسىرى گلاسس جالتاقتاماي, سوڭىنا دەيىن بارۋعا بەكىنەدى.
وسى ساپاردا ول مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلەدى. لاگەر ماڭىندا بۇعىنى اڭدىپ كەلە جاتىپ, كەنەتتەن ايۋ مەن قونجىعىنا تاپ بولادى. الىپ ايۋ اڭشىنى ەكى بۇكتەپ, ولتىرۋگە شاق قالادى. دەگەنمەن دوستارى سوڭعى مەزەتتە قۇتقارىپ قالادى. ودان بولەك قاۋىپتى جولدار, ساتقىندىق, وزگە دە ۇندىستەردىڭ شابۋىلىنان ەسەن شىققان گلاسقا قاراپ, كورەر جارىعى بار ەكەن دەسەك ارتىق بولماس.
وڭتۇستىك داكوتاداعى حيۋ گلاسقا قويىلعان ارنايى ەسكەرتكىش بار. العاش 1971 جىلى باستى ءرولدى ريچارد حارريس سومداعان «جابايى دالا ادامى» اتتى تاماشا فيلم دە تۇسىرىلگەن. اڭشىنىڭ تاعدىرىنا قاراپ تاڭ قالاسىز. قاۋمالاعان قاتەردىڭ ورتاسىنان امان شىعىپ, ءوز اجالىمەن ومىردەن وزادى. مىنە, ونىڭ بۇل ەرلىگى كينورەجيسسەر الەحاندرو گونسالەس ينيارريتۋدىڭ «ۆىجيۆشيي» فيلمىنە ارقاۋ بولدى. بۇل الەمدى تامساندىرعان وقيعا جەلىسىنە قۇرىلعان شىعارما رەتىندە كينەماتوگرافيا سالاسىنداعى ەڭ ۇلكەن سىيلىقتى قانجىعالادى.