شىمكەنتتىڭ باس جوسپارى

ارينە, باس جوسپار دەگەندە ەڭ الدىمەن قوزعالاتىن ماسەلە LRT بولاتىنى ءسوزسىز. سەبەبى نە­گىزگى قۇجاتتا جەڭىل رەلستى قو­عامدىق كولىك جۇرگىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان. وسىعان بايلانىستى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە جەر قاتىناستارى باسقار­ماسىنىڭ باسشىسى ە.نۇراز­حانوۆ تۇسىنىكتەمە بەرىپ, بوسقا اقشا جۇمسالادى, «ساقالدى قۇ­رى­لىسقا» اينالادى دەپ قاۋىپ­تە­نۋدىڭ, كۇدىكتەنۋدىڭ نەگىزى جوق دەگەندى ايتتى.

بۇل LRT اسپالى ەمەس, جەرگە توسەلگەن رەلستىڭ ۇستىندە جۇ­رەدى. رەلستەر وڭتۇستىكەن سول­تۇستىككە, باتىستان شىعىسقا بولىپ ايقىشتالىپ توسەلەدى. ول جەڭىل رەلستى قوعامدىق كولىك­تەر­دىڭ كلاسسيكالىق نۇسقاسى. بۇل تاجىريبە الەمدەگى ءىرى مە­گا­پوليستەردىڭ بارلىعىندا قول­دانىلادى. سودان سوڭ LRT نە­گىزگى كوشەلەر ارقىلى وتپەي­دى. قوسالقى كوشەلەرمەن جۇر­گى­زىلەتىن بولادى. سوندىقتان ەش­قان­داي نىسان بۇزىلمايدى, قوسىمشا جەرلەر الىنبايدى. وسىنىڭ ءوزى-اق ونىڭ باعاسىن ار­زانداتىپ وتىر. بۇگىنگە دەيىن LRT سالىپ بەرەمىز دەپ بىر­نە­شە ينۆەستور كەلدى. ولاردىڭ قاتارىندا بوسفور بۇعازىنداعى تەڭىزدىڭ استىنان مەترو سالعان تۇرىك كومپانياسى دا بار. ازىرگە ەشقاي­سىسىمەن كەلىسىمشارت جا­­سالعان جوق. ول ءۇشىن الدى­مەن باس جوسپار بەكىتىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق LRT ەلىمىزدىڭ نەمەسە ينۆەستوردىڭ, بولماسا ەۋ­رو­­­پالىق دامۋ جانە قايتا قۇ­رۋ بانكىنىڭ قارجىسى ەسە­بى­نەن قارجى­لاندىرىلا ما, ونى ءالى ۋاقىت كورسەتەدى. الداعى كەزدە ۇكىمەت اتىنان سويلەي­تىن توپ-مەنەدجەرلەر بۇل ماسەلە­مەن اينالىسادى. نە بولسا دا وزبەكستانداعى LRT-داي ۇزىن­دى­­عى ءتورت ەسە ۇلكەن, بىراق با­عاسى استانادان بىرنەشە ەسە ارزان جوبا بولۋعا ءتيىس جانە سول تۇر­­عى­دان قاراستىرىلۋى كەرەك. شىم­كەنتتىڭ باس ساۋلەتشىسى وسىلاي دەيدى.

ال قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى م.يساحوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2035 جىلعا قاراي مەگاپوليس حالقى 1 ملن 850 مىڭ ادامعا جە­تەدى دەپ بولجانىپ وتىر. وسى رەتتە تۇرعىندارعا جايلى ورتا قا­لىپتاستىرۋ ءۇشىن قالا قۇرى­لى­سى ۋاقىت اعىمىنان قال­ماي جۇرگىزىلۋى قاجەت. بۇل – ءبىرىن­شى كەزەكتە باسپانا ماسە­لە­سى. اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قالا اكىمدىگى 2035 جىلعا دەيىن 30 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالماق. سوندا جىلىنا 2 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پاي­دا­لا­نۋعا بە­رى­لىپ وتىرۋى قاجەت. وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن جەرگى­لىكتى بيلىك قۇرىلىس سالاسى­نا ين­ۆەستورلار تارتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ايتا كەتەر ماڭىزدى جايت, باس جوسپاردى جاساۋدا قالا 1:500 فور­ماتتا اەروفوتوعا ءتۇسىرىلدى. تۇڭ­عىش رەت مەگاپوليستىڭ 117 مىڭ گەكتار اۋماعى 275 كاداسترعا ءبولىندى. سونداي-اق باس جوسپار نەگىزىندە شاھارداعى جەراستى ين­فراقۇرىلىم جۇيەلەرىنىڭ گەو­پورتالى ازىرلەنىپ جاتىر. سو­نىڭ ناتيجەسىندە جەر استىندا جاتقان بارلىق قۇبىرلار, ولاردىڭ ديامەترلەرى مەن قانشا قالىڭ­دىقتا كومىلگەنى, ترۋبالار تەمىر مە, پلاستيك پە, وسى سەكىلدى بارلىق اقپارات تسيفر­لىق بازاعا ەنگىزىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا لازەر ارقىلى جەراستى ينفراقۇىرىلىم جۇيەلەرى انىقتالۋ ۇستىندە. بۇل جۇمىستار نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟ قالا اكىمى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, كە­زىندە جەكەمەنشىك مەكەمە­لەر گاز بەن سۋدى تارتقان ۋا­قىتتا تەحنيكالىق شارتتى الىپ, قۇجاتتى كەرى وتكىزبەگەن. سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە جەر قازۋ جۇمىستارى بارىسىندا ەكسكاۆاتورلار قۇبىرلاردى بايقاماي ج ۇلىپ كەتىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە مەگاپوليستە ءىرى جول قۇرى­لى­سى جوبالارىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە جەر ۋچاسكەلەرىن مەملەكەت مۇقتاجدىعىنا الۋ ۇدەرىسى دە قولدى ۇستايدى. وسى ورايدا جەر­گىلىكتى اكىمدىك 1 118 جەر تەلى­مىن مەملەكەت مۇقتاجدىعىنا قاي­تارۋ ءۇشىن قاۋلى شىعارعان. رەس­مي دەرەك بويىنشا بىلتىر 400-گە جۋىق جەر ۋچاسكەسى الىن­عان. ونىڭ جالپى اۋماعى 80 گەكتاردى قۇراسا, جۇمسالعان قاراجات 8,6 ملرد تەڭگە بولدى.

شىمكەنتتىڭ باس جوسپارىن ازىرلەگەن كومپانيا ءتيىستى مەم­­لەكەتتىك ورگاندارمەن بىر­لەسىپ, قالانىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ەشقانداي ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى بولماۋى كەرەك, ويتكەنى ول ەكولوگياعا زياندى دە­گەن ۇيعارىم جاسادى. وسىعان باي­لانىستى جەرگىلىكتى اكىمدىك ارنايى جوسپار قابىلداپ, ەن­دىگى جەردە جيھاز, كيىم, تا­ماق ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپ­ورىن­داردان باسقا بىردە-ءبىر زياندى ءوندىرىس ورىندارى بۇل اۋماقتا ورنالاسپايتىن بولىپ شەشىلدى. سوندىقتان جاڭا باس جوسپاردا اۋىر ونەركاسىپ سالا­سىنداعى كاسىپورىندار شا­ھار­دىڭ باتىس اۋماعىنان قو­نىس تەبەتىن بولادى جانە سول ءۇشىن ارنايى 5 مىڭ گەكتار جەر قاراستىرىلىپ جاتىر.

جالپى, باس جوسپاردىڭ نوبايى وتكەن جىلى حالىققا جان-جاقتى تانىستىرىلدى. بىرنەشە قوعامدىق تالقىلاۋ وتكىزىلدى. شاھاردىڭ بولاشاق كەلبەتىن كورۋ ءۇشىن 2 مىڭنان اسا قالا تۇرعىنى باس جوسپاردىڭ كارتاسىن تاماشالادى. قوعامدىق ۇستانىمىن بىلدىرگىسى كەلگەن 149 ازامات قۇجاتقا قاتىستى ءوز ۇسى­نىستارىن جەتكىزدى. سو­لار­دىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ساۋ­لەت­شىلەر وداعىنىڭ ۆيتسە-پرە­زيدەنتى ا.مامىرباەۆ تا شىم­كەنت قالاسى ساۋلەتشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءارى وسى ۇيىم اتىنان ءوز ۇسىنىسىن بىلدىرگەن.

كەزىندە شىمكەنتتىڭ باس ساۋ­لەتشىسى بولعان ول سالانىڭ كاسى­بي مامانى بولعاندىقتان باس جوسپارعا قاتىستى بىرنەشە ەسكەرتپە جاساپتى. الايدا ولار ەسەپكە الىندى ما, جوق پا, ول جاعىن ءالى ناقتى بىلمەيدى.

«بۇرىنعى باس جوسپاردا تە­مىر­جول ۆوكزالى بوزارىق ەلدى مەكەنىندە بولاتىن. مانكەتتەن شىققان پويىز بوزارىقتاعى تەمىرجول ۆوكزالىنا توقتاپ, كەيىنگى ستانسا – بادامدا ايالداۋعا ءتيىس-تۇعىن. جاڭا باس جوسپاردا تەمىرجول ۆوكزالى اۋەجاي جاققا اۋىستىرىلىپتى. نەگە دەگەن ساۋالعا لوگيستيكا ماسەلەسىنەن تۋىندادى دەگەن جاۋاپ الدىق. جارايدى, جۇك كولىگى پويىزى اەروپورت اۋماعىنداعى ۆوكزالعا بارا قويسىن. جولاۋشىلارعا ارنالعان ۆوكزال ءبارىبىر بولەك بولۋى كەرەك قوي. يپپودروم اينالاسى رەكرەاتسيالىق ايماققا جاتادى. سوندىقتان ول جەردەن ءاۋ باستا كوپقاباتتى ۇيلەر سالۋعا قارسى بولعانبىز. ەندى قازىر تۇرعىزىلىپ جاتقان ۇيلەر زووپاركتىڭ رەكرەاتسيالىق قورعاۋ اۋماعىنا كىرىپ كەتكەن. ەرتەڭ ول ۇيلەرگە زووباقتاعى ءيىس بارادى, اڭداردىڭ ۋ-شۋى ەستىلەدى. سوندا تۇرعىندار ونى دا كوشىرۋ كەرەك دەپ ايقايلاپ شىقپاسىنا كىم كەپىل. ال زووپاركتى قايتا جاڭعىرتۋعا وسىنىڭ الدىندا عانا قىرۋار قارجى جۇمسالعانىن ۇمىتپايىق. وسى ماسەلەنىڭ دە شەشىمىن قابىرعاسىنان قوي­عانبىز. شىمكەنتتى اگلومەراتسيا جۇيەسى بويىنشا دامىتۋ قاجەت-اق. ويتكەنى كەلەشەكتە مەگاپوليسكە جاقىن ءىرى قالالار مەن ەلدى مەكەندەر ءتۇبى شىمكەنتكە قوسىلۋى بەك مۇمكىن. سوندىقتان لەنگىر, تەمىرلان سەكىلدى قالا, ەلدى مەكەندەردىڭ دە باس جوسپارى ازىرلەنسە دەگەن ۇسىنىس تاس­تادىق. سوسىن مەگاپوليس اۋىزسۋدى لەنگىر مەن اقسۋ­كەنت­تەن كەلەتىن جەراستى سۋلارىنان الادى. بۇل رەتتە اتال­عان ەلدى مەكەندەردەگى جەراستى سۋ كوزدەرىن تازا ۇستاۋ وتە ما­ڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, تۇر­عىن ۇيلەردىڭ ءار اۋلاسىنان قازىلعان سەپتيكتەردىڭ لاس سۋى جەرگە ءسىڭىپ, شىمكەنتتىڭ جەراستى اۋىزسۋ كوزىنە ۇلكەن زيا­نىن تيگىزگەلى جاتىر. مۇنداي ەكولوگيالىق زارداپتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شۇعىل لەنگىر مەن اقسۋكەنتتە كارىز جۇيەسىن قولعا الۋ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتىك», دەدى ا.مامىرباەۆ.

قالانىڭ باس ساۋلەتشىسى ە.نۇراز­حا­نوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, باس جوس­پار بيىلعى كوكتەمنىڭ با­سىندا ساراپتامادان وتسە, مامىر ايىنىڭ سوڭىندا ۇكىمەتتىڭ بەكىتىلۋى­نە تاپسىرىلاتىن بولا­دى. سونىمەن بىرگە باس جوسپارعا سايكەس ءۇشىنشى مەگاپوليس سول­تۇس­تىك باعىتقا قاراي داميدى. بۇدان بولەك شاھارداعى ءار اۋدان اكىمدىگى ءوز الدىنا بولەك كور­كەيەدى. ياعني بۇرىنعى جۇيە سەكىلدى قالانى ءبىر ورتالىق قاعي­دا­تىمەن وركەندەتۋ ەندىگى ءۇردىس المايدى.

شىمكەنت