بولات مانكەنوۆ: تۇعىرىمىز بيىك بولۋعا ءتيىس ەدى

بارلىعىمىز بوكستى تاڭدادىق

ءبىز بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىندا تۋىپ-وستىك. اكەمىزدىڭ قىزمەت بابىنا بايلانىستى كەيىننەن وبلىس ورتالىعىنا قونىس اۋداردىق. سول جەردە ءجۇرىپ بوكس الىپپەسىن ۇيرەندىك. ءبىزدىڭ وتباسىمىز تۇگەلدەي بوكسشى دەسەك, استە ماقتانعانىم ەمەس. اۋەلى تۋعان اعام – ومىر­بەك ەكەۋمىز سپورت ۇيىرمەسىنىڭ تا­بال­دى­رىعىنان اتتادىق. ارتىمىزدان ىلەسىپ, قايرات پەن ازات بىلعارى قولعاپ كيدى. ءبارىمىز يىق تىرەسە جاتتىعىپ, ازدى-كەمدى تابىستارعا قول جەتكىزدىك. ومىربەك ليتۆادا وتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق بىرىنشىلىكتە توپ جاردى. قايرات رەسپۋبليكالىق «ەڭبەك» قوعامىنىڭ جارىسىندا جەڭىمپاز اتاندى. ازات – قازاقستاننىڭ بەس دۇركىن چەمپيونى, جاستار اراسىندا كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ جۇلدەگەرى, اسكەريلەر اراسىندا كسرو چەمپيونى. مەن دە ەل چەمپيوناتىندا بەس مارتە جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدىم. بۇكىلوداقتىق جاستار ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, كسرو كۋبوگى جولىنداعى جارىستا قولا مەدال يەلەندىم. مىنە, شارشى الاڭدا بىزدەردىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز وسىنداي.

قوناقباەۆتى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن

1982 جىلى مينسكىدە بۇكىلوداقتىق جاستار ويىندارى ءوتتى. سول جارىستا باعىم جانىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىم. ونەرىم باپكەرلەرگە ۇناسا كەرەك, سودان كەيىن كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىنا ەنىپ, وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا شاقىرىلا باستادىم. بۇل جيىنداردىڭ ماعان بەرگەنى كوپ. مەن سەكىلدى قۇراماعا كۇنى كەشە ىلىككەن جاس ورەن ءۇشىن 15 رەسپۋبليكادان كەلگەن ەڭ تاڭداۋلى 44 بوكسشىمەن يىق تىرەسە جاتتىعۋ ۇلكەن تاجىريبە مەكتەبى بولدى. ەڭ باستىسى, شەبەرلىگىم شىڭدالىپ, وزىمە دەگەن سەنىمىم نىعايدى. ءبىر عاجابى, وداق قۇراماسىنىڭ ساپىنا ەنگەن 44 بوكسشىنىڭ 19-ى, ياعني 40 پايىزى ءوز جەرلەستەرىمىز ەدى. وسى جاع­دايدىڭ ءوزى قازاقستان بوكسىنىڭ سول جىل­دارداعى دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى بيىك ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.

كسرو قۇراماسىنىڭ ساپىندا بولعان جىلدارى ءارتۇرلى ادامدارمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. تالاي بىلىكتى ماماننىڭ اقىل-كەڭەسىن ەستىپ, داڭقى الىسقا جايىلعان بوكسشىلاردىڭ كوبىمەن ارالاستىم. بۇل ءبىر ەستەن كەتپەيتىن ۋاقىت ەدى. العاش رەت مەن وسى ورتاعا قوسىلعانىمدا, كوماندالىق ارىپتەستەرى سەرىك قوناقباەۆتى قالاي قۇر­مەت­تەيتىنىن كورىپ, قايران قالدىم. ول كەز­دە قۇراما ساپىندا گورستكوۆ, زاەۆ, لي­­ماسوۆ, رىباكوۆ, ياگۋبكين, اكوپكوحيان, شي­شوۆ, ميروشنيچەنكو سىندى ساڭلاقتار بار-تۇعىن. سولاردىڭ ارقايسىسى جەكە-جەكە تۇلعا بولا تۇرا, سەرىكتى ءبىراۋىزدان مويىندايتىن. ءتىپتى قۇراما باپكەرلەرى ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدايتىن كەزدە كوماندا كاپيتانى ءارى قۇرامانىڭ پارتورگى رەتىندە سەكەڭنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اساتىن. قازاقتىڭ ءبىر ازاماتى وسىنداي زور بەدەلگە يە بولعانىنا مەن ىشتەي قاتتى ريزا ەدىم.

ارادا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن نوۆو­روسسي­سكىدە وتكەن كسرو كۋبوگى جو­لىن­داعى باسەكەدە «دينامو» كلۋبىنىڭ ساپىندا ونەر كورسەتۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. كوماندالىق ەسەپتە ءۇشىنشى ناتيجە كورسەتىپ, بارشامىزدىڭ كەۋدەمىزدە قولا مەدال جارقىرادى. ال جەكە ءوز باسىم بارلىق جەكپە-جەكتە جەڭىسكە جەتتىم. جارتىلاي فينالدا ەۋروپا چەمپيونى اناتولي ميكۋليندى ۇتىپ, فينالدا رسفسر-ءدىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى ەدۋارد حۋساينوۆتان ايلامدى اسىردىم. ول كەزدەرى 57 كەلى سالماق دارەجەسىندە سەرىك نۇرقازوۆ پەن سامسون حاچاترياننىڭ داڭقى دۇركىرەپ تۇرعان. رەسمي حالىقارالىق جارىستارعا سول ەكەۋى الما-كەزەك بارىپ ءجۇردى. مەن ءوز سالماعىمداعى ءۇشىنشى ءنومىرلى بوكسشى رەتىندە سيريا, گەرمانيا, رۋمىنيا, بولگاريادا وتكەن تۋرنيرلەرگە قاتىستىم.

قازاقتاردىڭ كوپتىگى كەيبىرەۋلەرگە ۇنامايتىن

قازاقتاردىڭ قۇرامادا كوپ بولۋى كەيبىر دوكەيلەر مەن باپكەرلەرگە ۇنا­مايتىن. ويتكەنى اركىمنىڭ بۇيرەگى ءوز قان­داسىنا بۇراتىنى بەلگىلى عوي. ول كەزدە باپكەرلەر وسىنداي ارەكەتتەرگە اشىق بارماسا دا, استىرتىن جوسپار ار­­قىلى سپورتشىلاردىڭ ساعىن سىندىراتىن. ماسەلەن, اسا زور تالانت يەسى اسىلبەك قيلىموۆتىڭ باعىن بايلاعان سول ارامزا نيەتتى باپكەرلەر ەدى. قيلىموۆ حالىقارالىق جارىستاردىڭ بىردە-بىرىندە جەڭىلمەگەن. ونىڭ سوققىسى اسا قۋاتتى بولاتىن. ول قورقۋ, قايمىعۋ دەگەندى بىلمەيتىن. سول ارىپتەسىمىزدىڭ سالماعى 75 كەلى تارتسا دا, باپكەرلەر ونى ۇنەمى الدەقايدا ەڭسەلى بوكسشىلارمەن سپاررينگكە شىعاراتىن. اعزاعا تۇسكەن اۋىرت­پالىق اقىرى 23 جاستاعى اسىلبەكتى بوكستان قول ۇزۋگە ءماجبۇر ەتتى. بۇل – ءبىر عانا مىسال. وسىنداي جاعدايدى باستارىنان وتكەرگەن قانداستارىمىز از ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىندا ءبىز تاتۋ-ءتاتتى بولدىق. بارلىعىمىز ۇنەمى بىرگە جۇرەتىنبىز. فۋتبول ويناعاندا الدىمىزعا جان سالمايمىز. ءار قۇرامانى جەكە-جەكە ۇتقان سوڭ ولار بارلىعى بىرىگىپ, قازاقستاننىڭ بوكسشىلارىنا قار­سى شىعادى. سوندا دا ۇتىلىپ قالادى. جالپى, ءبىزدىڭ بۋىن بارلىق جاعىنان مىقتى بولاتىن. بۇل جاعداي, ارينە, كوپشىلىكتىڭ قىزعانىشىن تۋعىزدى.

ءبىزدىڭ سالماقتا باسەكەلەستىك كۇشتى بولدى

مەن ونەر كورسەتكەن 57 كەلى سالماقتا كىلەڭ ىعاي مەن سىعايلار جينالعان ەدى. سامسون حاچاتريانمەن كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ شيرەك فينالىندا جۇدىرىقتاستىم. ەكى راۋند بويى ۇتىپ تۇرىپ, ءۇشىنشى كەزەڭدە تىزگىندى بەرىپ قويدىم. تورەشىلەر 3:2 ەسەبىمەن ارميان بوكسشىسىنىڭ جەڭگەنىن جاريا ەتتى. سونىڭ الدىندا عانا سامسون ماعان كەلىپ, «وسى جولى قايسىمىز جەڭسەك, سول التىن الادى» دەپ ايتقان بولاتىن. قارسىلاسىم قاتەلەسپەگەن ەكەن, سپارتاكيادانىڭ باس جۇلدەسى حاچاتريانعا بۇيىردى. سەرىك نۇرقازوۆپەن رەسمي جارىستاردا بىردە-ءبىر رەت جولىمىز قيىسقان جوق. ال ءتۇرلى جيىن بارىسىندا بىرنەشە رەت سپاررينگ وتكىزگەنىمىز بار. ماقتانباي-اق قويايىن, ايگىلى نۇرقازوۆپەن تەرەزەسى تەڭ ونەر كور­سەتتىم. جالپى, مەنىڭ سالماعىمدا ەسىم­دەرى اتالعان جىگىتتەردەن بولەك, قايرات تىلەۋ­لەنوۆ, جۇماتاي ءتۇسىپوۆ, ەلەۋسىز دۇي­سەكوۆ, الەكساندر چەرەپانوۆ سەكىلدى سايدىڭ تاسىنداي جىگىتتەر بولعان.

تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, تەك مەنىڭ عانا ەمەس, تۋعان باۋىرىم ازاتتىڭ دا تۇ­عىرى بيىك بولۋعا ءتيىس ەدى. وعان مەنىڭ دە كۇمانىم جوق. ازات بولاشاق الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى يگور رۋجني­كوۆ پەن كسرو چەمپيونى, كسرو حا­لىق­تارى سپارتاكياداسىنىڭ كۇمىس جۇل­دەگەرى ەۆگەني زايتسەۆتى ءبىر مارتە ەمەس, ارقايسىسىن ءۇش رەتتەن ۇتقان. ونىڭ بو­يىن­دا بوكسشىعا قاجەتتى قاسيەتتىڭ بار­لىعى بولدى. بىراق امال نەشىك...

ادىلەتسىزدىكتىڭ زاردابىن مولىنان تارتتىق

1983 جىلى سپورتتاعى جەتىستىكتەرىم ەسكەرىلىپ, ماسكەۋدەن «نيۆا» كولىگىن كەزەكسىز ساتىپ الۋعا رۇقسات كەلدى. مەندە ونداي اقشا قايدان بولسىن. دەرەۋ اكەمە حابارلاستىم. ول كەزدە اكەي سەمەيدەگى وبحسس باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىن اتقاراتىن. اتا-انا, اعا-ءىنى, تۋعان-تۋىس بولىپ, ءبىراز اقشا جينادىق. جەتپەي قالاعان قاراجاتتى اكەممەن جاقسى ارالاساتىن ەمشى دوسى قارىزعا بەردى. بىراق جيعان-تەرگەنىمىز ءبارىبىر «نيۆاعا» جەتپەي, «موسكۆيچ» ماشينەسىن الۋعا تۋرا كەلدى. الايدا بۇل قۋانىشىمىز ۇزاققا سوزىلمادى. «شاش ال دەسە, باس الاتىن» قىزىلجاعالىلار تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, اكەمدى سوتتاتىپ جىبەردى. وسىلايشا, بۇكىل وتباسىمىزبەن اق-قارانى ايىرمايتىن سودىر ساياساتتىڭ قۇربانى بولدىق. ال ءبىزدىڭ تولقۇجاتىمىزعا «شەتەلگە شىعۋعا بولمايدى» دەگەن ءمور باسىلعاننان كەيىن بىزدەر ءۇشىن بوكستىڭ ەش قىزىعى قالمادى. جارايدى, قازاقستاندى ۇتارمىز, وداق كولەمىندە جۇلدەگە ىلىگەرمىز. بىراق ءبىز بوكسقا وسى بەلەستى قاناعات تۇتۋ ءۇشىن كەلگەن جوق ەدىك. ارمانىمىز اسقاق بولاتىن. ال حالىقارالىق ارەنالارعا شىعىپ, ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتۋگە جاراماعان سوڭ مانكەنوۆتەر ءۇشىن بۇل ونەردىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا جوعالدى.

كوپ كەشىكپەي اسكەر قاتارىنا شا­قىرىلدىم. العاشىندا الماتىداعى سپورت روتاعا ءتۇستىم. ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىتتان سوڭ راپورت جازىپ, ءوز ەركىممەن وسكەمەندەگى تانك پولكىنە سۇراندىم. باۋىرلارىم دا سپورتتان قول ءۇزدى. وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىمدى وتەپ كەلگەننەن كەيىن باپكەرلىك كاسىپپەن اينالىستىم. الاتىن ەڭبەكاقىم ماردىمسىز بولعاندىقتان, باۋىرلارىممەن بىرىگىپ, جاز ايلارىندا قۇرىلىس جۇمىستارىنا جەگىلدىك. ءسويتىپ جان باقتىق. اراعا جەتى جىل سالىپ, اكەمىز اقتالىپ شىقتى. ول كىسى ءتورت جىل تۇرمەدە وتىردى, ەكى جىل «حيميادا» بولدى. اقىرى ادىلدىكتىڭ تۋى جەلبىرەپ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا قايتا قىزمەتكە كەلدى. سەمەي وبلىسى كريمينالدىق پوليتسياسىنىڭ باستىعى بولدى. بىرتە-بىرتە ءبىزدىڭ دە تۇرمىس جاعدايمىز تۇزەلىپ, ەل قاتارلى ءومىر سۇرە باستادىق.

قارا جۇمىستان قاشپادىق

اكەم مەن ءۇشىن – يدەال. ول كىسى ازاپتى مولىنان تارتسا دا, ومىرلىك قاعيداتىن ەش وزگەرتكەن جوق. بىزگە ۇنەمى «بالالارىم, قيىندىق كورسەڭدەر دە, ادىلەتسىزدىككە تاپ بولساڭدار دا, ەڭ باستىسى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىڭدى جوعالتپاڭدار. جارىق دۇنيەگە ادام بولىپ كەلگەن سوڭ, ادام سەكىلدى ءومىر سۇرىڭدەر», دەپ اقىلىن ايتاتىن. كەي كەزدە «سەندەردىڭ باقتارىڭدى بايلادىم-اۋ», دەپ كۇرسىنەتىنى دە بار ەدى. وندايدا ءبىز «اكە, وكىنەتىن ءجونىڭىز جوق. كەرىسىنشە, ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا ءبىز ەرتە ەسەيدىك. دوستىڭ كىم, دۇشپاننىڭ كىم ەكەنىن اجىراتا بىلدىك. قيىندىققا شىداۋدى, تاعدىردىڭ جازعانىنا مويىنۇسىنباۋدى ۇيرەندىك», دەپ اكەمىزگە توقتاۋ ايتامىز. بۇل – جۇباتۋ ءسوزى ەمەس, راسىندا دا سولاي. قارا جۇمىس ءبىزدى ەرتە ەسەيتتى, شيراتتى. قيىنشىلىق كوپ نارسەگە كوزىمىزدى اشتى. ساتقىندىقتى كوردىك, شىنايى دوستىقتىڭ قادىرىن بىلدىك.

جالپى سەمەي وڭىرىندە توقتاردىڭ ءتورت ۇلى ىستەمەگەن جۇمىس جوق-اۋ, ءسىرا. كەيىننەن وسىنىڭ بارلىعى ءوز پايداسىن تيگىزدى. ءتىپتى نارىق زامانى القىمنان العاندا, وتباسىمىز اسا قينالا قويعان جوق. قانداي ىسكە بولسىن «تاۋەكەل!» دەدىك تە بىلەك سىبانا كىرىستىك. 1985 جىلى ەسكى قازاندىق بولمەسىن جوندەتىپ, بوكس زالىنا اينالدىردىق. كوممەرتسيالىق سپورت ۇيىمى مەن كاسىپقوي بوكس كلۋبىن قۇردىق. سەمەيدە دۇركىرەگەن جارىستار وتكىزدىك. وسىلايشا, ءبىراز شارۋا تىندىردىق. كەيىننەن الماتىعا كەلدىم. 1992 جىلى سەرىك قوناقباەۆتىڭ باس­تاماسىمەن رەسپۋبليكالىق كاسىپقوي بوكس فەدەراتسياسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. سول ۇيىمدا مەن ءبىراز جىل ۆيتسە-پرەزيدەنت بولدىم. «نايزاعاي» دەپ اتالاتىن اكتسيونەرلىك قوعام قۇردىق. بىرەر جىل قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشىسى بولدىم, كاسىپقوي جانە اۋەسقوي بوكستا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردىم. دۇنيەجۇزىلىك بوكس سەرياسىندا سىنعا تۇسكەن «استانا ارلاندارى» كلۋبىن باسقاردىم. قازىرگى كەزدە وتاندىق كاسىپقوي بوكستىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جاتقان جايىم بار.

جازىپ العان

عالىم سۇلەيمەن,

«Egemen Qazaqstan