تەڭىزىمىزدەن ايىرىلىپ قالماساق يگى

ارينە, تۇيىق سۋ ايدىنى سانالاتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى­نا اسەر ەتەتىن ناقتى فاكتور بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بۇعان تابيعي ءۇردىستىڭ اسەرى بار. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان بەرى كاسپي دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بايقالعان. ماسەلەن, 1977 جىلعا دەيىن تەڭىز دەڭگەيى 3 مەترگە تومەندەپ, -26-دان -29 مەترگە دەيىن جەتكەن. كەيىن 1995 جىلى كاسپيدىڭ سۋى 3 مەترگە جوعارىلاپ, -26,62 مەتردى قۇراعان. وسى ارالىقتا سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جىلىنا شامامەن 14 سم, ال كەي جىلدارى -36 سم بولعانى انىقتالىپ وتىر.

قورشاعان ورتانىڭ قۇبىلىسىن زەرتتەپ جۇرگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قۇس قاناتى تالاتىن بيىكتەن كوكپەڭبەك بولىپ جاتاتىن تەڭىزدە 2005 جىلدان بەرى تسيكلدىك تومەندەۋ كەزەڭى قايتادان باستالعان. بۇعان ەكپىنى كۇشتى جەلدىڭ اسەرىنەن بولاتىن مەزگىلسىز اۋىتقۋ دا اسەر ەتەدى. ماسەلەن, تەڭىزدىڭ سول­تۇستىك بولىگىندەگى «جان­باي» گيد­رو­بەكەتى تۇسىندا ءدال وسىنداي ماۋ­سىمدىق كورىنىس انىق بايقالعان. مۇن­داي تابيعي قۇ­بىلىس كوكتەم مەن كۇزگى ماۋسىمدا ءجيى قايتالانادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – سولتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىستان سوعاتىن دۇلەي جەل.

مينيسترلىك ماماندارىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرسەك, تەڭىز دەڭ­گەيى ەكپىنى اتان تۇيەنى قۇلا­تاتىن جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 10-15 مەترگە, ۇزاقتىعى 10-12 ساعات­تان 1-2 كۇنگە دەيىن جال­عاس­قان كەزدە عانا كوتەرىلەدى. الايدا مۇنداي جەل ۇدايى سوق­پايدى. دەگەنمەن, جەل ەكپىنى سەكۋندىنا 15-25 مەترگە جەتكەندە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى 1,5-2 مەتر نەمەسە ودان دا جوعارى بولادى ەكەن.

ەكىنشى سەبەپ – كليماتتىڭ انتروپوگەندىك وزگەرۋى. ساراپشى­لاردىڭ كوپجىلدىق زەرتتەۋىنە قاراعاندا, 2006-2020 جىلدار ارالىعىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ اكۆاتورياسىنا جاۋىن-شا­شىن­نىڭ مولشەرى از تۇسكەنى باي­قا­لىپ وتىر. تابيعاتتىڭ بۇل قۇ­بى­لىسىنا كەرىسىنشە, تەڭىزدەگى بۋ­لانۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىنى باسىم ەكەنى انىقتالعان.

ءۇشىنشى سەبەپ – كليماتتىڭ جىلىنۋى. كاسپي سۋىنىڭ تارتىلۋى مەن كوبىرەك جايىلۋ ۇدە­رىسىنىڭ قايتالاناتىنى ۇزاق مەر­زىمدى تابيعي تسيكلدىك سيپاتقا اي­­نالعان. دەمەك, عالامدىق جى­لى­نۋدىڭ اسەرى كاسپي تەڭىزىن وزگەرىسكە ۇشىراتىپ وتىر.

ءتورتىنشى سەبەپ – تەحنوگەندىك سيپات. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دە­پۋتاتى ءسالىمجان ناقپاەۆتىڭ ما­لىمەتىنە دەن قويساق, 2010 جىلى قۇرلىقتا 8 584, كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى جايىلاتىن جاعالاۋىندا 1 262 مۇناي ۇڭعىماسىنا زەرتتەۋ جۇر­گىزىلىپتى. زەرتتەۋ قورىتىن­دىسى نەگىزىندە 82 مۇناي ۇڭعى­ما­سىن جويۋعا ۇسىنىس بەرىلگەن. ال اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 2013 جىلى 1 400 مۇناي اعۋ قاۋپى بار ۇڭعىمانىڭ بارىن, ونىڭ 128-ءىن كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى باسىپ جاتقانىن انىقتاپتى.

ماڭعىستاۋلىق ەكولوگ كيريلل ءوسيننىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, تەڭىز جاعالاۋى سوڭعى بىرنەشە جىلدا 22 مىڭ شارشى مەتر شاقىرىمعا الىستاعان. بۇل – تەڭىزدىڭ ەكو­جۇيەسى ءۇشىن تونگەن قاتەر. ويتكەنى مۇنداي قۇبىلىس كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى جاعالاۋ بەلدەۋىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەدى.

عىلىمي دەرەكتەرگە جۇگىنەر بول­ساق, كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى XXI عاسىردىڭ سوڭىنا تامان 9-18 مەترگە دەيىن تومەندەۋى مۇم­كىن. مۇن­داي بولجام راسقا اي­نالار بولسا, تەڭىزدىڭ جاعالاۋى بۇگىنگىدەن دە الىس­­تاي تۇسەدى. ءتىپتى قارا-بوعاز-گول شىعاناعىنىڭ قۇرعاپ, شولەيتكە اينالۋ قاۋپى تۋىنداۋى عاجاپ ەمەس. كاسپي دەڭگەيى 9 مەترگە تومەندەسە, سۋ ايدىنىنىڭ اۋدانى 23%-عا, ال 18 مەترگە دەيىن تارتىلار بولسا, 34%-عا ازايادى. بۇل – ءبىر.

ەكىنشىدەن, فاۋنا مەن فلوراسىنا قاۋىپ تونەدى. ويتكەنى بۇل تەڭىزدە جانۋارلاردىڭ 1 809 ءتۇرى بار. ال بالىقتىڭ 101 ءتۇرى كەز­دەسەدى. تەڭىز جاعالاۋىندا 312 ءتۇر­ل­ى قۇس ۇيا سالادى. ونىڭ ىشىنەن جو­­يىلۋ­دىڭ الدىندا تۇرعان 63 ءتۇرى قىزىل كىتاپقا ەنگەن. سون­داي-اق بۇل كىتاپتاعى ەرەكشە تى­زىمگە 27 تەڭىز بالىعى, 9 باۋىرىمەن جور­عالاۋشى, 41 سۇتقورەكتى جانە 54 سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىك الىنعان.

ۇشىنشىدەن, تەڭىزدە 50 ءىرى جانە ورتاشا ارال بار. ارالداردىڭ جال­پى اۋدانى – 350 شارشى شا­قىرىم. سونىمەن بىرگە مۇندا 6 ءىرىلى-ۇساقتى تۇبەك كەزدەسەدى. وسىنىڭ ءبارى ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراۋى بەك مۇمكىن.

تورتىنشىدەن, كاسپي قازاق­ستان ءۇشىن ەڭ ەرەكشە سۋ ايدىنى ساناتىنا جاتادى. الەمدەگى وزگە تەڭىزدەرگە قاراعاندا, بۇل – ەۋرازيا قۇرلىعىنا تەڭ ورنا­لاسقان ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ قوي­ماسى. تەڭىزدىڭ ۇزىندىعى 1 200 شا­قى­رىمعا, ورتاشا ەنى – 320, سۋ بەتىنىڭ اۋدانى 371 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. تەرەڭ­دىگى – 1 025 مەتر.

بەسىنشىدەن, بۇل تەڭىزدىڭ قا­زاق­ستان اۋماعىنداعى سولتۇستىك بولىگى – بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتاردىڭ ءوسىپ-ونەتىن تابيعي مەكەنى. يتبالىقتار دا تەڭىزدىڭ ءدال وسى اۋماعىن مەكەن ەتەدى. مۇنى تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق سەك­تو­رىنداعى باعا جەتپەس بايلىق دەۋگە ابدەن بولادى.

التىنشىدان, كاسپي تەڭى­زىنىڭ تابانى كومىرسۋتەكتى شيكى­زاتقا تۇنىپ تۇر. قازىر تەڭىز تا­­با­نىندا 68 ملرد باررەلگە تەڭ «قارا التىن» قورى بارىنا بول­جام جاسالعان. ال الەمدەگى مۇن­داي بايلىقتىڭ بارلانعان قورى 150 ملرد باررەل ەكەنىن ەسكەرسەك, ونىڭ جارتىسىنا جۋى­­عى كاس­پيدىڭ قويناۋىندا ساق­­تالعانى سۋ ايدىنىن ازيا مەن ەۋروپا ءۇشىن دە, جاھان ەلدەرى ءۇشىن دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تە­ڭىزگە اينالدىرعانى داۋسىز. ونىڭ ۇس­تىنە جاعالاۋداعى بەس ەلدىڭ ءبا­رى بىردەي بولماعانىمەن, الدىمەن ازەربايجان باستاپ, كەيىننەن قازاق­ستان قوستاپ, كاس­پي مۇنايى يگەرىلە باستادى.

مىنە, وسىنداي سەبەپتەر ەلىمىز ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاق­ستان­دىق سەكتورىن قورعاۋدى كەزەك كۇت­تىرمەيتىن ماسەلەگە اينالدىرىپ وتىر. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ وسى ورايدا تەزىرەك شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلە – پرەزيدەنتتىڭ تاپ­سىرماسىنا سايكەس كاسپي تە­ڭىزىندە مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات قۇرۋدى كەشەۋىلدەتپەۋ. مەم­لەكەت تاراپىنان قولداۋ كور­سەتىلەتىن مۇنداي تابيعي رە­زەر­ۆات عانا بەس ەلگە ورتاق تە­ڭىزدى ەكو­لوگيالىق اپاتقا ۇشى­راۋدان ساقتاپ قالاتىنى داۋسىز. بالكىم, بۇل ماسەلەگە تەڭىز جا­عالاۋىنداعى ءتورت مەم­لەكەت – رەسەي فەدەراتسياسى مەن ازەر­بايجاندى, تۇرىكمەنستان مەن يران­دى قوسا تارتۋ ارتىق ەت­پەي­تىن شىعار. ويتكەنى بەس ەلگە ورتاق تەڭىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مەم­­لەكەتتەردىڭ بەس ساۋساقتاي جۇ­مىلا ىسكە كىرىسكەنى قاجەت-اق.

ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, ءدال قازىر كاسپيدەي جاقۇت تەڭىزدى كوز­­دەن عايىپ بولۋدان قورعاۋ قا­جەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ايتپەسە ونىڭ ەكولوگيالىق زاردابى ارال تەڭىزىنەن قاۋىپتىرەك بولارى انىق. ويتكەنى تەڭىزدەگى ورتاشا تۇزدىلىق 12,7 پايىزدى قۇرايدى. ال كاسپي تابانى قۇرعايتىن بولسا, جەل ەكپىنىمەن اۋاعا تاراي­تىن تۇزدان قورشاعان ورتاعا دا, ونداعى فلورا مەن فاۋناعا دا, ەڭ باستىسى ادام دەنساۋلىعىنا تونەتىن قاۋىپتىڭ زاردابىن جويۋ قيىنعا سوعادى.

اتىراۋ وبلىسى