التىن دىڭگەك

«مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ ءبىرىنشى ورنىن  مۇقاشەۆتەر اۋلەتى الدى

ۇشقان ۇيا

اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتكەلى وتىر­عان مۇقاشەۆتەر اۋلەتى جونىن­دەگى شاعىن شەجىرەنى, وسى اۋلەتتىڭ ۇس­تازدىق باستاۋىندا تۇرعان ەشمۇحان مۇقاشەۆتەن تاراتۋدى ءجون كور­دىك. ەشمۇحان مۇقاشەۆ اقكول اۋدا­نىن­داعى ورنەك اۋىلىنىڭ تۋماسى, قا­زاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ءدارىس بەر­­گەن. بەلگىلى جازۋشى جايىق بەك­تۇروۆ ەشمۇحان مۇقاش ۇلىنىڭ ءبىلىم بۇ­لا­عىنان بىرگە سۋسىنداعان, قالام قاي­راتكەرىنىڭ ءىزباسارى, شاكىرتى بولعان. وتباسىنداعى 8 بالانىڭ بەسەۋى اكە جولىن قۋىپ, مۇعالىمدىك ماماندىعىن تاڭداپتى. ۇستاز وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, ءتالىم-تاربيە العاندار بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءبىلىم, عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ارينە, بالاپان وسكەندە قىران بولۋى ءۇشىن, ونى ۇشۋعا ۇيرەتۋشى مۇزبالاق بولۋى شارت. سول بالاپانداردى ۇياسىنان ۇشىرىپ, بويىنا ءبىلىم-ونەگە ءھام تاربيەنى دارىتا بىلگەن ەشمۇحان مۇقاشەۆ تەك ءبىر وتباسىنىڭ ۇرپاعىنا عانا ەمەس, اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى پەداگوگ, تاربيەشىلەر قاۋىمىنا ۇلگى. اڭگىمە كەيىپكەرى ەشمۇحان مۇ­قاشەۆ بىرگە تۋعان باۋىرلارى دا اق­مولا وبلىسىنىڭ مەكتەپتەرىندە ەڭ­بەك ەتىپ, تالاي پەداگوگيكالىق ۇجىم­داردى باسقارعان. ماسەلەن, تۋعان ءىنىسى كەنجەبەك مۇقاشەۆ تە 44 جىل ۇستازدىق ەتكەن. ونىڭ عاليا ەسىمدى قىزى استانا قالاسىنداعى مە­ديتسينالىق ۋنيۆەر­سيتەتتە مۇ­عالىم, ال ءاليا اتتى قىزى ەلوردا­داعى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋني­ۆەر­سيتەتىندە وقىتۋشى.

ەشمۇحان اتانىڭ تۇڭعىشى فاينا مۇقاشەۆا – وبلىسىمىزعا, رەسپۋبليكا كولەمىندە كەڭىنەن بەلگىلى. ول تالاي جىلدار بويى اقمولا وبلىستىق ءبىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولدى. «قازاق كسر اعارتۋ وزاتى», قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى بەلگىسىمەن, «ەڭبەك ارداگەرى», ى.التىنسارين مە­دالدارىن, پرەزيدەنت ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالعان. ونىڭ كىندىگىنەن تاراعان ۇل-قىزى دا ۇستازدار قاتارىندا. قايشان ەشمۇحانقىزى زەينەت جاسىنا كەلگەنشە اقكول اۋدانى, ورنەك ورتا مەكتەبىندە ديرەكتور بولىپ, وسى مەكتەپتى عانا ەمەس, وسى اۋىلدىڭ كوركەيۋىنە مول ەڭبەگىن ءسىڭىردى. تاعى ءبىر قىزى زەيىن ايۋپوۆا-مۇقاشەۆا اياۋلى اناسى مەن ارداقتى اكەسىنىڭ باستاعان جولىن جالعاپ, جولداسى تالعاتبەك ايۋپوۆپەن بىرگە ورنەك ورتا مەكتەبىندە مۇعالىمدىك جۇمىسىن اتقارىپ, وسى مەكتەپتىڭ ۇجىمىن باسقاردى. 2009 جىلى ورنەك ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ەڭبەك ءوتىلى – 37 جىل. ۇلى مۇقاشەۆ داۋلەتحان ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا س.سەيفۋللين اتىنداعى تسەلينوگراد مەملەكەتتىك پەداگو­گيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىردى, ورىس ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەيدى, ەڭبەك ءوتىلى – 30 جىل. تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋشى, ۇستاز ەشمۇحان مۇقاشەۆتىڭ ەكىنشى ۇرپاعىن دا اڭگىمەدەن تىس قالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ومىرلىك جولى اكەدەن بالاعا, بالادان نەمەرەگە مۇرا بولدى. قىزى فاينا ەشمۇحانقىزىنان 1971 جىلى دۇنيەگە كەلگەن جيەنى ساتىبالدينا دينا جاعىپارقىزى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, PhD دوكتورى, دوتسەنت. «بالاپان ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەن دانالار ءسوزى مۇقاشەۆتەر سىندى اتادان-بالاعا جالعاسقان, تامىرىن تەرەڭنەن العان ونەگەلى اۋلەتكە ارنالسا كەرەك.

ءمادينا قاسەنوۆا.

باتىرحانوۆتار اۋلەتى – «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ ەكىنشى ورىن جەڭىمپازى

ماۋەلى بايتەرەكتىڭ بۇتاقتارى

كوكشەتاۋدا ىلعي باسشى قىزمەتتەردە, الدەبىر ابىر-سابىر ۇيىمداستىرۋ شارا­لارى­نىڭ باسى-قاسىندا جالىنداپ جۇرەتىن باتىرحانوۆ دەگەن ازامات جىگىتتەر بار. ولار – وتكەن جىلدارى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ اكى­مى بولعان, قالانىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, رەس­پۋبليكانىڭ قۇرمەتتى قۇرىلىسشىسى, بۇ­گىنگى تاڭدا وبلىستىق ەڭبەك ينسپەكتسياسى باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى مۇناربەك بۇركىت­باي ۇلى باتىرحانوۆ, رەسپۋبليكانىڭ قۇرمەتتى تۋريزم قىزمەتكەرى, پروفەسسور, بۇگىنگى تاڭدا وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى شىناربەك بۇركىتباي ۇلى باتىرحانوۆ, قارجى پوليتسياسىنىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى تەمىربەك بۇركىتباي ۇلى باتىرحانوۆتار. قارى­نداستارى گاۋھار بۇركىتبايقىزى باتىر­حانوۆا بولسا رەسپۋبليكانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى.

ءبىر-بىرىنە تۇرلەرى ۇقساس اعايىندىلاردىڭ العىرلىقتارىنا ريزا كەيىپپەن قاراپ, وسى ۇل-قىزدىڭ ءبىر شاڭىراقتان وربىگەنىنە كوڭىلىڭ تولا وتىرىپ, شىققان ورتاسى كىم ەكەن دەرىڭ انىق. سول مەزەت ءوڭىرى وردەن-مەدالدارعا تولى, توقساندى تولىق وڭگەرسە دە, ەڭسەسىن تىك ۇستاپ, كارى ەمەندەي قاسقايىپ كەلە جاتقان ولاردىڭ اكەلەرىن كورەسىڭ. ول – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, دەربەس زەينەتكەر, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, «كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» بۇركىتباي باتىرحانوۆ اقساقال. ابزال انالارى كۇلناراي تاكەنقىزى. بۇگىنگى قازاق قوعامىندا «شال كوپ تە اقساقال جوق, دۋالى اۋىز قاريا جوق» دەپ كۇڭىرەنگەندەردى قۇلاق شالىپ ءجۇر. ونداي دەرتتىڭ بارى راس. جاسى جەتكەنمەن كەمەلىنە جەتپەي, كەرى كەتكەن زاماننىڭ ىقپالىنان شىعا الماي جۇرگەن بىرەن-ساران ۇلكەندەر بار دا شىعار. بىراق, قۇدايعا شۇكىر ۇلتىمىزدىڭ يناباتى مەن يباسىن, قادىرى مەن قاسيەتىن بويىنا ءسىڭىرىپ قالعان بايتەرەكتەي اسىل اتالارىمىز جەتىپ ارتىلادى.

سونىڭ ءبىرى, مىنە, سالي­ق­الى دا سابىرلى, ءۇرىم-بۇتاعىن جايقالتىپ وسىرگەن, ۇلتى مەن جۇرتىنا ەڭبەك ەتكەن, ون نەمەرەسى مەن جيىرما شوبەرەسىن يىسكەپ وتىرعان بۇركىتباي باتىرحانوۆ اقساقال. ودان ءارى ۇڭىلسەڭىز ءومىردىڭ تالاي قيىندى­عىنان مۇقالماي, تالاي سىناعىنان سۇرىنبەي وتكەن بۇركىتباي اتايدىڭ اتا-تەگىنە كوز جۇگىرتسەڭىز ونىڭ دا تەكتى اۋلەتتەن قانات قاعىپ شىققانىن اڭعاراسىز. اكەسى ءماسىپ ايىرتاۋ وڭىرىندە قۇس سالىپ, يت جۇگىرتكەن كاسىبي اڭشى, ساياتشى بولىپتى. اتالاردان ميراس بولىپ قالعان وسى ءبىر ساحي ونەردى ءمان بەرىپ مانىستەپ, قىزعىشتاي قورعاپتى. ءتىپتى, كسرو-نىڭ ساياتشىلار قوعامىنا مۇشەلىككە تىركەلىپتى. ءماسىپ اڭشى اڭ قۋالاپ, قىزىققا قۇس سالعان ەمەس, ونى ونەر دەپ, شىن كاسىپ دەپ قاراعان ەكەن. كۇشى مەن قايراتىنا, ورەلى ونەرىنە سەنگەن ول ەشقاشان قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەمەگەن, كوپتى ويلاعان, جۇرتقا پانا بولعان. وسىنداي وتباسىندا وسكەن بۇركىتباي اتاي دا ءومىر سىناقتارىندا ءبىر سۇرىنگەن جوق.

كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىندا ەلىمىزدىڭ اردا ازاماتتارىمەن بىرگە وت كەشتى, جاۋعان وقتىڭ استىندا ءجۇردى. ەلگە ابىرويمەن ورالدى. سوعىستان كەيىنگى قيراعان ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە بەلسەنە ارالاس­تى. ادال ءجۇردى, بەل شەشپەي ەڭبەك ەتتى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندەگى جاۋاپتى قىزمەتىن دە مۇلتىكسىز اتقاردى. وي جۇيەسىن ىركىپ, توقتالا كەتسەك, 1941 جى­لى كوكشەتاۋ پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن, 1962 جىلى كوكپ وك جانىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىردى. قىزىلتۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ءبىرىنشى دارەجەلى ۇلى وتان سو­عىسى, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەن­دەرىن, «ەرلىگى ءۇشىن», «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «مالايا سەربيا ۆسحۆ», تاعى باسقا مەدالداردى يەلەندى. وتانعا وسىلاي ەڭبەك ەتىپ, ابىرويلى ۇل-قىز تاربيەلەگەن ارداگەر اتامىز جاقىن­دا وبلىستىق «مەرەيلى وتباسى» باي­قاۋىنا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. بۇگىندە قازىنالى قارت اتانعان بۇركىتباي اقساقالدىڭ بۇل تاعى ءبىر ونەگەسى ەدى.

سەرىك جەتپىسقاليەۆ.

كوكشەتاۋ.

كولەسنيكتەر اۋلەتى – «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ ءۇشىنشى ورىن يەگەرى

تىڭنىڭ تۇڭعىش شاڭىراعى

ەڭ العاش سالىنعان ءۇي, ءبىرىنشى كوشە. قازىرگى ەگىندىكول اۋىلىنداعى ىقشاماۋدان1954 جىلدارداعى تۇڭعىش تىڭ يگە­رۋ­شى­لەردىڭ ورنالاسقان جەرى بولاتىن. جالىندى جاستار ۇلكەن تالپىنىس­پەن باس­پانالارىن قۇرا باستايدى. ال ولاردىڭ ارتتارىنان پارومدارمەن ەسىل وزەنى ارقىلى تەحنيكا كەلىپ جەتەدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن پالاتالى شاعىن قالاشىق ىرعاقتا جۇمىس ىستەيدى. دۇكەندەر اشىلدى. بىراق وندا ساتۋشى بولماپتى. ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك بار پالاتكاداعى دۇكەندە كاسسا-جاشىگى تۇرىپتى. وعان العاشقى تىڭ يگەرۋشىلەر العان تاۋارى ءۇشىن اقشاسىن سالىپ وتىردى. ءبىر ايدان كەيىن ساتۋشى كەلەدى. تەكسەرىس جاسايدى. سوندا كاسسا جاشىگىندە اق­شانىڭ سوماسى تاۋاردان الدەقايدا كوپ ەكەنىن بايقايدى. كوكتەمگە قاراي قۇرىلىس جۇمىسى دا جاندانىپ, العاشقى كوشەلەر – تسەليننايا جانە بەلورۋسسكايا دەگەن اتپەن پايدا بولادى. قۇرىلىس ماتەريالدارى تاسىمالدانىپ, ۇيلەر سالىنا باس­تايدى. ادەتتە, جولداستار جينالىپ, اي سايىن كەزەكپەن ءبىر-بىرىنە ءۇي سالاتىن. پالاتالاردىڭ ورنىنا ادەمى اۋىلدار پايدا بولدى. تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ العاشقى قاتارىندا حاركوۆتەن كەلگەن ۋكراين­دىق جىگىت نيكولاي كولەسنيك تە بار ەدى. سول كۇنى ول ءوزىنىڭ قازاق­ستانىن­داعى, ءوزىنىڭ الپىسىنشى كوك­تەمىن قارسى الادى. «سول كەزدە العاشقى كوكتەمدى اسىعا كۇتتىك. ماڭايدىڭ ءبارى جىرتىلماعان كەڭ دالا. العاشقى بەسكورپۋستىق سوقانى دا تىركەدىك. كوپتەن كۇتكەن العاشقى جەر جىرتىلدى. وركەستر ويناپ, گۇل سىيلانباسا دا ارقايسىمىزدىڭ جانىمىزدا سالتاناتتى سەزىم تۇردى», دەپ اڭگىمەسىن ءوربىتتى نيكولاي دميتريەۆيچ. ء«الى ەسىمدە, ەڭ العاشقى ەگىس­تىك جەر. مەن تىڭ جەردى يگەرۋگە سلەسار بولىپ كەلدىم. ءبىرىنشى جىلى مەحانيزاتور تاپشى بولدى. سونىمەن, بۇكىل تاعدىرىم جەرمەن تامىرلاستى. كەيىننەن ماشيناعا وتىردىم», دەيدى ول. بۇكىل سانالى عۇمىرىن وسى كراس­نوزنامەنسكي سوۆحوزىنىڭ ور­كەن­دەۋىنە ارناعان, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» ور­دەندەرىنىڭ يەگەرى نيكولاي دميتريەۆيچ كولەسنيك ناعىز – ەڭبەك ادامى.وسى جەردە بالالارى دا, نەمەرەلەرى دە ءوسىپ ەرجەتتى. باقيلىق بولعان جولدا­سى وليمپيادا سەرگەەۆنا ەكەۋى شي­رەك عاسىر تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى. تىڭ جەردەگى وتكەن ەڭ العاشقى توي دا وسى ەكەۋىنىكى بولاتىن. تىڭ يگەرۋدىڭ ءبى­رىنشى جىلىنىڭ كوكتەمىندە, 31 ما­­مىر­دا باس قوسىپ, وتاۋ قۇرادى. اۋى­­لىمىزدىڭ كونەكوز قاريالارى بۇل وتباسىلىق جۇپتى وتباسىلىق با­قىت پەن سەنىمدىلىكتىڭ ۇلگىسىندەي كورەدى. تىڭ – ونىڭ جالىن اتقان جاس­تىعى, ءومىرىنىڭ ەڭبىر كەرەمەت قى­زىق­تى شاعى بولىپ قالا بەرە­دى. جىل سا­يىن كوكتەم كەلگەندە, نيكو­لاي دمي­تريەۆيچ ءاردايىم ءوزىنىڭ قازاق جە­رىندەگى تۇڭعىش كوكتەمىن ەسكە الادى.

سۆەتلانا گۋربانوۆا.  ەگىندىكول اۋدانى.

P.S. ەلىمىز وڭىرلەرىندە ۇيىمداستىرىلىپ, ءوز مارەسىنە جەتكەن «مەرەيلى وتباسى» اكتسياسىنىڭ جەڭىمپازدارى تۋرالى ماتەريالدار سەرياسى گازەتىمىزدىڭ الداعى نومىرلەرىندە ءوز جالعاسىن تاباتىن بولادى.