شوڭ

بۇدان الپىس جىلداي بۇرىن جازىلعان وسى سوزدەردىڭ مەنىڭ ساناما ءسىڭىپ, جادىمدا جاتتالىپ قالاتىنىنىڭ سوقتالداي سەبەبى بار...

ەس بىلگەننەن ءبىزدىڭ ۇيدە كىتاپ كوپ بولاتىن. كادىمگىدەي ۇلكەن ەكى كى­تاپ شكافى بار ەدى. اۋىل­دىڭ اۋقىمىمەن, الپىسىنشى جىلدار­دىڭ جاعدايىمەن قاراعاندا بۇل كوپ كىتاپ سانالاتىنىن شامالاۋ قيىن ەمەس. ءبىر كۇنى كوكەم ءبىر ادەمى كىتاپ الىپ كەلدى. بۇل – 1964 جىل. التىن­شى كلاسس وقۋشىسىمىن. ماتا مۇقا­با­لى كىتاپ. اتى – «تاۋ مەن دالا حي­­­كايا­سى». اۆتورى – شىڭعىس ايت­­­ماتوۆ. كوكەمنىڭ كوزىندەي ول كىتاپ مەن­­دە ءالى بار. الگى كىتاپتىڭ باسىن­دا­­عى جاڭاعى سوزدەرگە قاتتى ريزا بول­­­عانىم ەسىمنەن كەتپەيدى. ول كەزدە «اننو­­تاتسيا» دەگەن ءسوزدى بىلمەيمىز. ەگەر ان­­نو­­تاتسيانىڭ ۇيرەنەرلىكتەي ۇزدىك ۇل­گىسىن كەرەك ەتسەك, سول اڭدات­پانى العا تارتا ايتۋدىڭ رەتى بار دەپ ويلايمىن.

بۇل سوزدەردە ادەبيەت اسپانىنا جارقىراي كوتەرىلگەن جاڭا جۇلدىز – شىڭعىس جۇلدىزىنا باۋىرلاستىق قۋانىش تا بار, ونىڭ شىعار­ما­لارى­نىڭ قازاق جۇرەگىنە قانشاما جاقىن­دىعىن جەرىنە جەتكىزە ايتۋ دا بار.

«تاۋ مەن دالا حيكاياسى» وي-سانام­دى كادىمگىدەي وزگەرتىپ جىبەردى دەسەم, ارتىق ايتپاسپىن. وعان دەيىن كوبىنە وقيعاسى قىزىقتى كىتاپتارعا اۋەس كۇيدە كەلگەن ەكەنمىن. ەندى ون­داي­لاردى ازايتىپ, ويلانتىپ وقى­تاتىن شىعارمالارعا بەت بۇرا باس­­تا­دىم. ءالىم جەتكەنشە, وزىمشە كور­كەمدىككە كوڭىل قويۋعا تىرىساتىن بولدىم. ايتەۋىر, ونىڭ الدىندا ءتورت تومدىق «اباي جولىنىڭ» كولەمىنە قاراپ, قولعا الۋعا قورقاسوقتاپ جۇر­گەنىم, ايتماتوۆتىڭ اسەرىمەن اۋەزوۆ رومانىنىڭ بەتىن العاش اش­قا­نىم ەستە قالىپ قويىپتى. بارا-بارا ءسوز ونەرىنىڭ سيقىرى مەڭدەي بەردى. اقىرى ءسوزدىڭ سوڭىنا تۇستىك. بالا كۇنىنەن-اق, بالاڭ شاعىنان-اق ايتماتوۆ ءسوزى ميىن مەڭدەي باس­تاعان مەندەيلەر – ميلليوندار. ايت­ماتوۆ سوزىنەن ءنار العان, قۋات العان ادامداردىڭ سانىن شامالاپ ايتۋ­دىڭ ءوزى قيىن. جازۋشى شى­عار­­مالارى الەمنىڭ 170 (!) تىلىنە اۋدارىل­­عان, كىتاپتارى ۇزىن سانى 100 ميل­ليون دانامەن باسىلعان. ولار­دىڭ قانشاسىن باسقالاردىڭ قان­شا رەت قايتا وقىعانىن, قانشاسى كىتاپ­حانادا قانشا رەت قولدان-قولعا وتكەنىن ەشكىم ەسەپتەي المايدى.

«بايىرتان بير بووردوش»

ءيا, قازاق حالقى وتىزىندا-اق وردا بۇزىپ, ادەبيەت شىڭىنا شىر­قاپ شىققان شىڭعىس باۋىرىنا ءا دە­گەن­نەن الگىندەي اقتارىلىپ قۋان­عان, رازىلىعىن وسىلاي اق جارىلىپ ايتقان. قازاق شىڭعىس ايت­ما­توۆقا ومىردەن كەتكەنىنشە سول پەر­دەسىز كوڭى­لىن جەتكىزۋمەن بولدى. بۇل جاعى­نان شىڭعىس تا ايانىپ قال­ما­دى. العاشقى اڭگىمەلەرىنىڭ وزىنە بىر­دەن ەلەڭ ەتىپ, وداقتىق باس­پا­سوزگە جىلى لەبىزىن ( ماقالا اتى – «پۋت دوبرىي!») جەدەل جەتكىزگەن, قاۋىر­سىن قالامىن قاتايتىپ, وزىنە سەنىمىن ارتتىرعان اۋەزوۆكە, ماس­كەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەنىندە تاپ ءبىر تۋعان ىنى­سىن­دەي قامقور بولعان اسىل اعاعا اق ال­عىسىن ايتۋمەن ءوتتى. «مەنىڭ شەت­كە شىققانىمدا جانىمنان قال­دىر­­مايتىن ەكى قاسيەتتى قازىنام بار. ونىڭ ءبىرى – ماناس, ەكىنشىسى – اۋەزوۆ» دەدى. ۇلى ۇستازىنىڭ باس­تى تۋىندىسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن جەرى­نە جەتكىزە ايتتى. «اباي جولى» ەپو­پەياسى – ءبىزدىڭ كوركەمدىك جانە الەۋ­مەتتىك ەنتسيكلوپەديامىز. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق مانداتىمىز, ءبىزدىڭ ۇلى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە وتكەن بۇكىل ءومىرىمىز ءۇشىن, تاۋقىمەتتى تاري­حىمىزدا باستان كەشكەن قيامەت­تەرىمىز ءۇشىن, ءوزىمىزدىڭ قاسيەت تۇتار, قاستەرلەر قازىنامىزدى قالىپ­تاس­تىرىپ, ءوزىمىزدىڭ اسەمدىك الەمى­مىز­دى, پاراسات بايلىعىمىزدى, وزىن­دىك كوشپەلى مادەنيەتىمىزدى, ءوزى­مىز­­دىڭ ۇلى پوەتيكالىق ءسوزىمىز­دى دۇ­نيە­گە اكەلە ءجۇرىپ, قول جەت­كىز­گەنى­­مىز­دىڭ بارلىعى ءۇشىن بەرىل­گەن ور­تاق ەسە­بىمىز» دەدى. بۇكىل شىعار­ما­لا­رىن­دا قازاق ءومىرى قىرعىز ومىرى­مەن قام­شىنىڭ قوس ورىمىندەي قاتار ءورىلىپ كەلدى. شىڭعىس ارقىلى قازاق جانى اۋەزوۆتەن كەيىن الەمگە قايتا تانىلدى. ونىڭ ەت جۇرەكتى ەلجى­رەتپەي تۇرا المايتىن تاماشا تۋىن­دى­لارىندا قازاق جەرىنىڭ سىرلى سۋرەت­تەرى سالىندى, قازاق ەلىنىڭ قاي­تا­لانباس مىنەز قالپى بار بوياۋىمەن الىندى.

2008 جىلى, جازۋشى ومىردەن وت­كەندە بىشكەككە ارنايى بارىپ, تو­پىراق سالىپ قايتقان توپتا بولىپ ەدىك. سوندا جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىندا كىتاپ دۇكەنىنە باس سۇعۋدىڭ دا مۇمكىندىگى تۋىپ, «تۋمار» باسپاسى شىعارعان «جاميلا» كىتابىن الا قايتقانبىز. سونىڭ ىشىندە قازاقتار جايىنداعى جولدارىن قىرعىزشا وقىعاندا جازۋشىنىڭ ءوز داۋسىن, جان ءسوزىن ەستىپ تۇرعانداي بولاسىڭ.

«و, ايلانايىن كەڭ تالاام! كازاك بووردوشۋم جەردەگەن الپ تالاام! مىناكەي, بيزدين توولوردۋ ەكي جاككا كەريپ تاشتاپ, چي مەنەن شىباككا ىرگالىپ, كوز جەتپەگەن دەڭيزدەي كولكۇپ جاتاسىڭ. كيم بيلەت سەندەگي جاتكان كۇچتۇ! جارىكتىك, سىرتىڭدان كاراساڭ, ەچ بير جان جوكتوي بوزورۋپ جاتكانىڭ جاتكان. بيروك كەچەگي ەلە ەستەن كەتكيس جايدا سوگۋش باشتالىپ, دۋشماندار ولكوبۇزگو كول سالگاندا, تۋش-تۋشتان تالاادا وتتور جالىنداپ, تۋش-تۋشكا چابارماندار ات كويۋپ, جووكەرلەر مينسين دەپ, ايداگان كاناتتۋ كۇلۇكتور ىسىك چاڭ تۋمانداتىپ, ءدۇبۇرتۇنون اسمان چايپالدى. وشوندو اركى ءويۇزدو توكتوي كالگان كابارچى كازاك, ات ووزۋن جىيا:

– اتتان, كىرگىز, اتتان! جاۋ كەلدي! – دەپ چۋ كويۋپ, ساراتان كۋيۋنگا ارالاش داگى دا الدا كايدا چاپكىلاگان».

نە دەگەن سۋرەت! وزەننىڭ ارعى بەتى­نە شاۋىپ كەلىپ, ۇران سالعان, با­ۋىر­­لارىن مايدانعا شاقىرعان قازاق!.. مىنا جاقتان ات جالىن تار­تىپ, جابىلا جاۋعا اتتانعان قىرعىز!..

ارينە, ومىردە بۇلاي بولماعان. ومىردە 1941 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقتار دا, قىرعىزدار دا سوعىس باستالعانىن الدىمەن راديودان ەستىگەن, ولاردىڭ ءبارىن سەلسوۆەت كەڭسە جاققا جيناپ, مالەنكوۆتىڭ مالىم­دەمەسىن تىڭداتقان, ءبىر رەس­پۋب­ليكانىڭ شابارمانى ەكىنشى رەسپۋب­ليكانىڭ شەكاراسىنا شاۋىپ بارىپ, اتتان سالا قويماعان. ول – ءومىر شىندىعى. شىڭعىستىڭ جازعانى – ونەر شىندىعى. شىن تالانتتىڭ قولىنان شىقسا, ونەر شىندىعى ءومىر شىندىعىنان دا ومىرشەڭ كەلەدى. ويتكەنى سانادا, رۋحتا ءدال وسىلاي بولعان, وعان ءسوز جوق! ەپيزودتى ەپوستىق زاۋ بيىككە كوتەرىپ اكەتەتىن شىڭعىس قالامىنىڭ قۇدىرەتى بۇل.

وڭ جامباسقا كەلگەندە

ءبىزدىڭ ءوز جەرىمىزدە ءوزىمىز قوجا­يىن بولماي وتىرعانىمىز دا, قوجا­يىن بولماۋ بىلاي تۇرسىن, اقىر اياعى اتا-بابا بەيىتىنە ولىكتىڭ ءمايىتىن قويا الماي, وكسىپ وتىرعانىمىز دا بۇكىل الەمگە ەڭ الدىمەن شىڭعىس شىعار­ماسىندا ايتىلدى. وزگە جۇرتتىڭ ءبارى قايتا قۇرۋدان قايىر كۇتىپ, دەموكراتيادان دامەلەنىپ وتىرعاندا تەك ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ەلىندە عانا قايتا قۇرۋعا قايتا بۇرۋ باستالعانى دا ەڭ الدىمەن ايتماتوۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلدى. سول كەزدەگى ەلدىڭ سول كەزدەگى ەڭ بيىك مىنبەرىنەن ايتىلدى. الەمگە ايگىلى سۋرەتكەردىڭ ءسوزى ءدۇن-دۇنيەگە تارادى. بۇعان قوزعاۋ سالىپ بەرگەن ادام ءابىش كەكىلباەۆ ەكەنىن دە بىلە جۇرەيىك. «تاۋەلسىزدىك تولعاۋىندا» جازۋشى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى كۇرمەۋى كوپ كەزەڭدە, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءوزى «قازاق ۇلتشىلدىعى» دەگەن سۇم­دىق ءسوزى بار قاۋلى قابىلداپ تۇرعان شاقتا بىشكەككە بارىپ, شىڭعىس ايتماتوۆپەن سويلەسكەن كەزىن, ول اڭگىمەنىڭ ناقتى ناتيجەسىن بايان ەتكەن. ەندىگىنى جازۋشىنىڭ وزىنەن ەستيىك. ءبىز مۇنى «ابىز ءابىش» اتتى كىتابى­مىزدا كەلتىرگەنبىز.

«تاپ سونداي اسا قوبالجۋلى كوكتەمدە بىشكەكتەگى ءبىر كەش ەسىمە تۇسەدى. شىڭعىس ايتماتوۆ اعامىز دەمالىپ جاتقان جەرىنە شاقىرعان-دى. وڭاشا جولىعىسىمىز ۇزاققا سوزىل­دى. اڭگىمەمىز, نەگىزىنەن, جاع­داي­دىڭ بۇل بەتىمەن نەگە اپارىپ تىرەي­تىندىگى جونىندە ءوربىدى. مەنىڭ: «دەموكراتيا ادامدار اراسى­مەن تىنبايدى. حالىقتار اراسىنا دا ىقپال جۇرگىزەدى», – دەگەن ەمەۋرىنىمدى بىردەن تۇسىنگەن شىقاڭ باققا شاقىردى. بىزدەگى جاعدايدى ەگجەي-تەگجەيلى سۇراستىرا باستادى. قوعامداعى پروتسەستەر بۇل قالپىمەن كەتە بەرەر بولسا, قاي حالىق پەن قاي رەسپۋبليكا دا ءوز تاعدىرىن ءوزى مىقتاپ ويلاۋعا تۋرا كەلگەلى تۇرعانىن ءسوز ەتتىك. قوشتاسار جەردە: ء«وز تورىندە وزدەرى وتىرعاندار ءبىر امالىن تابار-اۋ. ءبىزدى ايتساڭىزشى», – دەپ باس حاتشى­مەن بىرگە پەكينگە جۇرگەلى تۇرعان اعامىزعا ءبىراز بوپسا ايتتىق. كوپ ۇزاماي كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى اشىلدى. انا جولعى كەشتە بىرگە بولعان ءبىر جىگىت تەلەفون سوقتى. «ابەكە, تەلەۆيزوردى اشىڭىزشى», – دەدى. اشسام – ماسكەۋدەگى سەزدەر سارايىنىڭ مىنبەسىندە شىقاڭ سويلەپ تۇر. «قازاقستاندى بۇدان ءارى دە بۇرىشقا تۇرعىزىپ قويۋعا تىرىسۋ قيانات», – دەدى ايگىلى ازامات. ەسىمە اناداعى اڭگىمەمىز ءتۇستى. «وڭ جام­باسقا كەلسىن دە», – دەپ ەدى. «كەل­گەن ەكەن عوي», – دەپ ويلادىم. راسىن­دا دا, سول جيىن ەلدەگى ساياسي باستام­شىل­دىق­تىڭ ورتالىقتان شەت ايماق­تار­عا, جوعارعى جاقتان تومەنگى قابات­تارعا اۋىسقانىن كورسەتتى. قايتا قۇرۋشى­لار باياعى ارىنىنان ايىرىلىپ قا­لىپتى. قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى باس­شىسى قاشىپ قۇتىلعانداي بولىپ, قۋانا-قۋانا ماسكەۋدە قالىپ قويدى». شىڭعىس تورەقۇل ۇلى 1989 جىلى كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ 1 سەزىندە سويلەگەن سوزىندە «سو­تسيا­ليس­تىك رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەل­سىز­دىك­كە قۇقىعى قازاقستاندى دا اينا­لىپ وتپەۋگە ءتيىس. بۇل رەسپۋبليكا, وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى ەتنوسى – قازاق حالقى ەلگە نان قاجەت بولعانىنا, سول ءۇشىن وداقتىڭ ەۋروپالىق بولىگىنەن سان ميلليونداعان ادامنىڭ تىڭ جەرلەردى يگەرۋگە اعىلعانىنا, ونىڭ سىرت­تان كەلگەندەر مەن تۇرعىلىقتى حا­لىقتىڭ پايىزدىق دەڭگەيىنە اسەر ەت­كەنىنە كىنالى ەمەس. ال قازىر كەز كەل­گەن ساتتە تۇرعىلىقتى حالىقتى بۇ­رىشقا تۇرعىزىپ, ورنىنىڭ قايدا ەكە­نىن ەسىنە سالادى» دەگەن تۇستا بەس مىڭ ادامدىق زال دۋىلداتا قول سوققان.

ءيا, اعايىن, سوناۋ ءبىر جىلداردا قىرعىز ءسوزىنىڭ جاقۇت-جاۋھا­رىنا قاتەر تونگەن سىن ساعاتتا «ماناس» جىرىن الەۋمەتشىلسىنگەن اپەرباقاندىقتىڭ قاندى قۇرىعىنان قۇتقارىپ قالعان ۇلى اۋەزوۆ سياقتى, كولدەنەڭ كوك اتتى تورىمىزگە شىعىپ, قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي كولىمىزگە قون­عان سول ءبىر سايقال ساياسات سۇم­دى­عى­­نىڭ تۇسىندا ايتماتوۆ قازاق­تىڭ جىر­تىسىن جىرتىپ, ابىرويى ءۇشىن اي­قاس­قا تۇسكەن جانە سول ايقاس­تان ناق­تى ناتيجە شىققان. ءبىز مۇنى ەش­قاشان ۇمىتپايمىز. ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.

شەكەر اتانىڭ ۇرپاعى

بۇندايلىق باياندى باۋىرلاس­تىق­تىڭ باستاۋىندا تاريح تابىستىرعان, تاعدىر توعىستىرعان قوس حالىقتىڭ تەرەڭ تامىرلى ءداستۇرلى دوستىعى جاتىر, ارينە. سونىمەن بىرگە مۇنىڭ كوزگە كورىنەتىندەي, سوزگە ىلىنەتىندەي سىلەمدەرى ايتماتوۆتىڭ ءوز اۋلەتىنەن دە تارايدى ەكەن. سولاي ەكەنىن ءبىز وتكەن جىلى, 26 قازاندا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا قىرعىز اعايىننىڭ زيالى قاۋىمىمەن كەزدەسۋ كەزىندە قولىمىزعا تيگەن «اتا-بەيت» كىتابىنان ناقتى وقىپ وتىرمىز. بۇل دەرەكتى روماندا وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا قىرعىز ەلىن شارپىعان ستاليندىك جولسىز جازانىڭ جايى بايان ەتىلەدى. نەگىزگى ارقاۋى – جازۋشىنىڭ اكەسى, كورنەكتى پارتيا قايراتكەرى تورەقۇل ايتماتوۆتىڭ تاعدىرى. اۆتورلارى – تانىمال تاريحشى اسان احماتوۆ پەن قالامگەردىڭ قارىنداسى, كورنەك­تى عالىم روزا ايتماتوۆا. ءبىز وسى­دان ءتورت جىل بۇرىن ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە روزا تورەق­ۇل­قىزى­مەن كەزدەسكەندە شەتى شىعا­رىلىپ, ديكتوفونعا ءتۇسىپ قالعان ءبىر اڭگىمە «اتا-بەيت» كىتابىندا تاراتىلا ايتىلىپتى. تاراۋدىڭ اتى – «شەكەر جايىنداعى اڭىز».

ويراندى وتىزىنشى جىلدار. تورەقۇل ايتماتوۆ تۇرمەدە. جانىنداعى سەرىگى شورانى اتۋعا الىپ كەتەدى دە, ورنىنا جاپ-جاس ءبىر جىگىتتى جاتقىزادى. اتى – تاڭىربەردى. تالاس­تان. اعاسىنىڭ اڭگىمەسىنە قۇ­مار-اق. سۇرامايتىنى جوق. تورە­قۇل دا اقتارىلا بەرەدى. ءبىر كۇنى «كەيىنگى كەزدە ءبىزدىڭ ايىلدىڭ نەگە شەكەر اتالعانى جايىنداعى اڭىز ويىما ورالا بەرەتىن بولىپ ءجۇر» دەپ الىپ, «ەستە جوق ەرتە زاماننان تالاستىڭ قىرعىزدارى قازاقتارمەن قوڭسى قونىستانعان» دەپ باستاپ, ءبىر بايتاق اڭگىمە وربىتەدى. سول جاۋگەرشىلىك زاماندا ەجەلدەن توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان اعايىننىڭ اراسىنا مىقتاپ سىنا قاعىلىپتى. قاققاندار – ەكى ەلدىڭ ورتاق دۇش­پانى, ەكى جاقتىڭ قاقتىعىسىپ, قان­سى­راعانىن تىلەيتىن قالماقتار. «ولار سان ءتۇرلى سۇمدىق ءسوز تاراتىپ, ءازازىل ارەكەتپەن قاسكويلىكتى قوز­دىرا بەرەدى. قازاقتارعا كەلىپ, قىر­عىز­دار سەندەردىڭ جەرىڭدى تارتىپ الىپ, ەلىڭدى توز-توز ەتپەكشى دەيدى. قىر­عىزدارعا كەلىپ, قازاقتار ءۇشىن جە­رىڭدى جاۋلاۋ, قىرعىز ەندى قال­ماي­تىنداي ەتىپ قىرۋ تۇككە تۇر­مايدى دەيدى». اقىر اياعى ەكى ەل اراسى اشىلىپ, داۋلاسۋدىڭ ءتۇبى جاۋ­لاسۋعا جاقىندايدى. تالاس قىر­­عىز­­دارىنىڭ ىشىندەگى ءوسىپ-ون­گەن اۋلەت­تىڭ ءبىرى توڭتۇعىردىڭ اۋلەتى ەكەن. سول توڭتۇعىردىڭ ءبىر ۇلى­نىڭ ءبىتىمى بولەك ەكەن. باسقا جۇرت ال­داعى ايقاسقا دايىندالىپ جات­قان­دا ول تويعا دايىندالىپ جاتىپتى. اق­سا­قال­داردىڭ جورىق جايىن اقىل­دا­سا­تىن القاقوتان اڭگىمەسىنە دە جولاماي­دى. ءاندىجاننان اسپاز الدىرتادى, قاش­عاردان تاسقازان الدىرتادى, جاي­لاۋ تورىنە جۇزدەپ تاندىر سالدىرتادى, بەتكەي بىتكەنگە كەمەگە (وشاق) قاز­دىرت­ىپ, اپپاق ەتىپ تىزىلە تىگىلگەن كيىز­ۇي­لەردىڭ كەبەجەسىن الۋا-شەكەرمەن, شارباتپەن, اسەلمەن (بال) تولتىرتادى. اينالاداعى اعا­يىن اتاۋ­لى ونىڭ بۇل ىسىنە كۇلە قاراپ, ەلدىڭ جايىن, جەردىڭ جايىن ويلامايتىن وسپادارداي كورەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە تىرەسۋ شەگىنە جەتىپ, ەكى ەلدىڭ اسكەرى كۇر­كى­رەۋدىڭ بەتكەيىندە بەتپە-بەت كەلىپ­تى. ەكى جاق تا نە ىستەرىن بىلمەي داع­دارىپ قا­لىپتى. تۇپتەپ تۋىسۋدى بى­لاي قوي­عان­دا, ەكى جاقتا دا قۇدا-قۇ­دان­­دالى­لار, جيەن-ناعاشىلار, ءتىپتى كۇنى كە­شە ايلى تۇندە اقسۇيەكتى بىرگە ىز­دەپ جۇرگەن دوس-جاراندار تىرەسىپ تۇ­رىپ­­تى. مىنا تىعىرىقتان قالاي شىعۋ­­دىڭ جولىن تاپپاي, ىشتەن دىمدارى قۇ­رىپتى. سوندا جاڭاعى جىگىت – توڭتۇ­عىر­دىڭ ۇلى اق اتقا ءمىنىپ, العا شىعىپتى.

«– اناۋ جاقتا اسقاقتاعان قوس شىڭدى ماناس-اتاعا قاراڭدارشى, ەگىز ۇلىن – قازاق پەن قىرعىزدى ەمىزىپ تۇرعان ءتوس ەمەس پە ول؟ ءبىز نەنى بولىسە الماي ءجۇرمىز؟ تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋشى ەدىك قوي, جايلاۋدى بىرگە جايلاپ, قىستاۋدى بىرگە قىستاۋشى ەدىك قوي. ءبىز تۋىستارمىز, اعايىندى ەكى ۇلدىڭ پەرزەنتتەرىمىز, وسىعان دەيىن ارامىز اشىلىپ كورگەن جوق», – دەپتى سۋىرىلا سويلەپ. جان-جاقتان قوستاعان داۋىس قاپتاي ەستىلىپتى. جاڭاعى جىگىت ءسوزىن بىلاي جالعاپتى:

–  ەندەشە, نەگە جاۋدىڭ جىمىسقى سوزىنە ەرىپ, باۋىرلارىڭا قىلىش كوتەرگەلى تۇرسىڭدار؟ قالماقتار ءبىزدىڭ ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇرتقانىمىزدى قالايدى. ولار ءسويتىپ اقسايىمىز بەن كوكسايىمىزدى باسىپ الادى. اقىلعا كەلەيىك, اعايىن! باياعى كۇن­دەر­دەگىدەي ءبىر داستارقاننىڭ باسى­نان تابىلايىق, ءتاتتى داممەن قويۋ شاي ىشەيىك. مەن بارشاڭىزدى قوناققا شاقىرامىن».

ەكى جاقتىڭ بيلەرى مەن باتىر-باع­لاندارى ويلانىپ قالادى. نە ىستەۋ كەرەك؟ راسىندا دا, بولىسپەيتىن ەش­تەڭە جوق قوي. اقىرى ەكى جاقتان ەكى باتىر شىعارىپ, جەكپە-جەكپەن توق­تاسۋعا ۇيعارادى. باتىرلار تەڭ تۇسەدى. ۇرىستىڭ بەتى قايتارىلادى. بەيبىت كۇندەر, بەيقۇت تۇندەر قايتا كەلەدى. سودان قازاق-قىرعىز قوسىلىپ, «ونىڭ ءوزىنىڭ ءدامى عانا ءتاتتى ەمەس, ءسوزىنىڭ ءلامى دە ءتاتتى, شەكەر-بالداي» دە­سىپ­تى. ء«سويتىپ, الگى ازاماتتىڭ ازان شاقى­رىپ قويعان اتى ۇمىت قالىپ, ەندى ونى شەكەر دەپ اتاپ كەتىپتى. ءبىزدىڭ رۋ­دىڭ ارعى تەگىن قالاعان شەكەر سوزى­مەن دە, سەنىمىمەن دە سوعىس­­تىڭ ال­دىن الىپ, تىنىش ءومىردى ورنا­تىپ­تى. ءبىز ونى ماقتان تۇتامىز! شەكەر­­دىڭ ءبىر ۇرپاعى – مەنىڭ اكەم ايت­مات كيمبيلديەۆ. ءبىزدىڭ فاميليا­مىز سول كىسىدەن تاراعان. شەكەردىڭ دانا اقى­لى, ءبىزدىڭ رۋدىڭ قايدان تاراي­تىنى تۋرالى وسىنداي حيكايا بار» دەپ اڭ­گىمەسىن اياقتايدى تورەقۇل ايتماتوۆ.

سول اڭىزعا اينالعان شەكەردىڭ ءبىر ۇرپاعى, ايتماتتاي اسىلدىڭ سىنىعى, تورەقۇلداي تەكتىنىڭ تۇياعى شىڭ­عىس ءومىر بويى قازاق پەن قىر­عىز­دى عانا ەمەس, بارشا ادامزات­تى باۋىر­لاستىرۋعا, ءتۇرلى مادەنيەت­تەر­دى جاقىنداستىرۋعا ۇمتىلۋمەن ءوتتى.

ىلديدان سالسا, توسكە وزعان

ايتماتوۆ 1963 جىلى لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. بۇل كەزدە ونىڭ جاسى وتىزدىڭ بەسەۋىنە جاڭا شىققان. سىيلىق جازۋشىعا «پوۆەستي گور ي ستەپەي» دەگەن پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناعى ءۇشىن بەرىلدى. سول كەزدىڭ وزىندە ايتماتوۆ الەمدىك داڭققا بولەنە باستاعان-دى. 1964 جىلعى كىتاپتاعى ايقىن نۇرقاتوۆ جازعان العىسوزدە لۋي اراگوننىڭ ءسوزى كەلتىرىلەدى: ء«سويتىپ, مەنمەنسىگەن پاريجدە, ۆيوننىڭ, گيۋگو مەن بودلەردىڭ پاريجىندە, تالاي كورولدار مەن رەۆوليۋتسيالاردى كورگەن پاريجدە, ءاربىر تاسى اڭىز, تاريح بولىپ ايتىلىپ, ونەردىڭ ولمەس-وشپەس مەكەنى اتانعان پاريجدە, كورمەگەنى, وقىماعانى, باسىنان كەشىرمەگەنى جوق پاريجدە مەن ۆەرتەر مەن كلەوپاترانى دا ەمەس, ءجاميلانى وقىپ شىقتىم. دجۋلەت­تانىڭ, پاولو مەن فرانچەسكانىڭ, ەرنان مەن دونيا ءسولدىڭ بەينە­لەرى ماعان كومەسكى تارتىپ قالدى, ويتكەنى مەن دانيار مەن جاميلاعا جولىق­تىم... مەن بۇل ءاندى, قىرعىزدىڭ كەڭ دالاسىندا سامعاعان ءاندى بۇل جاقتا, ءبىزدىڭ توزىعى جەتكەن دۇنيەدە دە شىرقاماي تۇرا المايمىن, بوراندار, بۇلتتارمەن بىرگە جەردى جاڭعى­رىق­تىرا سامعاتپاي قويا المايمىن. ونان كەيىن شىڭعىس ايتماتوۆقا: سە­نىڭ ءۇنىڭ بىزدە دە ەستىلىپ, ەركەك-ايەل ءوز ورنىن تاۋىپ, بالا جارىقتى بول­جاپ كورە باستاعان عاجايىپ تۇندە وكتەم­دىك قۇردى, دەپ ايتپاي قويا المايمىن».

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدارىندا ءبىراز ۋاقىت الماتىنىڭ ءبىر تەلەارناسى فرۋنزە (بىشكەك) بولعان ەدى. ارا-اراسىندا كوز سالىپ قوياتىنبىز. ءبىر كۇنى قاراپ وتىرسام, ايتماتوۆتىڭ 50 جىلدى­عىنا ورايلاس حابار بەرىلىپ جاتىر ەكەن. تەلەجۋرناليستىڭ سۇحباتتاسى – كوپ جىلدار بويى لەنيندىك جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتار جونىندەگى كوميتەتتىڭ اپپاراتىندا جۇمىس ىستە­گەن بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى. شىڭ­عىستىڭ مەرەيجاسىنا ماسكەۋ­دەن ارنايى كەلگەن. ايتىپ تۇرعان اڭگى­مەسى ءتىپتى توسىن. ول كەز ءۇشىن, ارينە. سوندا نە دەيدى دەيسىز عوي؟ شاما­مەن بىلاي. ايتماتوۆ كانديداتۋ­راسى كوميسسياعا سالىناردىڭ, داۋىس­قا جىبەرىلەردىڭ الدىندا ءبىر جابىق وتىرىس وتكىزىلەدى. قىر­عىز جازۋشى­سى­نىڭ بۇكىل الەمدى دۇڭكىل­دەتە باس­تاعانى, قازىردىڭ وزىندە تالاي شەت تىل­گە اۋدارىلىپ ۇلگەرگەنى, كىتاپ­تارى­نىڭ مول تارالىممەن قايتا-قايتا باسىلىپ جاتقانى, ادەبي سىننىڭ جوعارى باعالاعانى, كوميسسيا اتىنا وقىرمانداردان حاتتار كوپ تۇسكەنى, قىسقاسى, داۋىسقا جىبەرىلسە بايگەنى انىق العالى تۇر­عا­نى ايتىلادى. دەگەنمەن, ءالى دە ويلانعان ارتىق بولماس دەيدى الگى وتىرىس­تى ۇيىمداستىرۋشىلار. ويلا­ناتىن نەسى بار؟ بار كورىنەدى. جاس­تىعى. لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەات­تىعى ءۇشىن تىم جاستىعى (ەسكە سالا كەتەيىك: وتكەن جىلى قازاقستاندا «جاستار» ولشەمى بۇرىن­عى 29-دان 35 جاسقا كوتەرىلدى). كۇمان كەلتىرۋشىلەر مىنانى ايتادى. ايت­ماتوۆ كىتابىنىڭ سىيلىققا لايىق­تىعى كۇمانسىز. الايدا... ءبىز وسى سىي­لىقتى بەرۋىن بەرەرمىز-اۋ, دەگەنمەن, ءالى دە ويلاسايىقشى. سول اتاقتى وسى ازامات ءومىر بويى ءوز دەڭگەيىندە الىپ جۇرە الا ما؟ مۇنان كەيىنگى تۋىندىلارى مىنا كىتاپتاعىدان كەمشىن بولىپ قالماي ما؟ بۇلار جاستىقتىڭ قۋاتىمەن, سەزىمنىڭ بۋىمەن قاعازعا مولدىرەپ تۇسە قالعان شىعار­مالار بولسا قايتەدى؟ ءارى قاراي وسى ارىنىمەن جازا بەرە مە, الدە؟ جاس جىگىت وسى اتاقتى كوتەرە الا ما؟ ءوزىن دۇرىس ۇستاي الا ما؟ جاستىقتىڭ جەلىگىمەن وت باسىپ قالماي ما؟.. «جوق» دەپتى سوندا كوميسسيا مۇشەلەرى. وتىزدىڭ بەل ورتاسىندا مىنانداي شىعارمالار جازاتىن ادامنان كەلەشەكتە بۇدان دا مىقتى تۋىندىلار كۇتۋگە بولادى...

ءدال سولاي شىقتى. ەرتەدەن شاپسا كەشكە وزعان, ىلديدان شاپسا توسكە وزعان ناعىز ارعىماقتىڭ ءدۇلد ۇلى بولدى دۇنيەنىڭ دوداسىنا تۇسكەن قىرعىز تۇلپارى. ءبىر شىعارماسىنان ەكىن­شىسى ارتىپ, ارىنداي بەردى, ارىنداي بەردى. 1963 جىلعى لەنيندىك سىي­لىقتان كەيىن ايتماتوۆ كسرو مەملە­كەتتىك سىيلىعىن ءبىر رەت ەمەس, ەكى رەت ەمەس, ءۇش رەت الدى! 1968, 1977, 1983 جىلدارى اتى بايگە­دەن قايتا-قايتا كەلدى. ونىڭ ءار جاڭا كىتابى ادەبيەت الەمىندەگى قۇبى­لىسقا اينالدى. ونىڭ ءار جاڭا كىتا­بىن وقىرمان تاعاتسىزدانا توساتىن بولدى. ارقايسىسى ايقىش-ۇي­قىش پىكىرتالاستىڭ ارقاۋى ەتىلدى. ورىن­نىڭ ازدىعىنا بايلانىستى سولاردىڭ ءبىرى – «اق كەمەنى» از-كەم اڭگىمە ەتۋمەن توقتاي تۇرايىق.

«ول ەكى ەرتەگى بىلەتىن. بىرەۋى – وزىنەن باسقا ءتىرى جانعا بەلگىسىز – ءسابي قيالىنان تۋعان. ەكىنشىسىن اتاسى ايتىپ بەرگەن. كەيىن ەكەۋى دە عايىپ بولدى» دەپ باستالاتىن حيكاياتتى وقىماۋ مۇمكىن شىعار, بىراق وقىعان ادامنىڭ ۇمىتۋى استە مۇمكىن ەمەس ەدى. بالا بىلەتىن ەكى ەرتەگىنىڭ ءبىرى – ىستىقكول بەتىن ءارى-بەرى ءتىلىپ ءوتىپ جاتاتىن اق شاڭقان كەمەدە تەڭىزشى اكەم بار دەپ ويلايتىنى. بالا ءوز ەرتەگىسىنە ءوزى جان-تانىمەن سەنىپ العان. تاۋداعى قورىقتا تۇراتىن ورمانشى اتاسىنىڭ دۇربىسىمەن الىستاعى ىستىقكولدىڭ كوگىلدىر ايدىنىنا كۇن سايىن سارىلا, ساعىنا قارايتىنى دا سوندىقتان. ونىڭ جان بالاسىنا ايتپايتىن ءبىر جوسپارى بار: بالىققا اينالىپ, سول اق كەمەدەگى اكەسىنە ءجۇزىپ بارۋ...

بالانىڭ مۇنداعى جالعىز سۇيە­نىشى – اتاسى. اتى دا, زاتى دا مومىن اسا ءبىر اياۋلى اقساقال. كارى قويدىڭ جاسىن­داي جاسى قالعان شاعىندا, پەرزەنت كو­رە الماعان باقىتسىز قىزىنا ءبىر, بالا­سىزدىعى ءۇشىن ءبۇتىن دۇنيەنى ورتەپ جىبە­رۋ­دەن تايىنبايتىن دۇلەي كۇش يەسى, ال­دى ادۋىن كۇيەۋ بالاسىنا ءبىر جاۋ­تاڭ­داپ, وت باسىنىڭ تىنىشتىعىن, بۇعى-انا ۇرپاقتارىنىڭ تاتۋلىعىن تى­لەپ, شىبىن جانى شىرقىراپ جۇرگەن وسى قايىرىمدى, بىراق قاۋقارسىز قارت – ۇلتتىق مىنەز ءبىتىمىنىڭ قۇندى قا­سيەت­تەرىن دە, تابيعي كەمشىلىكتەرىن دە ءبىر بويىنا جيناقتاعان تۇلعا. مو­مىن قارتتىڭ شىعارما تۇيىندەلەر تۇس­­تاعى مورالدىق, رۋحاني كۇيرەۋى ونىڭ وزىندىك گۋمانيزمىنەن تۋىنداي­دى دا, دارمەنسىز جاراتىلىسى سىن سا­عات­­تا ز ۇلىمدىققا كۇرەسسىز مويىن ۇسىن­­­دىرادى. مومىننىڭ ءوز تابي­عا­­تى­نان تىس اۋىر قىلمىسقا بارۋى دا (وراز­قۇلدىڭ تالاپ ەتۋىمەن بۇ­عى-انانى اتۋى) وسىلايشا دۇرىس ۋاجدەلگەن.

مىلتىق تارس ەتتى. بالا ويانىپ, اۋلاعا شىعىپ ەدى, كورشى ۇيدەگى ماس توبىر (اراسىندا ءوزىنىڭ اتاسى دا بار) قىران-توپان كۇلكىگە كومىلىپ, ورازقۇل اعاسى بۇعى-انانىڭ شاڭىراق ءمۇيىزىن ناساتتانا شاپقىلاپ جاتىر ەكەن...

بولدى. ءبىتتى ءبارى. اياقتالدى ەرتەگى...

كوزىنەن جاس پارلاپ: «جوق, مەن بالىق بولام, بۇيتكەنشە بالىق بولىپ كەتكەنىم جاقسى. سۋدىڭ استىمەن ءجۇزىپ, كوكەمە كەتەم. بالىق بولام» دەپ ەڭىرەگەن بالا كەنەت... ءۇي ماڭىنداعى وزەنگە بەتتەدى... «سول كەلگەن بەتىمەن الدى-ارتىنا قاراماستان سۋدى كەشىپ بارا جاتتى...».

ستۋدەنت كەزىمىزدە «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» بەتىندە وسى حيكايات, ونىڭ وقىرمانعا بەرەر ءتالىمى توڭىرەگىندە بىرەر ايعا سوزىلعان ايتىس باستالىپ كەتكەنى ەستە. حيكايات نەگىزىنەن جوعارى باعالاندى. سىن ايتاتىندار شىعارما فينالىنا شۇيلىگىپ جاتتى. سول توپقا بىزدەن ءانۋار ءالىم­جانوۆ قوسىلدى. وكىنىشكە قاراي, بىز­دىڭشە. ماسكەۋلىك رەداكتورلار سول داۋعا قازاق قالامگەرىن ادەيى ارا­لاس­تىرعانداي دا كورىنەدى ءتىپتى. پو­ۆەست سوڭىنداعى بالانىڭ ولىمىنە, اتاسى­نىڭ بۇعىنى اتۋىنا بايلانىستى ءا.ءالىمجانوۆ: «پوسلە گيبەلي مالچيكا ي پوزورا دەدا مومۋنا نا سۆەتە نيچەگو نە وستاەتسيا, كرومە پالاچا وروزكۋلا» دەپ جازدى. اۋىر ءسوز. ال سول اۋىر سوزگە ايتماتوۆ قانداي جاۋاپ قايتاردى دەيسىز عوي. «نەت, دوروگوي انۋار, وستاەتسيا ەششە... چيتاتەل» دەدى. پىكىرتالاس توقتادى. بۇل – بۇكىل كور­كەم ادەبيەت اتاۋلىنىڭ تابيعاتىن تا­مىر­شىداي تاپ باسقان تەرەڭ ءتۇيىن. ءبارى كەتسە دە وقىرمان قالادى. ءبارىن دە وقىرمان شەشەدى. قورىتىندىنى دا وقىرمان جاسايدى. «اق كەمەنىڭ» وقىر­مانى شىعارمانىڭ وپتيميستىك سارى­نىن ءدال تانىدى. ويتكەنى ش.ايت­ماتوۆتىڭ پوۆەستى تۇيىندەر تۇس­­تا جازعانىنداي, بالا ءوزىنىڭ بەي­كۇنا ءسابي, مۇباراك جانىنىڭ, ادال جۇ­رە­گى­نىڭ دەگەنىن ىستەدى, ول بار­لىق قاسيەت­سىز­دىككە, ارسىزدىققا, قا­نىپە­زەر-قاراۋ­لىققا قارسى بولىپ, لاعىنەت اي­تىپ كەتتى. ويتكەنى, ايت­ماتوۆ­تىڭ پىكىر­تالاستا ايتقانىنداي, «...نا­رەستە­نىڭ جۇرەگى, ءسابيدىڭ ارى – ادام­گەر­شى­لىكتىڭ العاشقى ءدانى, ول ءدانسىز ەش نارسە وسپەيدى, وركەندە­مەيدى. جا­رىق دۇ­نيەدە ادامعا نە قيىن­شى­لىق كەز­دەس­پەسىن, ول كىمنەن قيا­نات كورمەسىن, بىراق شىندىق ماڭگى ءومىر سۇرەدى. ادام تۋادى, ولەدى, بىراق ماڭگى-باقي ولمەيتىن شىندىق بار, اقيقات, ادىلەت بار...».

وتكەن جىلدىڭ جازىندا ءبىز تۇركى دۇ­نيەسى پارلامەنتتىك اسسامب­لەيا­سى­نىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋعا شولپان-اتا­عا باردىق. ءماجىلىس توراعاسى ەر­لان قوشانوۆ بىزگە, سەنات پەن ءما­­جى­­­لىستىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتتارىنا, وتى­­­رىستى ۇيىمداستىرۋشىلار پار­لا­­مەنت­­تەر پالاتالارى باسشى­لارىن ىس­­تىق­­كولدە كەمەمەن سەرۋەندەتكەنىن ايت­تى. جاعالاۋدا تۇرىپ, اق كەمەنى الىس­­تان ءبىز دە كوردىك. تالاي-تالاي قيال­عا ەرىك بەردىك. بالانىڭ جۇز­گەن­نەن ءجۇ­زىپ وتىرىپ, كوكەسىنە جەت­كەنىنە سەندىك...

ايتماتوۆتاي الىپتار تۋرالى تولعانعاندا كەڭىنەن كوسىلىپ وتىرىپ, اقتارىلا ايتقانعا نە جەتسىن. شىڭعىستىڭ اتى «قىر­عىز» ءسوزىنىڭ دە ءبىر بالاماسى بولىپ كەتكەنىن, ايتماتوۆ ارقىلى از جىل­دىڭ اياسىندا ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ جالى كۇدىرەيىپ شىعا كەلگەنىن, ونىڭ كىتاپتارىنان بۇكىل الەم قىرعىز جانىن تانىعانىن, ءوزىنىڭ تۋعان ۇلتىنىڭ اتىنان ارعى-بەرگىدەگى الەم ۇلىلارىنىڭ اراسىنداعى الامان بايگەگە تۇسكەنىن, اتى وزىپ شىق­قانىن, قىرعىزدىڭ عانا ەمەس, تۇركى جۇرتىنىڭ عانا ەمەس, مۇسىل­مان دۇنيەسىنىڭ عانا ەمەس, بارشا ادام­زاتتىڭ ماقتانىشىنا اينالعانىن, ءبىر ءوزى ءبىر ەلدى داڭققا بولەگەنىن, ار-وجدانى تازا ادامنىڭ جۇرەگى مەن جانىنا بۇكىل عالام سىيا الاتىنىن دالەلدەپ بەرگەنىن, «مەملەكەت اتالاتىن پەشتىڭ جالعىز وتىنى – ادامدار» دەگەن سياقتى سۇراپىل سوزدەرىمەن بارشا زامانداعى, بارشا قوعامداعى بيلىك ديالەكتيكاسىن ايقارا اشىپ كەپ جىبەرگەنىن, ءوزىنىڭ دە مىنا ومىردەن كىسىلىكتىڭ, كىشىلىكتىڭ, تازالىقتىڭ, تەكتىلىكتىڭ, كەڭدىكتىڭ, ورلىكتىڭ, ەرلىكتىڭ, سەرىلىكتىڭ ورەلى ونە­گەسىن كورسەتۋمەن وتكەنىن, جۋر­نا­ليستىك جولىمىزدا ءۇش رەت ء(بىرىن­شىسى – 1975 جىلى الماتىدا, «لەنين­شىل جاس» ءۇشىن, ەكىنشىسى –1997 جىلى فرانتسيا استاناسىندا, «پاريج. يۋنەسكو. اۋەزوۆ» دەرەكتى ءفيلمى ءۇشىن, ءۇشىنشىسى – 2003 جىلى استانادا, «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن) ۇلى سۋرەتكەردەن سۇحبات الۋ باقى­تى بۇيىرعانىن, سونىڭ بارىندە دە ادام­گەرشىلىگىنە, ازاماتتىق اسىل­دىعىنا ايىزىمىز قانعانىن, ۇلىلىق­پەن ۇشىراسۋدىڭ سيرەك سات­تەرىن سەزىن­گەنىمىزدى, ۋنيۆەرسيتەت بىتى­رە­تىن جىلى شوڭ شىڭعىستان العان سول سۇحبات وسى گازەتكە جۇمىسقا قابىلدانۋىما سەبەپ­كەر بولعانىن, جاقسىنىڭ شاپا­عاتىنىڭ ارقاسىندا كەلگەن رەداك­تسيانىڭ تابالدىرىعىنان باس­تاپ, تورىنە دەيىن كوتەرىلگەنىمدى, ايت­ماتوۆ دۇنيەدەن كوشەردە بەيىتىنە ءبىر ۋىس توپىراق سالىپ جاتىپ, ادامزات تاريحىنداعى تاۋ تۇلعالاردىڭ بىرىمەن, شىن مانىندەگى ۇلى اداممەن قوشتاسىپ تۇرعانىمىزدى تۇسىن­گەنىمدى, تۇيسىنگەنىمدى... تاراتىپ, تالداپ ايتاتىن كۇندەر دە كەلەر ءالى.

ەندى بەس جىلدان كەيىن ايتماتوۆ­تىڭ عاسىرلىق تويى اتالىپ وتەدى. زىمىران زاماندا جەتىپ-اق كەلەتىن ول تويعا ءبىز دە قامدانا بەرسەك, ارتىعى جوق. ويتكەنى ول ءبىزدىڭ دە شىڭعىسىمىز, ءبىزدىڭ دە ايتماتوۆىمىز. ويتكەنى ول ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى. سول تۇستا, بۇيىرتسا, جازارىمىز تابىلار.

مىنا قارا جەردىڭ بەتىنە تابي­عات-انانىڭ اندا-ساندا بولسا دا وسىنداي ادامداردى جىبەرىپ تۇراتى­نىنا شۇكىرشىلىك ەتەيىك.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى