ءمۇيىزىنىڭ اراقاشىقتىعى 4 مەتردەن اساتىن, جالپى بيىكتىگى قوسقاباتتى ۇيمەن تەڭ الىپ بۇعى كورىپ پە ەدىڭىز؟ تۇرقىنىڭ ءوزى زىلگە ۇقسايتىن الىپ جانۋاردىڭ قاڭقاسى بۇگىندە كەرەكۋدەگى «Ertis» مۋلتيمەديالى مۋزەيىندە تۇر.
پاۆلودارداعى «Ertis» مۋزەيىنە بارساڭىز, ەجەلگى الەمدەگى جان-جانۋارلاردىڭ ورتاسىنا ەنگەندەي كۇي كەشەسىز. مۇندا جەر بەتىندە سوناۋ 225 ملن جىل بۇرىن پايدا بولعان دينوزاۆرلار مەن قازىرگى جانۋارلاردىڭ العاشقى اتاتەكتەرىنىڭ قالدىقتارى ساقتالعان. اسىرەسە كىرەبەرىستە قاسقايىپ قارسى الاتىن الىپ بۇعىنىڭ تۇتاس قاڭقاسى كورگەن ادامدى تاڭعالدىرادى.
– ءمۇيىزى قاراعايدىڭ قيسىق بۇتاعىنداي كەرىلگەن سۇتقورەكتى جانۋاردىڭ سۇيەكتەرى 1972 جىلى قازىرگى اققۋلى اۋدانىنىڭ جامبىل اۋىلى ماڭىندا, ەرتىس وزەنىنىڭ جارىنان تابىلىپتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جەر بەتىنەن كونە زاماندا جويىلىپ كەتكەن الىپ بۇعى پلەيستوتسەندە (پالەوليت پەن مەزوليت كەزەڭى) جانە ەرتە گولوتسەندە (مۇز ءداۋىرى) تىرشىلىك ەتكەن. تۇرقىنىڭ بيىكتىگى – 2,5 مەتر, ال جالپى بيىكتىگى 4-5 مەتردەن اساتىن تىرشىلىك يەسىنىڭ سالماعى شامامەن 600-700 كيلوگرامم بولعان دەپ بولجانادى. ەرتەدە مۇنداي بۇعىلار ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ جازىق جەرلەرىن, توعاي شەتىن, وزەن جايىلماسىنداعى, سۋ ايدىندارى ماڭىنداعى ىلعالدى شالعىنداردى مەكەندەگەن بولۋى كەرەك. سەبەبى الىپ مۇيىزىمەن ورمان اراسىندا تىرشىلىك ەتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى, – دەيدى مۋزەي باسشىسى گۇلجاينات اليەۆا.
– قازاقستاندا ءىرى ءمۇيىزدى بۇعىلار نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنەن تابىلدى. ال مۇنداي بۇعىنىڭ تولىق قاڭقالارى الەمدە 10-نان اسپايدى. بىزدە تۇرعان قاڭقا تولىق ءبىر جانۋاردىڭ سۇيەكتەرىنەن تۇرادى, سونىسىمەن ەرەكشە. مۇيىزدەرىنىڭ سالماعى شامامەن 40 كيلوگرامداي بولىپ قالار, – دەيدى مۋزەي ديرەكتورى.
عالىم تىلەۋكەن ەڭسەباەۆتىڭ «پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ تاريحى تۋرالى وچەركتەر» كىتابىندا مۇنداي الىپ بۇعىلاردى ەرتەدە «مارالدار نەمەسە اسىل بۇعىلار» دەپ اتاعان دەلىنەدى. ءىرى تۇياقتى جانۋاردىڭ تارام-تارام قوس ءمۇيىزى بولعان. ۇرعاشىلارىنىڭ مۇيىزدەرى تۇقىل, قۇلاقتارى ۇزىن كەلەدى. قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە الىپ بۇعىلار وبلىستاعى ءۇرلىتۇپ جانە چەرنوياركا ەلدى مەكەندەرىنىڭ ماڭىنان دا تابىلعان. بۇل سۇتقورەكتىلەردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن تۇرلەرى XVIII عاسىردا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك, وڭتۇستىك جانە شىعىس ولكەلەرىن مەكەن ەتكەن. كەيىن ونى جەرگىلىكتى اڭشىلاردىڭ تاعىلىعىنان جەرگىلىكتى تۇقىمى جويىلىپ, اسىل بۇعى تەك التايدىڭ, تارباعاتاي مەن جوڭعار الاتاۋىنىڭ تاۋلى ورماندارىندا ساقتالىپ قالىپتى.
پاۆلودار